Cegłowski, Przemysław

Polish

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

114 MATERIAŁY I SPRAWOZDANIAPRZEMYSŁAW CEGŁOWSKI, Dzieje diecezji zamojsko-lubaczowskiej (1992−2017).Promotor: ks. prof. dr hab. Jan Walkusz. Recenzenci: ks. prof. dr hab. MarekJodkowski, ks. prof. dr hab. Piotr Górecki*DOI: https://doi.org/10.18290/rt22694.7W ostatnich dekadach można zaobserwować proces szczegółowych badań naddziejami instytucji kościelnych, różnego rodzaju organizacji religijnych, zwłaszczao charakterze społeczno-kulturalnym czy też pewnych form aktywności inicjowanychprzez duchowieństwo lub ściśle związanych z powszechną misją Kościoła. W tymnurcie przedsięwzięć badawczo-naukowych i dokumentalno-interpretacyjnych wyjąt-kowe miejsce zajmują prace poświęcone dziejom poszczególnych diecezji, zarównotych, które mają już kilkuwiekową tradycję i wpisały się wyraźnie w ogólnopolskąhistorię, jak i nieco młodszych, powstałych w wyniku kolejnych reorganizacji struk-tur administracyjno-organizacyjnych. O ile w przypadku tych pierwszych, jak np.krakowska czy poznańska, badacze mają do dyspozycji mnogość źródeł różnej pro-weniencji, o tyle w odniesieniu do tych drugich, zwłaszcza utworzonych w ostatnichlatach, mamy do czynienia bądź to z materiałami nadmiernie rozproszonymi i nieupo-rządkowanymi, bądź z ich niedostatkiem, spowodowanym małą zapobiegliwościąodpowiedniego ich kolekcjonowania w obliczu innych, wyjątkowo pilnych potrzeb.Właśnie ta ostatnia sytuacja sprawia, że zajęcie się dokumentowaniem historii tychdiecezji staje się koniecznością. Taka też jest m.in. geneza niniejszej pracy, zatytuło-wanej Dzieje diecezji zamojsko-lubaczowskiej (1992-2017).Przedmiotem zatem badań niniejszej rozprawy jest diecezja położona w południo-wo-wschodniej Polsce. Granice chronologiczne wyznaczają 2 daty graniczne. Pierw-szą jest 1992 rok, w którym to przeprowadzona została reforma struktur Kościołakatolickiego w Polsce, tworząca kilka nowych diecezji, w tym omawianą. Natomiastdrugą datą jest 2017 rok, kończący okres pierwszych 25 lat istnienia tej relatywniemłodej diecezji. Zakres terytorialny jest tożsamy z terytorium obejmowanym przezdiecezję zamojsko-lubaczowską.Głównym celem tej pracy jest zaprezentowanie dziejów diecezji zamojsko-luba-czowskiej w ciągu pierwszych 25 lat jej istnienia. To ćwierćwiecze jest dobrymczasem, by z perspektywy spojrzeć na działalność nowych struktur kościelnych natym terytorium i podjąć się ich oceny, a także rozpoznać całokształt funkcjonowaniadiecezji, tudzież wykazać kierunki bardziej zaawansowanych badań poszczególnychzagadnień.Tematyka diecezji zamojsko-lubaczowskiej jest raczej słabo opracowana naukowo,co należy wiązać ze stosunkowo niedawną, historyczną reformą struktur Kościołakatolickiego w Polsce, w postaci wydanej przez papieża Jana Pawła II bulli TotusTuus Poloniae populus z 25 marca 1992 roku. Efektem tego wydarzenia było powsta-* Treść artykułu została już opublikowana w Zamojskim Informatorze Diecezjalnym(2021), 2, jednak powyższy tekst stanowi jego poszerzenie i uzupełnienie.ROCZNIKI TEOLOGICZNE 69(2022) z. 4115MATERIAŁY I SPRAWOZDANIAnie nowych granic i struktur diecezjalnych, w tym omawianej tu diecezji. Z drugiejwszak strony mocą tego dokumentu został zakończony pewien etap historii polskiegoKościoła, jak np. administratury apostolskie. Te właśnie okoliczności dostarczyłyszerokiego wachlarza tematów dla historyków, a nawet zrodziły potrzebę poruszeniapewnych zagadnień. Niestety, pomimo widocznych postępów w tym wymiarze, niewszystkie tematy doczekały się dotąd realizacji, podobnie jak diecezja zamojsko--lubaczowska.Nie jest to jednak temat całkowicie zapomniany. Dużą rolę w przybliżeniu dziejówdiecezji zamojsko-lubaczowskiej odegrał jej biskup pomocniczy, doktor habilitowanyw zakresie historii Kościoła, Mariusz Leszczyński, będący autorem wielu artykułówi opracowań o historii ziemi zamojsko-lubaczowskiej i dotyczących funkcjonowania samejdiecezji. Są to m.in. hasła w Encyklopedii Katolickiej, ale również liczne artykuły publi-kowane na łamach urzędowego Zamojskiego Informatora Diecezjalnego, Niedzieli Zamoj-sko-Lubaczowskiej czy w innych czasopismach. Dostarczyły one wielu informacji na te-mat funkcjonowania instytucji diecezjalnych oraz przybliżyły istotne wydarzenia z dzie-jów diecezji. W szerszych publikacjach zajmował się on m.in. archidiecezją lwowskąw Lubaczowie, wizytą papieską w Zamościu, a także miejscami i postaciami związanymiz historią Kościoła na ziemi zamojsko-lubaczowskiej.Historia ziemi zamojsko-lubaczowskiej, w tym Kościoła, może poszczycić sięwieloma omówieniami zarówno w postaci haseł wspomnianej już Encyklopedii Kato-lickiej i artykułów, jak i wydanych publikacji. Należy tu też zwrócić uwagę na ob-szerną literaturę odnoszącą się do konkretnych miejsc, postaci i instytucji opisywanejdiecezji. Geneza powstania diecezji zamojsko-lubaczowskiej w postaci reformy Ko-ścioła katolickiego i bulli Totus Tuus Poloniae populus ma także swoją literaturę.Podobnie opracowań doczekała się np. wizyta papieża Jana Pawła II w Zamościu.Na szczególną uwagę zasługują także materiały i przyczynki publikowane nałamach Zamojskiego Informatora Diecezjalnego i Niedzieli Zamojsko-Lubaczowskiej.Z kolei na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II w Lublinie powsta-ły 2 prace naukowe – Sylwestra Zwolaka Katechizacja w diecezji zamojsko-luba-czowskiej w latach 1992-2012 oraz Pawła Zubrzyckiego Wychowanie chrześcijańskieosób niesłyszących i niedosłyszących w diecezji zamojsko-lubaczowskiej w latach1992-2014. Studium katechetyczne w świetle badań uczestników diecezjalnych ośrod-ków duszpasterstwa specjalistycznego.Ze względu na dotychczasowy stan badań, który jest dalece niewystarczający,wynikła potrzeba odwołania się do źródeł, tak archiwalnych, jak i drukowanych.Wśród archiwaliów, na pierwszym miejscu należy wymienić Archiwum DiecezjiZamojsko-Lubaczowskiej, które dostarczyło całej gamy materiałów pozwalającychszerzej spojrzeć na diecezję. Znalazły się tu przede wszystkim dekrety, listy, komuni-katy, sprawozdania, protokoły, informacje, kwestionariusze, statystyki, nominacje,artykuły, programy, zaproszenia i inne. Natomiast kwerenda w Archiwum Uniwersy-teckim Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz Instytucie Pamięci NarodowejOddział w Lublinie pozwoliły na poszerzenie wiedzy o postaciach związanych z die-cezją zamojsko-lubaczowską, w szczególności biskupów. Również Archiwum Pań-stwowe w Lublinie dostarczyło pewnych materiałów, np. o franciszkanach.Źródła drukowane wykorzystane w pracy to przede wszystkim dokumenty StolicyApostolskiej i Episkopatu Polski odnoszące się do funkcjonowania Kościoła kato-lickiego. Oczywiście fundamentalną rolę pełniły tu Katechizm Kościoła Katolickiegoi Kodeks Prawa Kanonicznego. Szczególne znaczenie dla diecezji zamojsko-luba-116 MATERIAŁY I SPRAWOZDANIAczowskiej mają opublikowane i wydane statuty i dokumenty I synodu diecezjalnego.Podobnie jest z jubileuszowym schematyzmem wydanym na 25-lecie diecezji, zawie-rającym podstawowe informacje o niej i omawiającym parafie wchodzące w jejskład. Obrazu dopełniły statystyki i wykazy Kościoła katolickiego w Polsce, a takżeźródła drukowane, w piśmie urzędowym diecezji Zamojskim Informatorze Diecezjal-nym w formie różnych dekretów, rozporządzeń, komunikatów, statutów, relacji,sprawozdań itp.Ściśle określony cel pracy, wykorzystane źródła i literatura siłą rzeczy narzuciłystrukturę niniejszej pracy. Ta zaś została podzielona na 6 głównych części uporząd-kowanych według klucza przedmiotowo-chronololgicznego z wewnętrznym usystema-tyzowaniem tematycznym. Tak zatem – rozwijając powyższą konstatację – w I roz-dziale przedstawiono genezę i powstanie diecezji. Zawarta tu została charakterystykaregionu w kontekście geograficznym i kulturowym. Następnie opisano krótko kościel-ną przeszłość na omawianym obszarze. Tu przypomniano również okoliczności towa-rzyszące narodzinom diecezji zamojsko-lubaczowskiej i określono jej obszar. Nakoniec opisana została struktura społeczno-religijna diecezji. W dalszych rozdziałachnakreślono zagadnienia dotyczące najważniejszych dziedzin życia diecezji zamojsko--lubaczowskiej. II rozdział traktuje o urzędach i instytucjach centralnych, a rozpoczy-na się od kurii i sądu biskupiego. Dalej jest mowa o seminarium duchownym mają-cym siedzibę w Lublinie. Diecezja posiada również 2 kapituły – katedralną i konka-tedralną, będące spadkobierczyniami kilkuwiekowej tradycji. Nie można także zapom-nieć o takich instytucjach, jak archiwum, muzeum i biblioteka, pełniących ważne rolew życiu diecezji, które zostały kolejno opisane. Ostatnim paragrafem II rozdziału jestI synod diecezjalny przeprowadzony w latach 1996-2001. III rozdział poświęcony jestparafiom, dekanatom i kościołom. Na początku została opisana katedra w Zamościui konkatedra w Lubaczowie oraz ich burzliwa historia. W kolejnym paragrafiescharakteryzowano sieć parafialno-dekanalną wraz z jej historią. Następnie ukazanodiecezjalne sanktuaria z ich dziejami i bogatą tradycją, która oddziałuje na ichwspółczesny obraz. Na końcu rozdziału ujęto budownictwo kościelne. IV rozdziałpoświęcono duchowieństwu i instytutom życia konsekrowanego. Pomieszczono tamzatem informacje na temat biskupów posługujących w diecezji zamojsko-lubaczow-skiej, kapłanów diecezjalnych, ich formacji, liczebności, wykształcenia i różnychaspektów działalności. Kolejny paragraf to zakony i zgromadzenia, ze wskazaniemich miejsca w diecezji, historią, a wreszcie z omówieniem poszczególnych instytutówz terenu diecezji, z podziałem na męskie i żeńskie. W ostatnim paragrafie zaś zna-lazły się dane o domach księży emerytów w Biłgoraju i Hrubieszowie. ZagadnieniaV rozdziału koncentrują się wokół duszpasterstwa i nauczania, poczynając od SłużbyBożej i życia sakramentalnego, gdzie zawarto informacje dotyczące udzielanychsakramentów. Następnie opisano ogólnodiecezjalne formy duszpasterstwa, w tymrodzaje duszpasterstw oraz różne inicjatywy, jak kongresy, fora czy jubileusze. Kolej-ny paragraf tego rozdziału zawiera tematykę katechizacji, od nauczania dzieci i mło-dzieży oraz dorosłych, aż do formacji samych katechizujących. Następnie omówionezostało duszpasterstwo nadzwyczajne, zwracając szczególną uwagę na pielgrzymki,nie zapominając jednak o innych formach, np. peregrynacjach. Ostatni rozdział toformy zaangażowania wiernych. Na pierwszym miejscu omówiono organizacje religij-ne, z podziałem na formacyjno-dewocyjne, religijno-edukacyjne i społeczno-religijne.Następny paragraf zawiera obraz bogatej działalności charytatywnej realizowanejprzez i w diecezji. Przedostatnia część starała się ująć syntetycznie temat zaangażo-117MATERIAŁY I SPRAWOZDANIAwania społeczno-politycznego. W ostatnim paragrafie niniejszej pracy ukazane zostałymedia, z podziałem na radio, prasę, czasopisma diecezjalne i parafialne oraz Internet.Przybliżona tutaj praca Dzieje diecezji zamojsko-lubaczowskiej (1992-2017) starasię uzupełnić pewną lukę w pracach badawczo-naukowych, choć nie pretenduje dopełnego wyczerpania zagadnienia. Jednak stara się uporządkować omawiane kwestie,a z drugiej wskazać kolejne kierunki badań.W świetle powyższych badań można z pełnym przekonaniem stwierdzić, że die-cezja zamojsko-lubaczowska poprzez swoich włodarzy i liczne agendy dobrze wywią-zała się ze swojej misji. Musiała jednak stawić czoła całej gamie różnych trudności,poczynając od tych o charakterze społeczno-ekonomicznym po typowo duszpaster-skie. Dotknęły one nie tylko omawianą diecezję, ale i cały Kościół katolicki w Pol-sce. Diecezja zamojsko-lubaczowska, będąca dość młodym organizmem, w dodatkuo niskim zagęszczeniu ludności, wywiązała się bardzo dobrze z postawionych przednią zadań. Było to w pierwszej kolejności zasługą pasterzy – biskupów, którzysprawnie potrafili zorganizować całość życia diecezji i właściwie nią kierowali.Wspomagało ich wielu kapłanów, bez których pracy i zaangażowania funkcjonowanieKościoła stałoby się niemożliwe. Nie należy zapominać o niebagatelnej roli zakonówi zgromadzeń zakonnych, zarówno męskich jak i żeńskich, których praca wpłynęłana oblicze diecezji. W końcu bardzo ważną częścią Kościoła zamojsko-lubaczowskie-go byli i są wierni świeccy. Wraz ze swymi duszpasterzami to oni stworzyli wspól-notę i brali udział w życiu Kościoła lokalnego i to nie tylko jako bierni uczestnicy.Wielu wiernych brało udział w funkcjonowaniu diecezji poprzez czynne zaangażowa-nie się w parafiach i nie tylko, jak również działało w różnego rodzaju organi-zacjach, grupach i stowarzyszeniach religijnych, podejmując formację jak i formującinnych.Powyższa praca, zajmująca się tematyką dziejów diecezji zamojsko-lubaczowskiej,ukazuje jednocześnie wiele nowych kierunków badań. Już tu można wymienić różnezagadnienia z przeszłości ziemi zamojsko-lubaczowskiej. Z kolei na osobne i szcze-gółowe opracowanie czekają instytucje centralne diecezji, takie jak kuria ze wszystki-mi jej wydziałami, sąd biskupi czy seminarium duchowne. Duże możliwości stwarzarównież tematyka parafii, sanktuariów i diecezjalnego budownictwa kościelnego.Ciekawym zagadnieniem może być również duchowieństwo diecezji, a w szczegól-ności zakony i zgromadzenia funkcjonujące na jej terenie. Podobnie wiele formdziałalności diecezji nie doczekało się poważnego omówienia, tak jak miało to miej-sce w wypadku katechizacji. Są to m.in. rodzaje duszpasterstwa, pielgrzymki, organi-zacje religijne, działalność charytatywna, zwłaszcza Caritas.Podsumowaniem niech będą słowa bp. Jana Śrutwy: „Należy koniecznie pamiętaćo tym, że organizacja kościelna w Polsce oraz jej wszelkie przeobrażenia od X wiekuaż po chwilę obecną, pozostawały zawsze w ścisłym związku z misyjnym mandatemZmartwychwstałego Jezusa Chrystusa, skierowanym do Apostołów: «Idźcie więci nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i DuchaŚwiętego» (Mt 28,19). Kościół został wtedy posłany przez Zbawiciela do wszystkichnarodów celem głoszenia im Ewangelii. Jego ziemska organizacja, także na ziemiachpolskich, służyła i dalej służy naszej pełniejszej ewangelizacji – stosownie do warun-ków i wymogów każdej epoki oraz wszelkich okoliczności. Powstanie Diecezji Za-mojsko-Lubaczowskiej wpisuje się zatem w taki właśnie kontekst biblijny, teologicz-ny i historyczny, znajdując w nim swoje głębokie uzasadnienie”.118 MATERIAŁY I SPRAWOZDANIATREŚĆ PRACYWykaz skrótów. Wstęp. I. Geneza i powstanie diecezji. 1. Charakterystyka regionu.2. Przeszłość kościelna. 3. Okoliczności erygowania i obszar. 4. Struktura społeczno--religijna. II. Urzędy i instytucje centralne. 1. Kuria i sąd biskupi. 2. Seminariumduchowne. 3. Kapituły. 4. Archiwum, muzeum i biblioteka. 5. Synod diecezjalny.III. Parafie, dekanaty, kościoły. 1. Katedra i konkatedra. 2. Sieć parafialna i deka-nalna. 3. Sanktuaria. 4. Budownictwo kościelne. IV. Duchowieństwo i instytutyżycia konsekrowanego. 1. Biskupi. 2. Kapłani diecezjalni. 3. Zakony i zgromadze-nia. 4. Domy księży emerytów. V. Duszpasterstwo i nauczanie. 1. Służba Bożai życie sakramentalne. 2. Ogólnodiecezjalne formy duszpasterstwa. 3. Katechizacja.4. Duszpasterstwo nadzwyczajne. VI. Formy zaangażowania wiernych. 1. Organi-zacje religijne. 2. Działalność charytatywna. 3. Zaangażowanie społeczno-polityczne.4. Media. Zakończenie. Bibliografia. Wykaz tabel. Spis treści.Przemysław Cegłowskie-mail: przemo911022@wp.pl

Dzieje diecezji zamojsko-lubaczowskiej (1992− 2017)

https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/rt/article/download/1794/1206

Dzieje diecezji zamojsko-lubaczowskiej (1992− 2017)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II