Analyse van recente rechtspraak ivm parodie, auteursrecht en politieke expressievrijheid

Voorhoof, Dirk

Ghent University Academic Bibliography

217.VOORHOOF.ParodieHvJ_FINAAL_UPDATE.9300.docx Lambik naar Luxemburg. Hof van beroep Brussel stelt prejudiciële vragen aan Hof van Justitie van de EU in verband met auteursrecht en parodie-exceptie bedoeld in artikel 5, 3, k van de Richtlijn 2001/29, De Juristenkrant 2013/273, 8-9.  Lambik naar Luxemburg  In 2011 werden zowel Lijst Dedecker (LDD) als het Vlaams Belang (VB) veroordeeld voor het ontoelaatbaar gebruik van beschermd auteurswerk. Beide partijen hadden volgens de rechter ten onrechte de parodie-exceptie ingeroepen: in de zaak LDD ging het om een parodie op Lucky Luke en de Daltons (Morris), in de zaak van het VB betrof het een parodie op De Wilde Weldoener, een Suske en Wiske-album met Lambik in de hoofdrol (Vandersteen). Die laatste zaak wordt nu ‘vervolgd’, want het Brusselse hof van beroep vroeg advies aan het EU-Hof van Justitie over de kenmerken van de parodie.  Dirk Voorhoof  e Juristenkrant rapporteerde eerder over een aantal zaken van politieke parodieën die in botsing kwamen met het auteursrecht (De Juristenkrant nr. 229). Toen al was duidelijk dat de Belgische rechtspraak worstelt met de parodie-exceptie. Dat bleek ook nog heel recent: het hof van beroep in Gent oordeelde dat een verkiezingspamflet met een parodie van een foto van Pieter Aspe geen inbreuk was op het auteursrecht. Eerder had de voorzitter van de rechtbank nochtans geoordeeld dat het Blankenbergse politieke kartel Dwars Groen, met de parodie van de foto van Aspe als voormalig Open VLD-politicus, een inbreuk had gepleegd op zowel het portretrecht van Aspe als op het auteursrecht van de maker van de foto.  Volgens het Gentse hof van beroep gaat het evenwel om een geoorloofde parodie, bovendien in een politieke context, waarbij de ene partij kritiek levert op het beleid van de andere. Belangrijk is dat er wel degelijk sprake is van kritiek op de originele foto, die immers de politiek van Open VLD propageerde. Daarin verschilt de zaak trouwens met de affiches en advertenties waarop Jean-Marie Dedecker van LLD zich eerder presenteerde als Lucky Luke. Het hof van beroep in Gent was van oordeel dat de spotprent van LDD de kwalificatie parodie niet verdiende, omdat die geen kritiek leverde op het werk van Morris of op de stripfiguren in Lucky Luke. LDD en Jean-Marie Dedecker werden samen met de communicatiebureaus die de campagne bedachten en uitvoerden veroordeeld tot een herhalingsverbod en een schadevergoeding.  DE WILDE WELDOENER Een andere zaak in verband met een politieke karikatuur die zich op de parodie-exceptie beroept, heeft ondertussen een verrassende wending gekregen. In Gent werd naar aanleiding van de nieuwjaarsreceptie van de stad op 9 januari 2011 door de lokale Vlaams Belang-afdeling een kalender verspreid, o.a. ook via de website van het VB, met daarop een karikatuur van de Gentse burgemeester, expliciet refererend naar het album van Suske en Wiske ‘De Wilde Weldoener’. In dit geval was het niet Lambik, maar burgemeester Termont die kwistig geld uitstrooide, overigens naar mensen van buitenlandse origine, toen in Gent nog ‘allochtonen’ genoemd. De erfgenamen van en rechtenhouders op het werk van Willy Vandersteen eisten de onmiddellijke stopzetting van de verspreiding van de kalenders en de verwijdering van de parodie van de VB-website. De voorzitter van de Brusselse rechtbank beoordeelde de cartoon met de Gentse burge-meester als ‘wilde weldoener’ als een manifeste schending van het auteursrecht van Willy Vandersteen. De rechter stelde dat de karika-tuur van Lambik te weinig originaliteit uitstraalde en te veel gelijkenis vertoonde met de cover van het album van Willy Vandersteen. Dat gebrek aan originaliteit maakte dat de VB-parodie niet als een intellectuele schepping kon beschouwd worden en daardoor niet beantwoordde aan de basisvoorwaarde van de parodie. De VB-karikatuur nam overigens wel het beleid van de stad Gent op de korrel, maar leverde geen kritiek op het stripalbum ‘De Wilde Weldoener’, noch op de figuur van Lambik. Deze rechterlijke uitspraken maken duidelijk dat de parodie-exceptie, hoewel expliciet opgenomen in de Belgische auteurswet sinds 1994, slechts in zeer uitzonderlijke gevallen soelaas kan bieden bij karikaturaal of parodiërend gebruik van beschermd auteurswerk. Daar waar een parodie ‘op’ eventueel en uitzonderlijk door de beugel kan (zoals in de zaak Dwars Groen t. Aspe en Cocquyt), leek voor een parodie ‘met’ geen plaats te zijn. Een parodie ‘met’ (zoals in de zaak Morris t. LDD en Vandersteen t. VB) kon niet door de auteursrechtelijke beugel, omdat zo’n gebruik van beschermd auteurswerk geen kritiek op of contrast met het originele werk inhoudt, en doorgaans ook (te) weinig creatieve vormkenmer-ken aan het werk toevoegt. En laat dat nu juist twee cruciale voorwaarden zijn die de Belgische rechtspraak oplegt vòòr van een parodie sprake kan zijn in de zin van artikel 22, § 1, 6° van de auteurswet.  D217.VOORHOOF.ParodieHvJ_FINAAL_UPDATE.9300.docx NAAR EEN EUROPESE INVULLING VAN DE PARODIE-EXCEPTIE? Het hof van beroep in Brussel heeft nu de zaak van De Wilde Weldoener aangegrepen om meer duidelijkheid te verwerven over de parodie-exceptie in het auteursrecht. Het hof situeert het geschil tussen VB-politicus Johan Deckmyn en de VB-vzw Vrijheidsfonds en de auteursrechthebbenden op het werk van Willy Vandersteen nadrukkelijk in het Europeesrechtelijk kader, zowel verwijzend naar de expressievrijheid (artikel 11 EU Handvest Grondrechten), de vrijheid van kunst(en) (artikel 13 EU Handvest), de bescherming van intel-lectuele eigendom (artikel 17 EU Handvest) als naar de EU-richtlijn 2001/29, auteursrecht in de informatiemaatschappij. Die richtlijn laat immers toe dat de EU-lidstaten in hun nationale wetgeving een uitzondering opnemen op het auteursrecht en de naburige rechten ‘voor het gebruik van karikaturen, parodieën en pastiches’ (artikel 5, 3, k.). Omdat de parodie-exceptie in de Belgische auteurswet een uitzondering is op het auteursrecht en de naburige rechten zoals vermeld in artikel 5, 3, k van de EU-richtlijn 2001/29 moet de betekenis en de draagwijdte ervan in hele Unie op autonome en eenvormige wijze worden uitgelegd. Aangezien de EU-richtlijn 2001/29 zelf geen definitie bevat, het HJEU niet eerder het begrip parodie heeft uitgelegd en omdat de parodie-exceptie in de rechtspraak van een aantal EU-lidstaten heel verschillend wordt geïnterpreteerd, wil het Brusselse hof van het HJEU nadere toelichting over het begrip en de toe-passing van de parodie. Meer bepaald wil het hof van beroep via enkele prejudiciële vragen van het HJEU vernemen of de parodie een autonoom Unie-begrip is, en zo ja, aan welke voorwaarden de parodie moet voldoen.  Vooral interessant is de vraag aan het HJEU of een parodie er moet op gericht zijn ‘aan humor te doen of de spot te drijven, ongeacht of de daarbij eventueel geuite kritiek het oorspronkelijke werk of iets dan wel iemand anders raakt’. Op die manier wordt het HJEU ertoe uitgenodigd om duidelijkheid te verschaffen of een parodie een kritiek moet inhouden op het oorspronkelijke werk (parodie ‘op’), dan wel of een parodie ook kan gebruikt worden om een kritiek op iets of iemand anders te formuleren (parodie ‘met’). Zelfs als het HJEU op deze vragen duidelijk antwoord geeft, blijft nog de vraag of in concreto de gewraakte VB-parodie met de cover van De Wilde Wel-doener voldoende beantwoordt aan de aanvullende voorwaarde van artikel 22, § 1, 6° van de auteurswet, namelijk ‘rekening houdend met de eerlijke gebruiken’. Ten slotte zal het Brusselse hof van beroep in toepassing van artikel 10 EVRM ook het recht op (politieke) expressievrijheid van het VB prominent aan bod moeten laten komen. Recente rechtspraak van het EHRM (Ashby Donald e.a. t. Frank-rijk) heeft immers duidelijk gemaakt dat een veroordeling in toepassing van de auteurswet, die een inmenging inhoudt in de expressie-vrijheid, verantwoord moet kunnen worden vanuit het perspectief van artikel 10 EVRM.  Ook met een duidelijke boodschap uit Luxemburg over het parodiebegrip blijft het moeilijk voorspelbaar waar de legitieme parodie ophoudt en vanaf wanneer een overheidsinmenging via een rechterlijk stakingsbevel of veroordeling tot een schadevergoeding noodza-kelijk is in een democratische samenleving. Volgens het EHRM hebben de nationale rechtscolleges enige appreciatiemarge om dat te beoordelen, tenzij het gaat om politieke expressievrijheid. Als de Belgische rechtscolleges te weinig rekening houden met de politieke expressievrijheid van het VB, riskeert De Wilde Weldoener na Luxemburg, ook nog in Straatsburg terecht te komen…   (De auteur is hoogleraar mediarecht en auteursrecht aan de Universiteit Gent en de Universiteit van Kopenhagen) Brussel (8ste Kamer) 8 april 2013, J. Deckmyn en VZW Vrijheidsfonds t. H. Vandersteen e.a. en WPG Uitgevers België NV. Zie ook Gent 3 januari 2011, F. De Bevere-Blanckaert en Lucky Comics NV t. J.M. Dedecker e.a.; Voorz. Rb. Brussel 17 februari 2011, H. Vandersteen e.a. en WPG Uitgevers België NV t. VZW Vrijheidsfonds en J. Deckmyn, onuitg.; Gent (7de Kamer) 13 mei 2013, P. Wittewrongel e.a. t. P. Aspeslag en A. Cocquyt en EHRM 10 januari 2013, Ashby Donald e.a. t. Frankrijk. Voor een grondiger situering, zie D. VOORHOOF, ‘België: de paradoxen van de parodie’, in: W. GROSHEIDE (ed.), Parodie. Pa-rodie en kunstcitaat, Den Haag, Boom Juridische Uitgevers, 2006, 123-171; D. VOORHOOF, ‘Parodie, kunstexpressievrij-heid en auteursrecht’, AM 2008/1, 27-36 en D. VOORHOOF en I. HØEDT-RASMUSSEN, ‘Copyright vs. freedom of expressi-on’, AM 2013/2, 53-58. Ook met een duidelijke boodschap uit Luxemburg over het parodiebegrip blijft het moeilijk voorspelbaar waar de legitieme parodie ophoudt. 

Lambik naar Luxemburg: hof van beroep Brussel stelt prejudiciële vragen aan Hof van Justitie van de EU in verband met auteursrecht en parodie-exceptie bedoeld in artikel 5, 3, k van de Richtlijn 2001/29

https://biblio.ugent.be/publication/4147918/file/6803165

Lambik naar Luxemburg: hof van beroep Brussel stelt prejudiciële vragen aan Hof van Justitie van de EU in verband met auteursrecht en parodie-exceptie bedoeld in artikel 5, 3, k van de Richtlijn 2001/29

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography