Sels, Liselotte

Ghent University Academic Bibliography

   Deel 5: Betekenissen en functies (Turkije)  Drie muzikale gebeurtenissen Situatie 1: Een maandagnamiddag in Suvermez (Emirdağ)  Enkele inwoners van Suvermez, een dorp op enkele kilometers van Emirdağ-centrum, verzamelen zich onder impuls van hun dorpshoofd (muhtar) in de woonkamer van één van hen. Het gezelschap, dat het zich gemakkelijk maakt in gerieflijke zetels rondom de salontafel, bestaat hoofdzakelijk uit oudere vrouwen, samen met wat vrouwen van middelbare leeftijd en jongere meisjes, allemaal familie en vriendinnen. Slechts één vrouw heeft haar man meegebracht.  Met twee videocamera’s die hen in het vizier houden, twee opnameapparaten die elk geluidje registreren en bovenal twee gebrekkig Turks sprekende buitenlanders die hen vol verwachting zitten aan te kijken, zijn onze ‘zangeressen’ logischerwijze wat onwennig in het begin. Gelukkig wordt alles op overtuigende wijze gekaderd door hun vertrouwde muhtar, die drie vrouwen en één man met wat extra aanmoediging al gauw zo ver kan brengen dat ze de liefdesliedjes (türkü’s, mani’s) en treurzangen (ağıts) uit hun jeugd beginnen te reciteren. Prachtige teksten allemaal, en wanneer ze uiteindelijk ook echt aan het zingen slaan wordt het helemaal goed. De ene geeft de andere moed, en na een tijdje durft zelfs de enige man uit het gezelschap het aan om met trillende maar krachtige stem zijn lied te zingen, tenminste zolang zijn vrouw het toelaat: wellicht uit ongerustheid dat de emoties zijn zwakke hart fataal zullen worden, laat ze hem na een paar strofes al ophouden met de sussende woorden ‘yeter, yeter’ (dat is genoeg, dat volstaat)…  Dat het hen goed doet om deze muziek, die ze zelf gemaakt hebben en die zo nauw verbonden is met ingrijpende gebeurtenissen uit hun (lang vervlogen) leven, nog eens – of zelfs voor het eerst! – voor elkaar te brengen, is van hun gezichten af te lezen. Het gezelschap is duidelijk in zijn schik, en iedereen neemt deel aan het gebeuren door elkaar te becommentariëren, aan te moedigen, een beetje te plagen, te lachen of te huilen als het past, maar bovenal door met grote aandacht te luisteren.  Dat ze zich ook bewust zijn van onze rol, blijkt uit hun blik die voortdurend naar bevestiging zoekt, de hoogstpersoonlijke uitleg die ze ons (soms in de vorm van een monoloog) geven en vooral de expliciete wens dat wij de teksten die zij zingen integraal noteren, iets wat wellicht nog nooit eerder in hun geschiedenis gebeurd is.          Situatie 2: Een weekend in Mucur en Boztepe (Kırşehir)  Het is vrijdagmiddag, het ideale moment om een drie dagen durend trouwfeest in gang te zetten. We bevinden ons in Boztepe, een district van Kırşehir, dat net als Mucur een landelijke sfeer uitstraalt. Alles staat klaar, op beide locaties… Zowel bij de bruid als bij de bruidegom staan er grote tenten met tafels en stoelen opgesteld op straat voor het huis, terwijl er op het erf ook een installatie voor de muzikanten voorzien is, en overal plastic stoeltjes verspreid staan. Gedurende de drie dagen van het feest zal er heel wat over en weer gereden worden door de families, die op bepaalde momenten uitgenodigd worden door de schoonfamilie, terwijl de rest van de tijd binnen de eigen familie doorgebracht wordt. Beide families beschikken over drie muzikanten: een duo dat davul en zurna speelt en voor de traditionele noot zorgt op belangrijke momenten en bij het arriveren van nieuwe gasten, en een onvermoeibare allround muzikant die alle aanwezigen gedurende drie dagen moet entertainen met regionale dansmuziek uitgevoerd op saz gecombineerd met keyboard en zang. Beide davul-zurna-duo’s zijn abdals (een soort speciale sociale klasse die de muzikale behoeften van de mensen vervult), en in feite ‘seizoenarbeiders’ die tijdens de zomer van Zuid- naar Centraal-Turkije verhuizen om op de talloze trouwfeesten de muziek van de streek te komen spelen. De abdals halen hun inkomen voor een groot deel uit de fooi van de feestgangers, die ze dan ook (slechts) zo lang ‘begeleiden’ als nodig is om ze hun portefeuille te laten bovenhalen. De andere muzikanten worden goed betaald voor hun werk maar draaien lange dagen met hun eenmans-ensemble dat geen moment rust gegund wordt. Hoe ziet het verloop van zo’n drie dagen durend trouwfeest in Centraal-Anatolië er nu uit?  Op vrijdag vieren de beide families eerst apart feest, terwijl er heel wat wordt afgedanst, gebabbeld, gegeten (op elk moment van de dag kunnen nieuwe gasten een maaltijd krijgen) en gedronken (geen alcohol). ’s Avonds is de familie van de bruid (gelin) uitgenodigd bij de familie van de bruidegom (damat) om de traditionele ‘çiğ köfte’ (een gerecht van rauw gehakt) te komen eten. Tijdens het bereiden van de çiğ köfte is er trouwens ook plaats voor authentieke volksmuziek: de vrouwen onder elkaar zingen dan speciale traditionele liedjes (mani’s). De zaterdag is een belangrijke dag, waarop ’s namiddags de ‘nişan töreni’ (verlovingsceremonie) gehouden wordt en ’s avonds de ‘kına gecesi’ (hennanacht) plaatsvindt. Tijdens de verlovingsceremonie komt de familie van de bruidegom naar de schoonfamilie om de geschenken aan het koppel te geven, in het bijzijn van de burgemeester en gepaard gaand met de nodige revolverschoten. Nadien verplaatsen beide families zich naar het terrein van de bruidegom, om zich ’s avonds nog eenmaal in konvooi richting familie bruid te begeven, voor de fameuze hennanacht. Dit is een intiem moment waarbij de muziek even stopt en plaats maakt voor het traditionele gezang van de meisjes die de henna aandragen en op de handen van het koppel aanbrengen, enkel verlicht door kaarsen (en de flitsen van de fototoestellen die nerveus trachten alles vast te leggen). Daarna gaat het feest weer door zoals tevoren, tot om 24u alles wordt beëindigd. Tenminste, voor de meeste gasten. De beste vrienden van de vader van de bruid zijn immers nog uitgenodigd voor een slaapmutsje: een heuse rakı-avond met mezze. De tafel en stoelen staan al klaar in de tuin, en de mezze worden al gauw aangebracht door de vrouwen van de familie, die echter niet mee aanschuiven, maar hun onderonsje in de keuken houden. Ik ben dus (zoals wel vaker tijdens dit onderzoek) de enige vrouw in het gezelschap… De muzikanten van dienst zijn uiteraard ook van de partij, en spelen nu veel gevoeliger dan tijdens het massa-feest. De emoties laaien vaak hoog op, ook onder invloed van de alcohol, en menige man laat zijn tranen de vrije loop, niet in het minst de vader die zijn dochter de volgende dag zal moeten ‘afgeven’. Er is echter ook veel ruimte voor plezier en blijdschap, zoals tot uiting komt in de vrolijke dansen, de talrijke moppen die getapt worden en de grappige, creatieve manieren om fooi te vragen en te geven. De volgende en laatste dag, de zondag, is het dan ernst. De schoonfamilie geeft ’s ochtends present bij de familie van de bruid, en wel met maar één doel: de bruid meenemen naar haar nieuwe woonst. Een hele reeks rituelen passeert de revue, onder meer het vasthouden van een spiegel en het huilen door de familie van de bruid voordat ze meegevoerd wordt in het luid toeterende konvooi van wagens van de schoonfamilie. Eens aangekomen bij haar nieuwe thuis, wordt er nog een vaas stukgegooid op de grond, worden er bloemblaadjes opgegooid, handen gekust van ouderen, een kip onthoofd en haar bloed op het voorhoofd van de bruid aangebracht. Na nog een korte dans, begeleid door de inmiddels afgepeigerde muzikant, gaat het koppel het huis binnen, wat het einde betekent van het lange huwelijksfeest.         Situatie 3: Een donderdagmiddag in Sivas  We bevinden ons op de eerste verdieping van een gebouw in het drukke centrum van Sivas, in een mooi ingericht lokaal met een houten vloer, banken bekleed met traditionele kussens, tafeltjes met dito tafelkleedjes en ongelooflijk veel foto’s en affiches aan de muur. Geen gewone ruimte, en geen gewone functie: het bordje boven de deur vermeldt ‘Aşıklar ve halk oyunları derneği’ of ‘Aşık- en volksdansgenootschap’. Drie mannen zitten klaar met hun saz in de hand. Drie verschillende types: één met bril en snor in een gestreepte polo, één met grijze haren en een deftigere vest, en de laatste met donkerzwart geverfde snor en haar en een knalroze hemd. Ze zitten klaar om enkele onderdelen van de aşık- en ozantraditie uit te voeren. Dampende glaasjes thee worden aangevoerd voor het hele gezelschap van aşıks, ozans, dichters, leraars en de voorzitter van het genootschap, opnieuw uitsluitend mannelijk... Het programma start met een aantal zelfgeschreven ‘türkü’s’ (volksliederen in een bepaalde vorm). De drie muzikanten wisselen elkaar hierbij af en ondersteunen elkaar door zachtjes mee te zingen. Het publiek luistert aandachtig en laat af en toe zijn instemming blijken door mee te zingen of te applaudisseren. Na de türkü’s komt de ‘taşlama’ (letterlijk ‘steniging’) of ‘atışma’ (‘bekvechten’) aan de beurt, waarbij het de bedoeling is om de tegenspeler op humoristische wijze muzikaal de grond in te boren. Dit gebeurt uiteraard volkomen improvisatorisch, en vaak wordt er een aanzet gegeven door iemand uit het publiek, die een bepaald vers als beginpunt aanbiedt of een thema als rode draad voorstelt. De aşıks geven het beste van zichzelf, en zingen en spelen in hun persoonlijke stijl, die door het publiek ook herkend en geapprecieerd wordt. De ozan in het gezelschap neemt geen deel aan de opwinding, hij brengt rustig een nieuwe zelfgeschreven türkü (ozans worden niet verondersteld te kunnen improviseren). Als laatste onderdeel wordt er een voorbeeld van ‘leb değmez’ gegeven (‘de lippen mogen elkaar niet raken’), waarbij een soort naald tussen de lippen gestoken wordt, zodat het onmogelijk wordt om bepaalde medeklinkers te gebruiken. Ook hier weer kan het publiek participeren en een uitdagende opgave geven.  Door al deze onderdelen van de kunst van het aşık-schap in de besloten kring van het genootschap te onderhouden en te perfectioneren, maken de aşıks zich klaar om zich te profileren op de podia van georganiseerde aşık-festivals, waaraan collega’s uit alle hoeken van Turkije en soms ook uit het buitenland deelnemen. Op die manier wordt een belangrijk deel van de Turkse muziekcultuur levend gehouden.         Betekenissen en functies  Tijdens mijn veldwerk in Turkije heb ik 30 muzikale manifestaties (gebeurtenissen of situaties waarin Turkse volksmuziek een rol speelt) volledig geregistreerd en beschreven. Bij 20 van de 30 manifestaties heb ik ook een interview afgenomen van de muzikant(en), bij 7 tevens van een persoon die bij het gebeuren aanwezig was (‘publiek’) en bij 3 ook van de persoon die de muzikanten uitgenodigd had (‘opdrachtgever’). Een van de doelstellingen bij dit alles was nagaan welke functies en betekenissenTurkse volksmuziek heden ten dage nog heeft in Turkije. Hetzelfde onderzoek en dezelfde methode wil ik nadien ook toepassen op de Gentse diasporacontext.   Zoals uit de 3 bovenstaande schetsen van muzikale manifestaties blijkt, kunnen de context en gelegenheid waarin volksmuziek in Turkije gebruikt wordt, sterk verschillen. Situatie 1 was een zeer intieme context (een huiskamer en een ‘publiek’ van verwanten en vrienden) en gelegenheid (het herbeleven en delen van hoogstpersoonlijke gevoelens uit het verleden via zelfgemaakte gedichtjes en liedjes). De persoonlijke en sociale functie lijkt hier dus het grootst, maar er is zeker ook een belangrijke culturele component: het voortzetten en doorgeven van authentieke tradities van hun regio (Suvermez-Emirdağ). Het tweede voorbeeld situeerde zich ook in de privésfeer, maar diende een duidelijk doel: het vieren van een belangrijke gebeurtenis in het leven van de mens, namelijk het huwelijk. De belangrijkste functie van de uitgevoerde muziek was dus het ondersteunen van deze sociale en persoonlijke gebeurtenis, die echter ook bepaalde religieuze (spirituele, rituele) en culturele (vasthouden aan tradities) componenten heeft. De derde situatie was veel explicieter cultureel gericht: het uitvoeren en laten voortleven van bestaande culturele tradities van Turkije. Naast het culturele is hier ook het sociale aspect belangrijk: aşıks speelden vroeger een belangrijke maatschappelijke rol (als entertainers, nieuwsbrengers en morele of filosofische raadgevers). Die functie is tegenwoordig ietwat uitgehold omdat de plaats van de aşık in de hedendaagse maatschappij veranderd is, maar helemaal verdwenen is hij zeker niet. De nadruk lijkt tegenwoordig wel meer op het onderhoudende aspect te liggen.  Uit analyse van alle dertig beschreven manifestaties blijkt dat het overgrote merendeel vooral een sociale of persoonlijke functie heeft (meer dan de helft zelfs uitsluitend), terwijl één derde de sociale functie deelt met een culturele functie. De overige manifestaties hebben een gecombineerde religieuze en culturele functie. Ook uit de interviews met de betrokkenen (muzikanten, publiek, opdrachtgever) kwam het grote overwicht aan sociale en persoonlijke functies duidelijk naar voor. De culturele functie werd vermeld in de helft van de gevallen; de religieuze functie bij 2 situaties. Regelmatig werd er ook gewag gemaakt van een andere functie, die vanuit    het standpunt van de muzikanten vertrekt: de ‘professionele functie’ (het uitvoeren van Turkse volksmuziek als een professionele daad, als job om geld te verdienen). Gevraagd naar de betekenis en functie van de uitgevoerde muziek in de respectievelijke situaties, gaven de betrokkenen antwoorden die in dezelfde lijn liggen: de sociale en persoonlijke functie werd het vaakst onderstreept, terwijl de culturele functie ook vaak benadrukt werd. De professionele en religieuze functie kwam minder vaak aan bod, maar daarnaast kwamen wel een esthetische en een politieke functie naar voor. Een peiling naar de betekenis van Turkse volksmuziek in hedendaags Turkije, leverde gelijkaarde inzichten op: het vaakst wordt de sociale en persoonlijke functie aangehaald, daarna komt de culturele functie aan de beurt, en tenslotte volgen nog de esthetische, professionele en religieuze functies.  Deze resultaten geven de waarde en rol van volksmuziek in de Turkse maatschappij van vandaag aan. Uit mijn (bescheiden) onderzoek komt duidelijk naar voor dat volksmuziek heden ten dage vooral voldoet aan sociale en emotionele behoeften van de mensen. Het uitdrukken en oproepen van gevoelens, gedachten en belevenissen, het bieden van amusement en verstrooiing, het ondersteunen van intermenselijke relaties (onderhouden van vriendschappen en familiebanden) en het begeleiden van belangrijke momenten in het leven (elke gebeurtenis wordt voorzien van de juiste muziek) zijn de meest voorkomende functies. Op een ander niveau vervullen uitvoeringen van volksmuziek bepaalde culturele behoeften van de mensen, met name het verderzetten en doorgeven van tradities uit de Turkse en/of regionale cultuur, tradities die een belangrijkste rol spelen in het opbouwen van hun identiteit.  In een volgend artikel zal ingegaan worden op de situatie binnen de Gentse diasporacontext. Benieuwd in hoeverre de functies en betekenissen van Turkse volksmuziek in Gent parallel lopen met die in Turkije...     Reacties of aanvullingen zijn steeds welkom! U kan me bereiken via email (liselotte.sels@hogent.be) of via het Gentse conservatorium (Campus Hoogpoort - Gebouw De Wijnaert, Geraard De Duivelstraat 5, 9000 Gent).     

Turkse volksmuziek: betekenissen en functies (Turkije)

https://biblio.ugent.be/publication/1992510/file/6764734

Turkse volksmuziek: betekenissen en functies (Turkije)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography