Bu çalışmada, Rhododendron luteum (sarı çiçekli orman gülü) ve Rhododendron ponticum (mor çiçekli orman gülü) odunlarının kimyasal analizlerine ait ana bile enlerden holoselüloz, alfa selüloz, lignin ve yan bile enlerden % kül oranı, soğuk su, sıcak su, % 1 lik NaOH ve tolüen/aseton/etanol çözünürlüklerinin % oranlaı belirlenmiştir. In this study, main chemical components of Rhododendron luteum and Rhododendron ponticum woods; holocellulose, alpha cellulose, lignin and ash content, rations (%) were determined. In addition, solubility of wood flour in cold and hot water, alcoholbenzene solubility and solubility in 1% NaOH were found

Birinci, Emre

OpenAccess@KU (Kastamonu University)

2008  378  Rhododendron Luteum ve Rhododendron Ponticum Odunlarnn Kimyasal Analizleri  Emre Birinci KSÜ Orman Fak. Orman End. Müh. Bölümü,46100 Kahramanmara  e-mail: emrebirinci61@gmail.com  Özet:  Bu çal mada, Rhododendron luteum (sar çiçekli orman gülü) ve Rhododendron ponticum (mor çiçekli orman gülü) odunlarnn kimyasal analizlerine ait ana bile enlerden holoselüloz, alfa selüloz, lignin ve yan bile enlerden % kül oran, so uk su, scak su, % 1lik NaOH ve tolüen/aseton/etanol çözünürlüklerinin % oranlar belirlenmi tir.  Anahtar kelimeler: Rhododendron luteum, Rhododendron ponticum, kimyasal analiz.   Chemical Composition of Rhododendron Luteum and Rhododendron Ponticum Woods  Abstract:  In this study, main chemical components of Rhododendron luteum and Rhododendron ponticum woods; holocellulose, alpha cellulose, lignin and ash content, rations (%) were determined. In addition, solubility of wood flour in cold and hot water, alcohol-benzene solubility and solubility in 1% NaOH were found. Key Words: Rhododendron luteum, Rhododendron  ponticum, chemical analysis.   1. Giri   Orman gülleri bitkiler aleminin, tohumlu bitkiler bölümü, Fundagiller (Ericceae) familyas, Rhododendron (orman gülleri) cinsine ait odunsu, herdem ye il veya yapra n döken, ço unlukla çal halinde bitkilerdir (Küçük, M. , 2005).  Kuzey yarmkürenin lman ve serin bölgelerinde yakla k 600 türü bir o kadar da varyete ve formlar bulunmaktadr. Bu taksonlardan imdiye kadar tespit edilen 10 adeti (5 ana tür, 4 melez tür, 1 form) ülkemizde özellikle Do u Karadeniz yöresinde do al olarak yeti mektedir. Bu taksonlar; Mor Çiçekli Orman Gülü (Rhododendron ponticum), Sar Çiçekli Orman Gülü (Rhododendron luteum), Kafkas Orman Gülü (Rhododendron caucascium), Rhododendron smirnovii, Rhododendron ungernii ve melez türler olan Rhododendron x sochadzeae, Rhododendron x rosifaciens, Rhododendron x davisianum, Rhododendron x filidactylisdir (Davis, 2000; Terzio lu ve ark., 2001, Seçmen ve ark., 1989).  1.1. Rhododendron Luteum (Sar Çiçekli Orman Gülü)  Halk arasnda zifir, sar A u olarak ta isimlendirilir. En çok 34 m boylanabilen, ço unlukla 11,5 m yüksekli inde, s  dall, altn sars renkli çiçekleri bulunan ve çiçekleri çok keskin kokulu bir çaldr. Türkiyede do al olarak yeti en Orman Gülleri içerisinde k n yapra n döken tek türdür (Küçük, M., 2005).  Yeti me yeri yüksekli ine göre Nisan sonundan ba layarak Haziran ay ba na kadar çiçek açar. Çiçek açma bitkinin yapraklanmasndan evvel olur. Sonbaharda yapraklar dökülmeden önce krmzms bir renk alr. Çiçek ve yapraklarndan ötürü de erli bir süs bitkisidir (Küçük, M. , 2005).  2008  379  Yayl  alan Kafkasya ve Türkiyedir. Karadeniz sahilleri boyunca yaygn olarak tam kapal olmayan orman altlarnda, orman kenar ve orman içi açklklarnda ve orman snr üstünde alpin kesimlerinde (2200 m ye kadar) bulunur (Davis, 2000; Kayack , 1966).  Ço unlukta, mor çiçekli Orman Gülü ve di er türlerin aksine güne li yerleri ve güney yamaçlar sever. Bu yüzden daha çok kuzey yamaçlarda bulunan Ladin me çereleri altnda de il, güney yamaçlarda Sarçam me çereleri altnda daha çok görülür. Ladin me çereleri altnda hakim odunsu diri örtü türü Rhododendron ponticumdur (Gülen, . , 1965; Küçük, M. , 1998).  Sar Çiçekli Orman Gülü çiçekleri zehirlidir. Arlar bal üretimi için Orman Gülü çiçeklerini ziyaret ettiklerinde zehirli Andromedotoksin türevleri nektar ve polenlerle birlikte bala ta nr. Bu bala halk arasnda ac bal, tutar bal ya da deli bal denir ve zehirlidir (Küçük, M. , 2005).  Deli bal yiyen insanlarda sarho lu a benzer uur bozuklu u ortaya çkar ve bulant, kusma, i tahszlk, halsizlik ve ishal gibi belirtiler gösteren zehirlenmeler meydana gelir. Az miktarda (50100 gr) yenen bal neticesinde zehirlenme belirtileri ksa zamanda ortadan kalkar. Çok miktarda yeme halinde ölüm bile meydana geldi i belirtilmektedir (Baytop ve ark. , 1989; Zeybek, N. , 1985).  Fatih Sultan Mehmetin fetih için Trabzona gelen ordusundaki askerlerin bazlar bu baldan yiyerek zehirlendikleri Baytop Ungana (1941) atfen rivayet etmektedir. Yine Baytop, Ksenophona (1974) atfen M.Ö. 400 yllarnda do u Karadeniz yöresine gelen Grek Ordusundaki askerlerden birço unun bu baldan zehirlendi i belirtilmektedir (Baytop ve ark. , 1989).  Rhododendron Luteum türü orman endüstri sanayisinin pek ilgisini çekmemi tir. Halk arasnda genel olarak çal süpürgesi yapmnda, yakacak odun olarak ve dü me yapmnda kullanlr.  1.2. Rhododendron Ponticum (Mor Çiçekli orman Gülü)  Ço unlukla 34 m boyunda sürüncü gövdeler olu turabilen bir çal, bazen de 10 m ye kadar boylanabilen küçük bir a aççktr. Yapraklar herdem ye il ve deri gibi sert, çiçekleri leylak krmz (mor) renkli ve iç ksm kahverengi lekelidir. Mays-Haziran aylarnda çiçek açar. Çiçek ve yapraklarndan ötürü dekoratif bir süs bitkisidir. Ana türünden ba ka çok de i ik formu vardr (Davis, 2000; Kayack , 1966; Gökmen, 1977).  Gölge yerleri, derin hatta nemli topraklar sever. Özellikle tahrip edilmi  veya a r müdahale edilmi  bozuk karakterdeki ormanlk alanlarda a r yaylm göstererek topra  skca örttü ü için bu gibi ormanlarn gençle tirilmesi çal malarnda bir engel te kil eder. Yani ormanlk alanlarda istenmeyen bir türdür (Gökmen, 1977; Eyüpo lu, 1988).  Yo un gölgesi, asit karakterdeki döküntüsü ve yapraklardaki toksin madde nedeniyle, altnda ve yanndaki flora ve faunay uzakla trr (Gökmen, 1977; Eyüpo lu, 1988).  Rhododendron luteuma göre scaklk iste i fazladr. Daha çok Fagetum (Kayn) zorunda bulunur. Karadeniz Bölgesinde sahilden ba layarak 1800 m (2100 m) yüksekliklere kadar çkar. Tüm Karadeniz sahilleri boyunca batda Istrancalara de in uzanr. Ancak en bol oldu u kesim Kuzey Do u Anadolu da lardr. Burada yaprakl ve i ne yaprakl ormanlarda me cere altnda ve açlan alanlarda yaygn olarak tek ba na ya da öteki orman alt floras ile birlikte bulunur (Davis, 2000; Kayack , 1966).  Orman altnda gün   nn % 42sinden yararlanarak dahi hayatiyetini devam ettirebilmektedir. Fakat iyi bir büyüme için % 510 arasnda  k ister. Orman Gülü 1012 ya ndan önce çiçek vermez, yani tohum tutmaz. 2008  380  Bir kök Orman Gülü her yl yakla k 1 milyon tohum verir (Davis, 2000; Tabbush, Williamson, 1987; ahin, Cevahir, 1991).  Dünyada genel yayl  alan Portekiz, spanyadan Türkiyeye kadar uzanan yerlerde ve Kafkasyada do al olarak yeti ir. Ayrca Suriye ve Lübnann da larnda da az miktarda bulunmaktadr (Küçük, M. , 2005).  Rhododendron Ponticum türünden orman endüstri sanayisinde yararlanmaya ilk olarak Artvin Lif Levha Fabrikas 1977 ylnda ba lam tr (Ta kn, O., 1987).  Rhododendron Ponticum türü orman endüstri sanayisinde Orta ve Do u Karadeniz bölgesinde yonga levha ve lif levha fabrikalarnda, i ne yaprakl a açlar ile belirli oranlarda kar trlarak kullanlyor (Anonim, 2008).  Rhododendron Ponticum türü halk arasnda yaygn olarak çal süpürgesi, yakacak odun, mangal kömürü olarak kullanlyor. Ayn zamanda nebati örücülükte de kullanlmaktadr (Ta kn, O. , 1987).  2. Materyal ve Yöntem  2.1 Materyal  Rhododendron Luteum ve Rhododendron Ponticum türleri ana kütleyi yani örne in alnd  materyalin tamamn temsil edecek biçimde Trabzon ilinin Akçaabat ilçesi Akdamar Köyünden temin edilmi tir.   2.2. Yöntem  Kibrit çöpü büyüklü üne kadar küçültülmü  Rhododendron luteum ve Rhododendron ponticum yongalar önce, Willey de irmeninde ö ütülerek 40 ve 60 mesh'lik eleklerde elenmi tir. 60 mesh'lik (250 mikron) elek üzerinde kalan örnekler a z kapal cam kavanozlarda saklanarak a a daki kimyasal analizlere tabi tutulmu tur:   1. Rutubet oran: TAPPI T 264 om88 (Anonim, 1992). 2. Holoselüloz oran: Wise'nin klorit metodu (Wise, 1962). 3. Lignin oran: TAPPI T 222 om88 (Anonim, 1992). 4. Alfa selüloz oran: TAPPI T 203 os71 (Anonim, 1992). 5. Kül oran: TAPPI T 211 om85 (Anonim, 1992). 6. Tolüen/Aseton/Etanol çözünürlük oran TS 4569  UDK 634.0.8.86 (Anonim, 1987) 7. So uk ve scak suda çözünürlük oran: TAPPI T 207 om88 (Anonim, 1992). 8. % 1lik NaOH ' de çözünürlük oran: TAPPI T 207 om88(Anonim, 1992).  3. Bulgular ve Tart ma  3.1. Rhododendron Luteum Odununun Kimyasal Analiz Sonuçlarna Ait Bulgular  Rhododendron luteum odununun rutubet tayini yöntemde belirtilen standarta göre hesapland ve ortalama  %  kuruluk miktar % 88,846 olarak belirlenmi tir. Rhododendron luteum odununun kimyasal analizleri daha önce belirtilen standart metotlara uygun olarak yaplm  ve sonuçlar Çizelge 1' de verilmi tir.    2008  381  Çizelge 1: Rhododendron luteuma ait kimyasal analiz sonuçlar.  B LE ENLER Ortalama (%) Standart sapma Minimum de er Maksimum de er Holoselüloz oran (%) 77.78 1.02 76.76 78.80 Lignin oran (%) 30.74 2.13 28.61 32.87 Alfa - Selüloz oran (%) 47.60 0.3 47.30 47.90 Kül oran (%) 0.41 0.07 0.34 0.48 % 1lik NaOH Çözünürlük oran (%) 22.23 0.175 22.05 22.40 Tolüen-Aseton-Etanol Çözünürlük oran (%) 2.02 0.29 1.73 2.31 So uk Suda Çözünürlük oran (%) 1.14 0.22 0.92 1.36 Scak Suda Çözünürlük oran (%) 7.15 1.54 5.61 8.69 Çizelge 1de görüldü ü gibi, Rhododendron luteumu olu turan ana kimyasal bile enlerden olan holoselüloz içeri i % 77.78, alfa selüloz oran % 47.60, lignin oran ise % 30.74 olarak tespit edilmi tir. Rhododendron luteumun yan bile enlerinden olan çözünürlük de erleri incelendi inde; so uk sudaki çözünürlük % 1.14, scak sudaki çözünürlü ü % 7.15, % 1lik NaOH çözünürlü ü % 22.23, tolüen-aseton-etanol çözünürlü ü % 2.02 olarak tespit edilmi tir. Kül oran ise % 0.41 olarak belirlenmi tir.  3.2. Rhododendron Ponticum Odununun Kimyasal Analiz Sonuçlarna Ait Bulgular  Rhododendron ponticum odununun rutubet tayini yöntemde belirtilen standarta göre hesapland ve ortalama  %  kuruluk miktar % 83,844 olarak belirlenmi tir. Rhododendron ponticum odununun kimyasal analizleri daha önce belirtilen standart metotlara uygun olarak yaplm  ve sonuçlar Çizelge 2' de verilmi tir.  Çizelge 1: Rhododendron ponticuma ait kimyasal analiz sonuçlar.  B LE ENLER Ortalama (%) Standart sapma Minimum de er Maksimum de er Holoselüloz oran (%) 77.25 1.40 75.85 78.65 Lignin oran (%) 33.64 2.44 31.20 36.08 Alfa - Selüloz oran (%) 46.57 0.125 46.44 46.69 Kül oran (%) 0.42 0.015 0.40 0.43 % 1lik NaOH Çözünürlük oran (%) 26.10 6.55 19.55 32.65 Tolüen-Aseton-Etanol Çözünürlük oran (%) 2.12 0.325 1.79 2.44 So uk Suda Çözünürlük oran (%) 0.88 0.045 0.83 0.92 Scak Suda Çözünürlük oran (%) 8.07 1,62 6.45 9.69  Çizelge 2de görüldü ü gibi, Rhododendron ponticumu olu turan ana kimyasal bile enlerden olan holoselüloz içeri i % 77.25, alfa selüloz oran % 46.57, lignin oran ise % 33.64 olarak tespit edilmi tir. Rhododendron ponticumun yan bile enlerinden olan çözünürlük de erleri incelendi inde; so uk sudaki çözünürlük % 0.88, scak sudaki çözünürlü ü % 8.07, % 1lik NaOH çözünürlü ü % 26.10, tolüen-aseton-etanol çözünürlü ü % 2.12 olarak tespit edilmi tir. Kül oran ise % 0.42 olarak belirlenmi tir.    2008  382  4. Sonuçlar ve Öneriler Elde edilen sonuçlara göre Rhododendron luteum ve Rhododendron Ponticum hemen hemen birbiri ile ayn kimyasal içeri e sahiptir. Rhododendron Luteum, Rhododendron Ponticumdan daha fazla holoselüloza, daha az lignine, daha fazla alfa selüloza ve ayn miktarda kül oranna sahiptir. Yaplan ara trmalarda Rhododendron Luteum türünün kimyasal analizine rastlanmam tr. Rhododendron Ponticum türü 1987 ylna Dr. Osman TA KIN tarafndan lif levha sanayisinde kullanm için ara trlm tr. Elde edilen kimyasal analiz sonuçlar bu çal mada bulunan de erler ile yüksek benzerlik göstermektedir. Rhododendron Ponticum türü Orta ve Do u Karadeniz bölgesinde yonga levha ve lif levha fabrikalarnda i ne yaprakl a açlar ile kar trlarak kullanlmaktadr. Bu türün yonga levha üretiminde ba lca dezavantaj rutubet orannn çok yüksek olmasdr. Kurutulmas için, kurutma frnlarnn scakl  400 0C ve daha yüksek olmas gerekmektedir.  Rhododendron türleri holoselüloz oranlar çok yüksek olmasna ra men ara trmalara göre hiçbir kâ t hamuru ve ka t üretim endüstrisinde  kullanlmamaktadr. Rhododendron türleri ormanclar tarafndan istenmeyen çallardr. Bu türlere kullanm alan kazandrlmas ormanlar üzerindeki basky azaltc bir etki yapar, ormanlarn gençle tirilmesinde ve a açlarn yeti me ortamnn iyile tirilmesinde olumlu rol oynar ve ormanlarmzn devamll  için temizleme i lemi gerçekle tirilmi  olur (Ta kn, O. , 1987).  Bu türlerin çevreye sa lad  yararlar; dünyamzda sanayile me hzna ba l olarak hzla artan karbondioksit emisyonunun sonucu olarak ortaya çkan küresel snmann azaltlmas, do aya salnan oksijen miktarnn artmas, ye il örtünün korunmas ve dik yamaçlardaki toprak kaymasn önlemesi olarak ifade edilebilir. Türkiyede Rhododendron türlerinin miktar konusunda daha önce hiçbir çal ma yaplmam tr. Ancak baz tahminlere göre Artvin ilinde bulunan Rhododendron türleri, bir yonga levha fabrikasnn 30 yllk hammadde ihtiyacn tek ba na kar layaca  yönündedir (Ta kn, O. , 1987). Sonuç olarak, bu türler orman ürünleri endüstrisinden özellikle ka t, lif levha ve yonga levha endüstrilerinde kullanlrsa odunun daha rantabl kullanld  alanlara ve ormanlara a r bask azaltlacaktr.   5. Te ekkür  Rhododendron Luteum ve Rhododendron Ponticum odunlarnn kimyasal analizleri isimli bu çal maya de erli fikirleri ve yardmlaryla katkda bulunan Kahramanmara  Sütçü mam Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Endüstri Mühendisli i Bölümü ö retim üyesi sayn  Doç. Dr. Ahmet TUTU a te ekkürlerimi sunarm.   6. Kaynaklar  1. Anonim, 1998. TAPPI Test Methods, Tappi Press, Atlanta, Georgia, USA. 2. Anonim, 1987. TSE kurumu, Ankara. 3. BAILEY, L. , H. , Manual of Cultivated Plants, Macmilan Publishing Co. Inc. , New York 1975. 4. BAYTOP, T. , BAYTOP, A. , MAT, A. , SUN, S. , Türkiyede zehirli Bitkiler, Bitki Zehirlenmeleri ve Tedavi Yöntemleri, st. Üni. Eczaclk Fak. No:54, stanbul 1989. 5. DAVIS, P. , H. , Flora or Turkey and the East Aegean Islands. Volume Six (1978), Edinburg. and Volume eleven (2000), Edinburg. 6. EYÜPO LU, A. , K. , Orman Gülü ve Mücadelesi, Silvikültür Planlama Tekni ive Gençle tirme Esaslar, Tatbikat Notu, Artvin 1988. 2008  383  7. GÖKMEN, H. , Kapal Tohumlular Angiosparmae, 2. Cilt, Orman Genel Müdürlü ü Yaynlar Seri No:55, Ankara 1977. 8. GÜLEN, . , Orman Gülü (Rhododendron ponticum)nün Kimyevi Metodla Kontrolü konusunda ngilterede Yaplan Çal malarn Teknik ve Ekonomik Esaslar, st. Üni. Orm. Fak. Dergisi, Seri:B, Cilt 15, Say:1, stanbul 1965. 9. KAYACIK, H. , Orman ve Park A açlarnn Özel Sistemati i 3. Cilt, Angiosparmae, st. Üni. Orm. Fak. Yayn No:106, stanbul 1966. 10. KÜÇÜK, M. 2005. Çevre ve nsan Dergisi, T.C. Çevre ve Orman Bakanl  Yaynlar, Say:63 / Sayfa:21,22. 11. KÜÇÜK, M. , Kürtün (Gümü hane)  Örümcek Ormanlarnn Floras ve Saf Me çere Tiplerinin Floristik Kompozisyonu, do u Karadeniz Orman Ara trma Müdürlü ü Yaynlar, Teknik Bülten No:5, Trabzon 1998. 12. SEÇMEN, Ö. , GEM C , Y. , LEBLEB C , E. , GÖRK, G. , BEKAT, L. , Tohumlu Bitkiler Sistemati i, Ege Ünü. Fen Fak. Kitaplar Serisi No:116, zmir 1989. 13. AH N, A. , CEVAH R, G. Mor Çiçekli Orman Gülü (Rhododendron ponticum) ve Kimyasal Mücadele Metodlar, OAE Dergisi, Cilt 37 No: 74, Ankara 1991. 14. TABBUSH, H. , M. , WILLIAMSON, D. , R. , Rhododendron ponticum as a Forest Weed, Forestry Commission Bulletin 73 London 1987. 15. TA KIN, O. 1987. Rhododendron Ponticum Odunundan Ya  Yöntemle Lif Levha Yaplmas Üzerinde Ara trmalar. Ormanclk Ara trma Enstitüsü Yaynlar, Teknik Bülten Serisi No:181, Ankara. 16. TERZ O LU, S. , MEREV, N. , AN N, R. , A Study on Turkish Rhododendron Luteum (Ericaceae), Turk J Agric. For. 25 (2001) 311-317 TÜB TAK, Ankara. 17. Wise, E.L. and H.L. Karl., 1962. Cellulose and Hemicelluloses in Pulp and Paper Science and Technology. Vol. 1, Pulp. Edited by C. Earl Libby McGraw Hill-Book Co., New York. 18. ZEYBEK, N. , Farmasötük Botanik, Ege Üni. Ecz. Fak. Yaynlar No:1, zmir 1985.  

Chemical Composition of Rhododendron Luteum and Rhododendron Ponticum Woods

https://acikerisim.kastamonu.edu.tr/bitstreams/96d17861-deb4-4280-8b2b-94a7388b0c12/download

Chemical Composition of Rhododendron Luteum and Rhododendron Ponticum Woods

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

OpenAccess@KU (Kastamonu University)