Стаття стосується питання ідентичності переселених німців. Рішенням країн Великої Трійки мільйони німців було переселено. Усі, хто вижив, мусили звикати до нової реальності, в якій опинилися. Перша половина статті стосується теоретичних аспектів ідентичності, а також загальної інформації щодо переселення німців. Друга частина містить аналіз процесу формування ідентичності вигнаних, а також проблем, пов'язаних із нею.

(The article concerns the problem of identity of the displaced Germans. Decision on the displacement of millions Germans made the head of the Union of Soviet Socialist Republics, United States and United Kingdom during the meeting of the Big Three in.... in... All of those Germans, who managed to survive had to cope with the new reality. The first part of the article is devoted to the theoretical background of identity and basic information about the resettlement of the German population. The second part is an analysis of the process of the identity formation of the displaced Germans and shows problems connected with it.

Щепанік, П. ( P. Szczepanik)

Цифровий архів Острозької академії (Digital Repository of Ostroh Academy)

107Серія «Культурологія». Випуск 15. Частина 2.УДК 32:008Szczepanik PiotrTożSamość wyPędzoNeGo a PowojeNNe  loSy wySIedloNych NIemcówщепанік П. ІДЕНтИчНІСтЬ ВИГНАНИХ І ПІСЛЯВОЄННА  ДОЛЯ ПЕРЕСЕЛЕНИХ НІМЦІВСтаття стосується питання ідентичності переселених німців. Рішенням країн Великої Трійки мільйони німців було переселено. Усі, хто вижив, мусили звикати до нової реальності, в якій опинилися. Перша половина статті стосується теоретичних аспектів ідентич-ності, а також загальної інформації щодо переселення німців. Друга частина містить аналіз процесу формування ідентичності вигнаних, а також проблем, пов’язаних із нею.Ключові слова: ідентичність, вигнання, суспільство, Федератив-на Республіка Німеччина.щепаник П. ИДЕНтИчНОСтЬ ИЗГНАННыХ И ПОСЛЕВОЕННыЕ СУДЬБы ПЕРЕСЕЛЕННыХ НЕМЦЕВДанная статья касается вопроса идентичности переселенных немцев. Решением стран Большой Тройки миллионы немцев были переселены. Все, кто выжил, должны были обустраиваться в новой реальности, в которой оказались. Первая половина статьи касает-ся теоретических аспектов идентичности, а также общей инфор-мации относительно переселения немцев. Вторая часть содержит анализ процесса формирования идентичности изгнанных, а также проблем с ней свазанных.Ключевые слова: идентичность, изгнание, общество, Федера-тивная Республика Германия.© Szczepanik Piotr, 2014108 Наукові записки Національного університету «Острозька академія». Szczepanik P. The IdeNTITy of BaNIShed maN  aNd The afTer-war deSTINy of dISPlaced GermaNSThe article concerns the problem of identity of the displaced Germans. Decision on the displacement of millions Germans made the head of the Union of Soviet Socialist Republics, United States and United Kingdom during the meeting of the Big Three in.... in... All of those Germans, who managed to survive had to cope with the new reality. The first part of the article is devoted to the theoretical background of identity and basic information about the resettlement of the German population. The second part is an analysis of the process of the identity formation of the displaced Germans and shows problems connected with it. Key words: identity, expulsion, society, the Federal Republic of Germany.ujęcie teoretyczne tożsamościKluczowe z punktu widzenia niniejszego artykułu jest pojęcie tożsamości będącej przedmiotem badawczym wielu dyscyplin na­ukowych np.: historii, socjologii, politologii itp. Tożsamość pozwala przede wszystkim na zrozumienie i uporządkowanie zjawisk doty­czących jednostek i zbiorowości. Wskazuje na podobieństwa i róż­nice w definiowaniu siebie oraz innych. Tożsamość indywidualna i zbiorowa są ściśle ze sobą związane. To jednostki poprzez swoją współzależność tworzą bowiem społeczeństwo [1, s. 10]. Duży wpływ na ukształtowanie się tożsamości mają czynniki hi­storyczne i kulturowe. Dzięki tym determinantom staje się możliwe zdefiniowanie samego siebie w społeczeństwie, jak również nakreśle­nie podziału «my» i «wy», co pozwala odróżnić daną zbiorowość od innych. Tożsamość można analizować w kilku aspektach są to m.in.: – jednostkowy – jest to zbiór indywidualnych zachowań przypisa­ny konkretnej jednostce;– lokalny – dotyczy specyfiki danej grupy, która żyje na niewiel­kim terytorialnie obszarze;– globalny – to korelacja jednostek i grup na poziomie ponadna­rodowym;109Серія «Культурологія». Випуск 15. Частина 2.– etniczny i narodowy – jest to zespół «cech charakterystycznych» dla danego narodu bądź grupy etnicznej [2, s. 12].W przypadku wysiedlonych Niemców istotną rolę odgrywa toż­samość narodowa, która jest efektem wielopłaszczyznowego pro­cesu narodotwórczego. Powstanie poczucia tożsamości narodowej jest wynikiem złożonego procesu narodotwórczego. Każe pokolenie buduje swoją tożsamość, na podstawie rzeczywistości w jakiej żyje. Jest to proces, którego wyraźna intensyfikacja następuje w trakcie ważnych wydarzeń dla danego narodu. Dla powstania tożsamości narodowej niezbędne są następując przesłanki: wspólnota ludzi zde­finiowana przez język, strukturę demograficzną, zamieszkiwany ob­szar, specyficzne reguły w stosunkach etnicznych, i przed wszystkim (kluczowy z punktu widzenia niniejszego artykułu) wspólny zespół doświadczeń historyczno­kulturowych, świadczący o tożsamości da­nego narodu [3, s. 57]. kilka słów o wysiedleniach ludności niemieckiej Pierwsze decyzje w kontekście powojennych przesiedleń lud­ności zostały podjęte podczas obrad konferencji jałtańskiej (4­11 lutego 1945 r.). Liderzy państw koalicji antyhitlerowskiej zdawa­li sobie sprawę z faktu, że w nowym powojennym ładzie niezbęd­ne będzie utworzenie jednolitych etnicznie państw. Był to waru­nek niezbędny do uzyskania trwałego pokoju w Europie, która w przeciągu trzydziestu lat doświadczyła dwóch wojen na skalę światową. Do tematu wysiedleń powrócono podczas obrad kon­ferencji poczdamskiej (17 lipca – 2 sierpnia 1945 r.). W dniu 31 lipca 1945 r. podjęto XIII uchwałę zatytułowaną «Zorganizowane przesiedlenie ludności Niemieckiej» [4]. W dokumencie zapisano: «Trzy rządy (Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczo­nych Ameryki i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich), rozważywszy sprawę pod każdym wzglę­dem, uznają, że należy przeprowadzić przesiedlenie do Niemiec ludności niemieckiej lub jej części pozostałej w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech. Zgodne są one co do tego, że wszelkie przesiedlenia powinny odbywać się w sposób zorganizowany i ludzki» [4]. 110 Наукові записки Національного університету «Острозька академія». Jednak, jak pokazała historia, rzeczywistość była nieco odmienna. Niemców gromadzono w obozach, gdzie powszechne było znęca­nie się nad więźniami, a tragiczne warunki humanitarne dodatkowo pogarszały ich stan zdrowia. Brak sprawnego aparatu władzy pań­stwowej powodował, że grabieże i rabunki stały na porządku dzien­nym. Sytuacja uległa poprawie dopiero po zakończeniu wojny [5, s. 27 –28]. wypędzeni w liczbachAby zrozumieć kwestię tożsamości niemieckich wypędzonych niezbędne jest wykazanie szacunkowych danych dotyczących prze­siedlonej ludności. W początkowym etapie badań nad skalą wysiedleń prezentowane wyniki były bardzo rozbieżne. Problem stanowił brak dokładnych danych źródłowych oraz różne kryteria stosowane przez kolejne instytucje (Federalne Ministerstwo do spraw Wypędzonych, Federalny Urząd Statystyczny oraz Kościelne Biuro Poszukiwań) zajmujące się wyliczaniem strat związanych z transferem ludności.  Pierwsze wyniki zostały opublikowane przez Federalne Minister­stwo do spraw Wypędzonych, z których wynikało, iż przez wysied­lenia życie straciło około 1,6 mln ludzi. Dane te zostały obliczone na podstawie porównania wyników spisu ludności przed i po woj­nie. Kolejna ekspertyza została przygotowana przez Federalny Urząd Statystyczny, który stosując podobne kryterium (w tym przypadku porównano dane dotyczące ludności z lat 1944­1945 z wynikami po­wojennymi) oszacował liczbę ofiar na około 1,5 mln [6, s. 16–17]. Dopiero badania lat siedemdziesiątych prowadzone przez Kościelne Biuro Poszukiwań pozwoliły właściwie oszacować liczbę osób, które zginęły w trakcie wysiedleń. W tym badaniu zostały uwzględnione szerokie kryteria dotyczące m.in.: rodzaju zgonu w ujęciu jednostko­wym, miejsca zamieszkania przed przesiedleniem, relacji świadków. W efekcie wyliczono, że liczb ofiar to 0,473 mln [7]. Podobne re­zultaty zostały zaprezentowane w ekspertyzie powstałej na zlecenie rządu Republiki Federalnej Niemiec w 1974 r. [6, s. 17–18].Podstawy tożsamość niemieckiego wysiedleńca Bezpośrednie walki II wojny światowej dopiero jesienią 1944 r. dotknęły rdzennych terytoriów III Rzeszy. Społeczeństwo niemieckie 111Серія «Культурологія». Випуск 15. Частина 2.najpóźniej doświadczyło okrucieństw wojenny a masowe migracje rodzimej ludności na trwałe odcisnęły swoje piętno. Czynniki te w znaczący sposób wpłynęły na wykreowanie tożsamości niemieckiego wysiedleńca. Niemal od samego początku u podstaw tożsamości wypędzo­nych pojawiła się koncepcja «ofiary», która wiązała się z traumą opuszczania stron rodzinnych (Heimat). Jednak owej traumy nie wiązano z następstwami wojny, która została rozpętana przez hit­lerowskie Niemcy. Ponadto naród niemiecki przez wieloletnią propagandę wychowywany był w duchu wyższości rasowej. W przesiedleńczym postrzeganiu przeszłości wyraźnie funkcjonowa­ła pamięć o ucieczce przed Armią Czerwoną oraz przymusowych wysiedleniach. Wszystkim pozostałym kwestiom, które przyczy­niły się do takiego stanu rzeczy, nie poświęcano aż tyle uwagi [8, s. 51–54]. W tożsamości niemieckich wpędzonych widać wyraźną sprzecz­ność. Z jednej strony na światło dzienne wyszedł ogrom niemieckich zbrodni dokonanych podczas wojny (jak państwo narodowego–so­cjalizmu cieszące się legitymizacją społeczną mogło dopuścić się tego rodzaju czynów?), z drugiej zaś mamy naród niemiecki, który też wiele wycierpiał. Ofiara kształtuje swoją tożsamość na podstawie własnego cierpienia, sprawca zaś, stara się wyraźnie oddzielić prze­szłość od teraźniejszości. Dlatego tak trudno było odnaleźć wypędzo­nym swoje miejsce w tożsamości powojennych Niemiec [9, s 47–49]. karta niemieckich wypędzonych ze stron ojczystych W dniu 5 sierpnia 1950 r. w Stuttgarcie organizacje przesiedleń­ców uchwaliły Kartę niemieckich wypędzonych ze stron ojczystych. Już w pierwszym punkcie została zawarta deklaracja dotycząca re­zygnacji z «zemsty i odwetu». Aby właściwie zrozumieć te słowa należy odnieść je do «sprawców» niemieckiego wypędzenia. Poprzez kolejne zapisy starano się wysiedlenia podnieść do międzynarodowe­go problemu: «Narody świata winny poczuwać sie do współodpowie­dzialności za wypędzonych ze stron rodzinnych, jako tych, których niedola tego czasu dotknęła najbardziej» [10]. 112 Наукові записки Національного університету «Острозька академія». Taka interpretacja pozwoliła niemieckim wypędzonym do swojej tożsamości włączyć aspekt misji. Zapoznając się z pozostałą treścią Karty, nietrudno jest zauważyć, iż zręcznie został pominięty aspekt winy za rozpoczęcie międzynarodowego konfliktu. Ponadto wszyst­kie ofiary II wojny światowej oraz następstw z nią związanych ujmo­wane są kolektywnie [8, s. 57–60]. W Karcie pojawia się odwołanie do Boga w kontekście prawa do stron ojczystych:«Ludzie, którzy nie posiadają stron ojczystych są na tym świecie ludźmi bezdomnymi. Bóg wyznaczył ludziom ich strony ojczyste. Wyrwanie człowieka pod przymusem z jego stron rodzinnych, oznacza jego duchowe unicestwie­nie» [10]. Ujęcie problemu w taki a nie inny sposób pozwalało na swego rodzaju legitymizację działań podejmowanych przez wysiedlonych.wysiedleni w społeczeństwie niemieckim O tyle ile tożsamość wypędzonego wśród wypędzonych była czymś normalnym, to sytuacja stawała się problematyczna w kontaktach z «niewypędzonymi». W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, wysiedleni napotykali na liczne problemy z akceptacją. Ową sytua­cję uzasadniano problemami natury ekonomicznej, społecznej i po­litycznej. Niemcy przybywający do stref okupacyjnych najczęściej nie posiadali żadnego większego dobytku. Miejscowi wobec swoich rodaków ze wschodu długo pozostawali nieufni. Innym problemem była działalność polityczna organizacji zrzeszających przesiedlo­nych, która nie cieszyła się popularnością wśród pozostałej części społeczeństwa. Należy też dodać, że jeden naród niemiecki doświad­czyły dwa różne oblicza wojny. Zachodnia część Niemiec musiała przetrwać liczne bombardowania prowadzone przez wojska alian­ckie. Natomiast Niemcy przybywający ze wschodu zostali naznacze­ni piętnem wypędzenia [8, s. 55–56]. Aspekt wypędzeń był różnie postrzegany w dwóch państwach niemieckich. W przypadku Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) kwestia wysiedleń została niemal zupełnie wyłączona z pub­licznej i społecznej debaty. Odmiennie prezentowała się sytuacja w 113Серія «Культурологія». Випуск 15. Частина 2.Republice Federalnej Niemiec (RFN). Od samego początku widać tutaj rozbieżność w zależności od kierunku polityki władz. W stosun­ku do państw wschodnich mocniej akcentowano aspekt «ofiary». W kinematografii rozwijał się nurt filmów Heimatfilme [11], m.in. dzię­ki tym produkcjom przybyli ze wschodu Niemcy mieli możliwość kultywowania swojej tożsamości [12, s. 486–487]. W przypadku stosunków dyplomatycznych z państwami zachod­nimi, niemiecka polityka położyła nacisk na tabuizację problematyki wysiedleń. Wynikało to z faktu, iż rządy tych państw postrzegały wy­siedlenia jako następstwa wojny i gwarant trwałego pokoju w Europie. Ponadto, władze RFN założyły, że, że wysiedleni ulegną asymilacji i upodobnią się do miejscowych Niemców. W efekcie doprowadziło to do sytuacji, w której pokolenie Niemców lat siedemdziesiątych było zobojętniałe na problemy niemieckich wypędzonych, którzy przez cały ten czas byli niejako zmuszani do milczenia [12, s. 489–491]. Podsumowanie Tożsamość jest istotnym elementem wpływającym na tworzenie się grup, zbiorowości i narodów. Każde doświadczenie bądź wyda­rzenie wpływa na jej kształtowanie. Wysiedleni Niemcy od same­go początku poszukiwali swojej tożsamości. Jednak był to złożony i trudny proces. Często spotykali się z brakiem zrozumienia zarówno ze strony władz RFN, państw zagranicznych oraz własnych rodaków, którzy nie byli «napiętnowani wypędzeniami». Nierzadko wysiedleni poszukiwali swojej tożsamości w cierpie­niu, którego doświadczyli, w organizacjach, które tworzyli, bądź w filmach, które ich dotyczyły. Przez wiele lat byli niejako nakłaniani do milczenia o swoich problemach, postrzegani byli przez pryzmat rewizjonistycznych haseł wypowiadanych przez ich liderów. Obec­nie wydaje się jednak, że po ćwierćwieczu od przemian ustrojowych w Europie sytuacja ta się poprawia.Bibliografia:1. Szwed R. Wprowadzenie: warianty tożsamości, w: Odmiany tożsa­mości, red. D. Wilk. – Lublin, 2010.2. Kukułka J. Pojmowanie i istota tożsamości narodowej pod koniec XX wieku, w: Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzyna­rodowych, red. S. Bieleń, W. M. Góralski. – Warszawa, 1999.114 Наукові записки Національного університету «Острозька академія». 3. Wierzbicki A. Rosja. Etniczność i polityka. – Tom 5. – Warszawa, 2011.4. http://stosunki­miedzynarodowe.pl/index.php?option=com_content­&view = article &id=843:konferencja­w­poczdamie­uczestnicy­przebieg­po­stanowienia&catid=76: historia­&Itemid=106(dostęp 14.01.2014 r.).5. Piskorski J. M. Polacy i Niemcy, Czy przeszłość musi być przeszko­dą?, Wydawnictwo Poznańskie. – Poznań, 2004.6. Harr I. Straty związane z wypędzeniami. – Berlin, 2007.7 . h t t p : / / w w w . k i r c h l i c h e r ­ s u c h d i e n s t . d e f r a m e s e t .php?URL=pl//30pwir_a.php (dostęp 15.01.2014 r.).8. Mazur Z. Centrum przeciwko Wypędzeniom (1999­2005), Instytut Zachodni. – Poznań, 2006. 9. Wolff­Powęska A. Polacy – Niemcy kultura polityczna kultura pla­miec, Wydawnictwo Naukowe INPiD UAM. – Poznań, 2008.10.http://www.bund­der­vertriebenen.de /derbdv/ charta­po.php3(dostęp 15.01.2014 r.).11. Heimatfilme – nurt «filmów ojczyźnianych» w Republice Fe­deralnej Niemiec skupiający się na tematyce wysiedleń. W latach pięć­dziesiątych stanowiły one niemal 20% wszystkich niemieckich produkcji kinematograficznych. Typowi bohaterzy filmów, to Niemcy ze wschodu uciekający przez nacierającą Armią Czerwoną, którzy po osiedleniu się w strefach zachodnich budowali swoją nową przyszłość. Filmy tego nurtu proces utraty ziem na wschodzie, przedstawiały w sposób sentymentalny. 12. Douglas R. M. Wypędzeni, Powojenne losy Niemców, Wydawni­ctwo RM. – Warszawa, 2003.

ІДЕНТИЧНІСТЬ ВИГНАНИХ І ПІСЛЯВОЄННА ДОЛЯ ПЕРЕСЕЛЕНИХ НІМЦІВ.

(THE IDENTITY OF BANISHED MAN AND THE AFTER-WAR DESTINY OF DISPLACED GERMANS).

(TOZSAMOSC WYPFVDZONEGO A POWOJENNE LOSY WYSIEDLONYCH NIEMCOW.)

ІДЕНТИЧНІСТЬ ВИГНАНИХ І ПІСЛЯВОЄННА ДОЛЯ ПЕРЕСЕЛЕНИХ НІМЦІВ. (THE IDENTITY OF BANISHED MAN AND THE AFTER-WAR DESTINY OF DISPLACED GERMANS). (TOZSAMOSC WYPFVDZONEGO A POWOJENNE LOSY WYSIEDLONYCH NIEMCOW.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Цифровий архів Острозької академії (Digital Repository of Ostroh Academy)