Tembrás, Dores

Repositorio da Universidade da Coruña

171A escrita como terapia. Da doenza á palabraDORES TEMBRÁSEscritoraO que vou expoñer a seguir son apuntamentos persoais sobre a escrita como terapiadesde a perspectiva dunha escritora. Non pretendo facer unha proposta que defendaou anule o poder da escrita terapéutica, pois como é obvio non estou cualificada,desde o punto de vista médico, para avaliar o rigor dalgúns dos estudos que se fixerone están a facer sobre isto, aínda que algo apuntarei respecto deles.En definitiva, o que propoño con este artigo é unha achega íntima, un calidoscopiopersoal sobre o tema. Moitas imaxes superpostas, algo caóticas quizais, que agardoalumeen a conversa posterior.Gustaríame compartir dúas anécdotas. Comecemos por un nome propio: Anne Sexton.En 1954 á poeta norteamericana diagnosticóuselle depresión posparto, sufriu o seuprimeiro colapso nervioso e foi admitida no hospital Westwood Lodge. En 1955,despois do nacemento da súa segunda filla, Sexton sufriu outra crise e foi hospitaliza-da de novo. Ese mesmo ano, polo seu aniversario, tentou suicidarse.Engadamos un segundo nome propio: o do seu médico, o doutor Martin Orne, quen aalentou a escribir poesía.Durante anos a poeta consultou numerosos psiquiatras en interminables sesións áprocura da súa curación. Nun momento determinado coñeceu un cura xesuíta. Era unhome maior con quen mantivo unha intensa correspondencia. Certo día a poetasolicitoulle ao sacerdote que lle administrase a extrema unción vía telefónica e o xesuíta,Un médico que non se limita a vender curas, sexadirectamente aos seus pacientes, sexa a través dos servizos estatais, é inestimable.John Berger171172apesarado por non poder prestarlle a axuda necesaria á poeta, díxolle a frase precisa:«Deus está na túa máquina de escribir».É dicir, o mesmo problema foi atallado por dous homes de disciplinas moi distintas (amedicina e a relixión), coa mesma proposta: a escrita. O obxectivo en ambos os ca-sos: a curación.Lermos o suicidio da poeta como un fracaso sería parcial e inxusto porque durantemoitos anos Sexton viviu para a escrita, descubriu nela unha das razóns fundamentaisda súa vida e deu lugar a unha obra poética, atreveríame a dicir, case indispensable naliteratura contemporánea.O caso de Sexton non é único, senón que hai unha longa estirpe de escritores, moitosdeles suicidas, que depositaban na escrita a súa ansiedade, a súa anguria e desequili-brios, ao igual que aconteceu con tantos outros tipos de arte. Coido que o tema quenos ocupa podería extrapolarse a outras áreas, de feito no marco destas xornadastamén está previsto un obradoiro de musicoterapia ou repárese tamén na pintura comoterapia (un caso paradigmático é o de Frida Khalo). En fin, moitas artes ás que se llesdá, ou pretende dárselles, o valor engadido de tratamento.Cando me convidaron a participar nestas xornadas, unha das primeiras cousas quefixen foi preguntarme como podía presentar o tema da escrita como terapia nunhamesa redonda dirixida fundamentalmente a persoal sanitario. Malia que é un tema aoque me acheguei puntualmente pareceume, desde a distancia, unha proposta alternati-va de tratamento sen chegar a coñecer nin a profundar nos resultados obxectivos dadita terapia. E sempre desde o lado da literatura. Estas xornadas déronme a oportunidadede achegarme algo máis de preto.Terapia, velaí a palabra, do grego  (‘tratamento’): Parte da medicina que seocupa da curación ou tratamento das enfermidades; terapéutica / Cura ou tratamentoconcreto para unha determinada enfermidade.A partir destas dúas acepcións foron dous os conceptos sobre os que me foi precisoreflexionar: tratamento e curación. Precisamente esa conxunción disxuntiva levoumea pensar se se refería á oposición ou á equivalencia. Entendo que o tratamento camiñasempre cara á curación, mais non é o mesmo. Esta achega á palabra antollóusemenecesaria para me referir a ela con propiedade no resto do meu relatorio. Así pois,deixemos claro desde xa que entendo a terapia como tratamento, non como curación,á espera de que, nalgúns casos, esta segunda poida chegar a ser o froito.DORES TEMBRÁS173Un dos obxectivos da escrita terapéutica é ofrecela como unha vía de mellora-cura-ción ou como un paliativo, mais en todo caso sempre é un camiño que transita cara áintrospección. Neste sentido entendo a conexión máis explícita con doenzas de carác-ter mental e aquelas de carácter físico que desembocan nelas.Dependendo do doente nalgúns casos a escrita serve para verter problemas, anguriase liberarse delas. Reflexionar por escrito conduce a un benestar que en si mesmo levaá curación. Noutros casos concíbese máis como unha actividade, como un atoparunha afección que non entra a avaliar o valor literario daquilo que se escribe, senónque trata de ocupar un tempo, de entrar nunha rutina que estabilice, que descubraunha ilusión, que contribúa a se recuperar un mesmo...Descoñezo a opinión da comunidade médica deste foro canto ao concepto que hoxenos trae aquí, mais coido que todo o relacionado coas novas terapias debe ser trata-do co máximo rigor e non dar datos ou supostos que aínda están en proceso decuestionamento.Ao preparar este relatorio lin, como dicía antes, algúns artigos de divulgación en quese definen os procesos de realización da escrita terapéutica en fases, e onde se citanalgúns estudos médicos e investigacións ao respecto que comentan os resultados po-sitivos de carácter físico e psicolóxico producidos tras a terapia: redución do estrésmental, reforzo da autoestima, fortalecemento do sistema inmune etc. Interesoumeespecialmente a aplicación desta terapia con doentes de cancro. Existen varias moda-lidades da escrita terapéutica: unha é a do Journal Therapy e outra a de ExpressiveWritting Therapy, que espertaron certo interese na década dos 80 do pasado século eque se propuxeron para algúns estudos médicos.Segundo a Encyclopedia of Alternative Medicine, a terapia de diario é xa unha vantaxepara a xente sa. Realza a creatividade, axuda a facer fronte á tensión e proporciona unexpediente escrito das experiencias memorables da vida: «Ademais, distintasinvestigacións encontraron que outorga grandes beneficios para quen atravesa unhadoenza: á parte dunha redución nos síntomas físicos, as vantaxes psicolóxicas inclúena reconciliación de conflitos emocionais, un mellor comportamento no manexo dadoenza, unha menor ansiedade, máis orientación na realidade e unha melloría naautoestima».Todas as artes implican un proceso de catarse. A comezos do s. XX o surrealismo foiun movemento paradigmático en que se propón, entre outras cousas, un traballo coapsique profunda. Liberarse de todas as restricións sociais, morais, éticas. Unha dasA ESCRITA COMO TERAPIA. DA DOENZA Á PALABRA174citas relacionadas coa escrita automática é: o pensamento está na boca. Este principioemprégase nalgúns tratamentos co obxectivo de revelar cuestións do subconscienteque interfiren na saúde do doente.A mediados dos anos setenta o grupo artístico «A Carón» (integrado por Alberto Carpo,Chelín, Manuela Folgado, Xoty de Luís, Ánxeles Penas, Francisco Taxes, XavierSeoane, Manuel Abad e Suso Montero, coa actuación musical do grupo «Ben virá»)realizou unha intervención no Centro Psiquiátrico de Conxo. A intención era que osdoentes participasen nas distintas actividades: pintura, poesía visual...Nesta liña gustaríame abrir outra porta. Nos anos noventa tivo lugar no Museo ReinaSofía unha exposición: Visiones Paralelas. Artistas modernos y arte marginal. A súaproposta consistía en revisar o traballo dunha longa listaxe de artistas marxinais. Naanálise que algúns críticos fixeron dela destacan, entre outras, palabras como aliena-ción, límite e loucura. Á súa vez, achegarse ao catálogo desa exposición é tanto comoprocurar as lindes entre xenio-tolo-artista. E o único que atopamos son obras de arteen que as marxes se converten en puntal do traballo creador.Cando comezo un obradoiro fágolles ás persoas participantes estas dúas cuestións:- Por que lemos?- Por que escribimos?As súas respostas varían:- É un medio de evasión- É un medio para mudar o estado de ánimo- Unha vía de acceso a nós mesmosEn conexión con todo isto tamén se escollen os xéneros. Hai quen me ten dito que apoesía lle permite un grao de introspección maior e que a narración facilita a evasión,mentres que para outras persoas ao mellor é xusto á inversa. O caso é que a xente queacode aos meus obradoiros ten motivacións moi diversas, mais unha porcentaxe im-portante di que o fai para recuperar a lingua. Afirma que era unha conta que tiñapendente, que goza do tempo das sesións como un espazo en que poder realizar unhaarela. O que si é certo é que a escrita, o exercicio da escrita en si, é un proceso catár-tico que, no caso da literatura, se canaliza cunha intención estética. Esta é para minunha das chaves da mesa redonda desta tarde: distinguirmos os dous obxectivos daDORES TEMBRÁS175escrita. A literatura ten orixinalmente unha finalidade estética, mais nun proceso tera-péutico o seu obxectivo diríxese cara á curación dun doente.Mais hai un punto en que ambos os camiños conflúen. Algúns escritores manexan oconcepto de autoaxuda ou terapia persoal para se referiren á escrita. Carmen Amoraga,por exemplo, finalista do Premio Planeta deste ano 2010, declarou que1:«Coido que toda a literatura é autoaxuda. Nun hospital colles un libro, sexa ¿Quién meha robado mi queso?, sexa a Odisea e xa te está a axudar. Aínda que non teñas unhadesgraza, se les un libro e che gusta xa te está a enriquecer».Moitos escritores secundan tal aserto.Borges, pola súa banda, escribiu o relato «Funes el memorioso» como consecuenciadun problema de insomnio, e el mesmo confesou que tras a escrita se liberou dotrastorno. É dicir, empregou a escrita como unha vía de autoterapia para se liberar dascausas que lla producían. Outro caso por todos e todas coñecido é a novela Paula, deIsabel Allende, quen recoñeceu que a escrita desta obra foi decisiva no xeito de seenfrontar á dor que lle causou a doenza e posterior morte da súa filla.Joan Margarit, Machado, Lorca, Leopoldo María Panero, Valente... poderían serexemplos de escritores que acudiron ou empregaron a escrita para cauterizaren o abis-mo da dor pola perda de alguén moi querido ou para transitaren o abismo. A listaxe éinfinda e entendo que a escrita pode ser precisamente iso: unha vía a través da calcauterizar feridas que repercuten no estado da saúde.Debo insistir na necesidade de distinguirmos os casos destes escritores co de doentesque levan a cabo as terapias que se propoñen nos estudos médicos mencionados, poisnestes casos adoptan a forma dun tratamento que segue unhas pautas específicas mar-cadas, como ten que ser, por un profesional, dependendo da doenza concreta e do tipode escrita terapéutica que mellor se axuste. Aquí, claro está, a finalidade estética noné prioritaria, senón que o obxectivo é a mellora do doente.Sexa como for, non hai fórmulas máxicas. A escrita terapéutica é un concepto relati-vamente recente desde a perspectiva médica, sobre todo tendo en conta que o número1 Entrevista no xornal El País, o 28 de novembro de 2010. Dispoñible en: <http://www.elpais.com/articulo/Comunidad/Valenciana/Toda/literatura/autoayuda/elpepiespval/20101128elpval_12/Tes>A ESCRITA COMO TERAPIA. DA DOENZA Á PALABRA176de estudos non é moi numeroso e, por tanto, aínda non se pode falar da terapia comoun aval de curación manexando porcentaxes de éxito.Remato cunha anécdota que me parece reveladora. Hai un par de semanas nunhasesión dun dos meus obradoiros de literatura falaba unha asistente –concretamenteunha muller de setenta e dous anos– de literatura, do libro que estaba a ler nese mo-mento e díxome:– Eu polas noites leo O Quixote, e río e río... Esa é a miña pastilla.Xa non tomo pastillas das outras para durmir.Coido que este pode ser un bo punto de partida para o debate.Grazas.DORES TEMBRÁS

A escrita como terapia: da doenza á palabra

http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/8879/1/CC121art14.pdf

A escrita como terapia: da doenza á palabra

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repositorio da Universidade da Coruña