Bagińska, Ewa

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

Ewa Bagi!skaUniwersytet Gda!skiewa.baginska@ug.edu.plORCID: 0000-0003-2950-8484RecenzjaNatalia Karczewska-Kami!ska, Przymus leczenia i inne interwencje me-dyczne bez zgody pacjenta, Warszawa 2018, ss. 425.Zgoda pacjenta na zabieg leczniczy oraz odpowiedzialno"# w zwi$zku z interwen-cj$ medyczn$ bez uzyskania zgody jest bardzo interesuj$cym i cz%sto poruszanym tematem badawczym. Wa&nym jego wycinkiem jest problematyka bezpo"redniego i po"redniego przymusu leczenia. Ma ona nie tylko wymiar teoretyczny, ale te& du&e znaczenie praktyczne. Rzecznik Praw Pacjenta oraz NIK od lat podaj$ w swoich spra-wozdaniach, &e najwi%ksza liczba narusze! wyst%puje w zwi$zku z niewype'nianiem wobec pacjenta przymusowo hospitalizowanego w szpitalu psychiatrycznym wielu obowi$zków informacyjnych (dotycz$cych planowanego post%powania leczniczego, prawa do czasowego przebywania poza szpitalem) oraz procedur zwi$zanych z przy-j%ciem i wypisaniem ze szpitala pacjentów leczonych bez zgody. A to tylko cz%"# za-gadnie! wynikaj$cych z przymusu interwencji medycznych. Nierzadkie s$ doniesienia o przymusowej, niechcianej sterylizacji kobiety przy okazji porodu czy te& o w$tpli-wym prawnie zachowaniu lekarza w sytuacji powstania kon(iktu mi%dzy interesem „medycznym” kobiety ci%&arnej i jej nienarodzonego dziecka. Wybór tematyki mono-gra)i Natalii Karczewskiej-Kami!skiej – Przymus leczenia i inne interwencje medyczne bez zgody pacjenta (Warszawa 2018) jest wi%c niezwykle trafny tak pod k$tem teore-tycznym, jak i praktycznym. Gruntowne i kompleksowe opracowanie Autorki wype'ni-'o istotn$ luk% w polskiej literaturze prawniczej.We wst%pie sfomu'owano dwie hipotezy badawcze: pierwsz$, &e zasad$ jest, i& in-terwencja medyczna na osobie pacjenta musi by# dokonywana tylko za jego zgod$ (lub za zgod$ przedstawiciela ustawowego, albo wyj$tkowo za zgod$ s$du opieku!-czego), oraz drug$, &e wyj$tki i odst%pstwa od tej zasady musz$ opiera# si% na prze-pisach prawnych i by# "ci"le interpretowane (z wy'$czeniem wyk'adni rozszerzaj$cej). Antycypuj$c dalsze uwagi, nale&y wskaza# ju& w tym miejscu, &e obie postawione tezy zosta'y w tej pracy w sposób logiczny i przekonuj$cy dowiedzione.Autorka prezentuje regulacje prawa polskiego w perspektywie mi%dzynarodo-wych i europejskich standardów ochrony praw cz'owieka oraz wybranych zagranicz-nych porz$dków prawnych. Jest to trafny wybór metodologiczny. Argumenty p'yn$ce z prawa mi%dzynarodowego, europejskiego oraz praw obcych maj$ istotn$ wag% przy 184 Ewa Bagi!ska wyk'adni prawa polskiego, zw'aszcza w omawianym kontek"cie. Ju& bowiem w la-tach*90. nast$pi'y w Polsce ogromne zmiany w ustawodawstwie medycznym i orzecz-nictwie, maj$ce na celu zbli&enie polskich standardów do standardów europejskich. Mimo tego pozytywnego rozwoju ustawodawstwa wiele zagadnie! nadal wymaga unormowania. Uk'ad pracy jest przejrzysty i logiczny. Sk'ada si% ona z trzynastu rozdzia'ów po-przedzonych wst%pem.Rozdzia' I po"wi%cony zosta' zasadzie autonomii woli pacjenta. Po uwagach ogól-nych o ewolucji stosunków pomi%dzy pacjentem a lekarzem – od modelu paternali-stycznego do modelu autonomii woli pacjenta – Autorka omawia zgod% na leczenie i inne interwencje medyczne jako fundamentalne prawo pacjenta, przywo'uj$c liczne akty prawa mi%dzynarodowego, polskie przepisy oraz zasady deontologii zawodowej. Zwraca uwag%, &e zarówno przepisy mi%dzynarodowe, jak i krajowe dopuszczaj$* – cho# zupe'nie wyj$tkowo – mo&liwo"# ograniczenia autonomii jednostki. Ogranicze-nia te nie mog$ by# jednak sprzeczne z prawami cz'owieka, na co w wielu orzecze-niach wskazywa' ETPC. Przedmiotem rozwa&a! w rozdziale II jest dzia'anie lekarza bez zgody pacjenta, za" w rozdziale III – przymus leczenia i innych interwencji medycznych w kontek"cie odmowy zgody pacjenta. Autorka podkre"la, w nawi$zaniu do rozdzia'u I, &e w nowo-czesnym systemie praw cz'owieka, ochrony zdrowia i autonomii woli pacjenta zasad$ jest prawo do leczenia, a nie obowi$zek (przymus), z wyj$tkiem sytuacji wyra+nie okre-"lonych w przepisach ustawowych. Podnosi przy tym, &e w obecnej praktyce problem cz%sto dotyczy samobójców, którzy nie wyrazili zgody na ratowanie &ycia, i "wiadków Jehowy, którzy nie godz$ si% na transfuzj% krwi, w kontek"cie obowi$zku prawnego lekarza ratowania &ycia (art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Dla po-równania wskazuje na rozwi$zania przyj%te w innych systemach, zw'aszcza w prawie ameryka!skim, gdzie wiele kwestii dotycz$cych odmowy poddania si% leczeniu poja-wi'o si% w orzecznictwie, oraz gdzie rozwin%'a si% teoria informed refusal rozszerzaj$ca teori% informed consent; w prawie angielskim, które tak&e przyznaje pierwsze!stwo autonomii woli pacjenta, oraz w prawie francuskim, w którym szczególn$ rol% pe'ni ustawa nr 2002-303 z dnia 4 marca 2002 r. o prawach pacjenta i jako"ci systemu zdro-wia. Zgadzam si% z postawion$ tez$, &e informacja udzielona pacjentowi przez lekarza ma dotyczy# równie& „przewidywalnych skutków odmowy poddania si% zabiegowi”. Autorka zauwa&a, &e od wielu lat wi%kszo"# wyroków s$dowych dotycz$cych praw-nych podstaw odmowy leczenia uwzgl%dnia wol% pacjenta maj$cego pe'n$ zdolno"# do czynno"ci prawnych, "wiadomego i poinformowanego o skutkach odmowy, oraz &e wyroki potwierdzaj$ce autonomi% woli pacjenta mo&na uzna# za sta'$ lini% orzecz-nictwa. Rozdzia' IV dowodzi, &e wspó'czesna intensy)kacja dyskursu prawnomedycz-nego dotyczy zw'aszcza praw pacjenta ma'oletniego oraz pacjenta niezdolnego do samodzielnego podj%cia decyzji. Autorka wnikliwie analizuje regulacje polskie, wska-zuj$c na w$tpliwo"ci dotycz$ce m.in. wprowadzenia granicy wieku, od którego pa-cjent ma'oletni mo&e wspó'decydowa# o swoim leczeniu (zamiast tego proponuje  Recenzja. Natalia Karczewska-Kami!ska, Przymus leczenia i inne interwencje medyczne… 185wprowadzenie kryterium rozeznania pacjenta)1. W$tpliwo"ci te pot%guje fakt, &e przy ró&nych czynno"ciach medycznych ustawodawca wyznacza inn$ granic% wieku. Przed-miotem rozwa&a! w omawianym rozdziale jest tak&e dopuszczone przez SN pe'no-mocnictwo do z'o&enia o"wiadczenia o wyra&eniu zgody przewidzianej w art. 34 ust.*3 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, którego mo&e udzieli# przedstawiciel ustawowy ma'oletniego dziecka. Jak s'usznie podkre"la N. Karczewska-Kami!ska, nie mo&e by# to jednak pe'nomocnictwo ogólne do wykonywania wszystkich czynno"ci z zakresu w'adzy rodzicielskiej (w tym blankietowej zgody na wykonywanie zabiegów medycznych); mo&e mie# ono charakter zarówno pe'nomocnictwa do poszczególnej czynno"ci, jak i pe'nomocnictwa rodzajowego w przypadku leczenia periodycznego, wymagaj$cego powtarzalnych zabiegów lub diagnostyki, z tym zastrze&eniem, &e ich charakter musi by# "ci"le okre"lony. Autorka omawia ponadto ró&ne sytuacje sprze-ciwu wobec interwencji medycznej oraz przypadki kon(iktu woli. Zwraca krytyczn$ uwag% na niekonsekwencj% ustawodawcy. Z jednej strony bowiem przyznano okre-"lonym podmiotom prawo do wyra&enia zgody na interwencje medyczne, a z drugiej – skutecznie podwa&ono ich prawo sprzeciwu przez orzeczenie s$du. W obszernym rozdziale V przedstawiono zagadnienia przymusu interwencji me-dycznych wobec osób z zaburzeniami psychicznymi. Podkre"lono, &e osoby takie wy-magaj$ szczególnej ochrony i w zwi$zku z tym dodatkowych gwarancji prawnych, a zw'aszcza u"ci"lenia zasad udzielania im pomocy medycznej, o czym mówi$ licz-ne deklaracje i zalecenia o zasi%gu mi%dzynarodowym. Autorka zauwa&a, &e ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z 1994 r. jest powszechnie uznawana za nowoczesny akt prawny, cho# mo&na tu mie# pewne zastrze&enia. Autorka wiele uwagi po"wi%ca przymusowi bezpo"redniemu, poddaje analizie de)nicj% przymusu bezpo"redniego i zakres jego zastosowania. Rozwa&a kwestie budz$ce w$tpliwo"ci w doktrynie, jak np. to, czy mo&na stosowa# przymus bezpo"redni na podstawie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wobec niektórych osób chorych somatycznie. Podkre"la ko-nieczno"# prawid'owego prowadzenia dokumentacji medycznej i szczegó'owego od-notowywania w niej dokonywanych czynno"ci. Zwraca uwag% na kluczowe dla regu-lacji przymusu bezpo"redniego mechanizmy prawne tworz$ce gwarancje w postaci nadzoru, kontroli i "rodków odwo'awczych, odnosz$c si% do art. 7 tzw. Europejskiej Konwencji Bioetycznej. Ostatecznie stwierdza, &e polska ustawa przewiduje takie me-chanizmy, problemem jest jednak ich realizacja. Ponadto trafnie krytykuje konstrukcj% podwójnego odes'ania z art. 30 ust. 4 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego2.W rozdziale V przedstawiono ponadto przymusow$ hospitalizacj% osób z zaburze-niami psychicznymi z uwzgl%dnieniem obu trybów przewidzianych w u.o.z.p. Autorka trafnie przychyla si% do stanowiska SN o konieczno"ci restryktywnej wyk'adni przes'a-nek dopuszczalno"ci przymusowego przyj%cia do szpitala psychiatrycznego i niedo-puszczalno"ci stosowania w tym zakresie wyk'adni rozszerzaj$cej lub analogii. Jako 1 Zob. wyrok TK z dnia 11 pa+dziernika 2011 r., K 16/10 (Dz. U. Nr 240, poz. 1436).2 Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r., poz.*685; dalej: u.o.z.p., ustawa o ochronie zdrowia psychicznego).186 Ewa Bagi!ska szczególny przyk'ad ochrony osób z zaburzeniami psychicznymi analizuje regulacje angielskie, Mental Health Act z 1983 r. oraz Mental Capacity Act z 2005 r. Wiele orzecze! dotycz$cych przymusowej hospitalizacji jako pozbawienia wolno"ci osób z zaburze-niami psychicznymi wyda' ETPC; ich znaczn$ cz%"# przedstawiono w monogra)i. Kontrowersyjn$ i zarazem interesuj$c$ dla polskiego czytelnika kwesti$ jest przy-musowe leczenie pacjenta cierpi$cego na anoreksj% (przedmiot rozdzia'u VI). W braku szczególnej regulacji w prawie polskim, przywo'uje si% w takich przypadkach przepisy ustawy o zdrowiu psychicznym (art. 23 ust. 1). Autorka wyra&a zastrze&enie co do ta-kiego rozwi$zania oraz wskazuje na w$tpliwo"ci terminologiczne. W Polsce anoreksji nie uwa&a si% za chorob% psychiczn$, cho# zdania badaczy i klinicystów s$ podzielone; co wi%cej, w psychiatrii brak jest de)nicji choroby psychicznej. Poj%cie to zosta'o zast$-pione okre"leniem „zaburzenie”. W ksi$&ce proponuje si% rozwa&enie mo&liwo"ci zasto-sowania ubezw'asnowolnienia, w sytuacji gdy anoreksja jako zaburzenie psychiczne spowoduje niemo&no"# kierowania przez chorego swoim post%powaniem. Rozdzia' VII dotyczy przymusu leczenia i innych interwencji medycznych w za-pobieganiu oraz zwalczaniu zaka&e! i chorób zaka+nych u ludzi. Szczególn$ uwag% po"wi%cono obowi$zkowym szczepieniom ochronnym. Autorka rozwa&a m.in. kon-sekwencje niewywi$zania si% z ustawowego obowi$zku szczepienia, a tak&e mo&liwe sposoby jego wyegzekwowania. Zagadnienia te przedstawiono na tle regulacji ame-ryka!skich. Rozdzia' VIII po"wi%cono zabiegowi sterylizacji przymusowej lub bez zgody pa-cjenta. Cz%"# porównawcza zawiera rozwa&ania obejmuj$ce prawo angielskie, amery-ka!skie, francuskie, niemieckie oraz orzecznictwo ETPC. Rozwa&ania dotycz$ce prawa polskiego, wobec braku wyra+nej regulacji dotycz$cej zabiegów sterylizacji, koncen-truj$ si% wokó' problemu dopuszczalno"ci tego rodzaju zabiegów oraz kodeksowych podstaw odpowiedzialno"ci szpitala za dokonanie sterylizacji bez zgody.Rozwa&ania w rozdziale IX – Problem zabiegów medycznych na kobiecie ci%&arnej w interesie dziecka pocz%tego – kon(ikt interesów, Autorka interesuj$co rozpoczyna od prawa angielskiego i ameryka!skiego. Podkre"la, &e judykatura ameryka!ska ode-gra'a w tej kwestii znacz$c$ rol%, uznaj$c praktycznie we wszystkich sprawach, &e de-cyzja kobiety ci%&arnej musi by# uszanowana. W polskiej doktrynie równie& dominuje pogl$d, zgodnie z którym interwencja medyczna na kobiecie ci%&arnej bez jej zgody w interesie dziecka pocz%tego jest niedopuszczalna. Autorka zwraca uwag% na obec-ne podstawy prawne do wyra&enia lub odmowy zgody na interwencj% medyczn$; od-nosi si% do licznych orzecze! SN i podkre"la, &e dobrem chronionym przez to prawo nie jest zdrowie pacjenta, lecz jego autonomia. Zagadnienie kon(iktu interesów matki i dziecka zosta'o przedstawione przekonuj$co.W kolejnym rozdziale Autorka porusza kwesti% transfuzji krwi u "wiadków Jehowy, wskazuj$c na niejednolite stanowisko polskich s$dów do czasu wydania przez SN po-stanowienia z dnia 27 pa+dziernika 2005, III CK 155/05. Ostatecznie przychyla si% do pogl$du wyra&onego w cytowanym orzeczeniu i trafnie przyjmuje, &e je&eli pacjent wyra&a "wiadomy sprzeciw wobec operacji po'$czonej z transfuzj$ krwi (lub samej transfuzji), to lekarz jego wol% musi uszanowa#, powinien jednak udzieli# pacjentowi  Recenzja. Natalia Karczewska-Kami!ska, Przymus leczenia i inne interwencje medyczne… 187pe'nej informacji o skutkach zdrowotnych, do jakich mo&e doprowadzi# odmowa lub spó+nione zastosowanie si% do zalece! lekarskich. W ramach prawa porównawczego przedstawiono liczne orzeczenia ameryka!skie, cz%sto rozbie&ne, oraz prawo francu-skie, dawniej do"# liberalnie traktuj$ce dokonanie transfuzji krwi przez lekarza wbrew woli pacjenta, jednak pod rz$dem ustawy z dnia 4 marca 2002*r. o prawach pacjen-ta i jako"ci opieki zdrowotnej, nakazuj$ce lekarzowi bezwzgl%dnie uszanowa# wol%  chorego. W rozdziale XI Autorka szeroko zreferowa'a przypadki karnoprawnego i admini-stracyjnoprawnego przymusu leczenia i innych interwencji medycznych, w tym bada-nia na zawarto"# alkoholu, leczenia osób uzale&nionych od alkoholu, leczenia narko-manów, u&ycia "rodków przymusu wobec pedo)lów. Autorka zwraca m.in. uwag% na w$tpliwo"ci co do zgodno"ci przepisów ww. ustawy z Konstytucj$ w "wietle wyroku TK z dnia 23 listopada 2016 r., K 6/14. Kolejnymi kwestiami przedstawionymi w tym rozdziale s$ – przymus bada! lekarskich i leczenia w post%powaniu karnym i wobec skazanych w zak'adach karnych, z uwzgl%dnieniem przymusowych bada! oskar&one-go oraz osoby podejrzanej, obowi$zkowe badania pokrzywdzonego oraz obowi$zek bada! lekarskich osób stawiaj$cych si% do kwali)kacji wojskowej. Rozdzia' XII dotyczy odmowy zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowe-go na leczenie jako przyczynienia si% do szkody. Kwestia ta od lat pojawia si% w orzecz-nictwie i doktrynie. Autorka wnikliwie analizuje lini% polskiej judykatury, a dla porów-nania – dwa odmienne systemy prawne: prawo francuskie, gdzie brak jest w kodeksie cywilnym szczególnego przepisu, a orzecznictwo przyj%'o zasad% „podzia'u odpowie-dzialno"ci” (partage de la responsabilité) pomi%dzy poszkodowanym a sprawc$ szkody, oraz system common law (prawo angielskie i ameryka!skie). Opowiada si% za teori$, &e je&eli sprawca szkody (lub osoba odpowiedzialna za szkod%) odpowiada na zasa-dzie winy albo za win% osób, którymi si% pos'uguje przy wykonywaniu czynno"ci, to przyczynienie si% poszkodowanego wymaga jego winy. Tym samym Autorka trafnie odrzuca po"redni przymus leczenia. Monogra)% w naturalny sposób zamyka rozdzia' XIII – Odpowiedzialno"# lekarza i zak'adu leczniczego w razie przymusu leczenia lub dzia'ania lekarza bez zgody pa-cjenta, opisuj$cy podstawowe zasady odpowiedzialno"ci oraz jej przes'anki, w razie gdy szkod% wyrz$dzono przy leczeniu lub przy wykonywaniu w'adzy publicznej. Podsumowuj$c, Autorka konsekwentnie zrealizowa'a cele postawione przez siebie w rozprawie. W pracy wida# ogromny wysi'ek w'o&ony w analiz% dziesi$tek orzecze! s$dów polskich oraz ogromnej literatury polskiej i zagranicznej. Warsztat naukowy jest nienaganny, a wywód prowadzony na niezwykle wysokim poziomie teoretycznym. Ksi$&ka zosta'a napisana precyzyjnym j%zykiem prawniczym oraz bardzo 'adn$ pol-szczyzn$. Publikacja zawiera wiele nowych tez, dowiedzionych w oparciu o badania prawa polskiego i obcego. W szczególno"ci analiza bogatego orzecznictwa anglosaskiego ukaza'a skal% problemów, z jakimi w praktyce borykaj$ si% szpitale i o"rodki udziela-j$ce opieki pacjentom z zaburzeniami psychicznymi, gdy sytuacj% poszkodowanych dostrzega i próbuje „naprawi#” dopiero ETPC. Standard ochrony w prawie i praktyce 188 Ewa Bagi!ska polskiej niezupe'nie odpowiada standardom mi%dzynarodowym i ustawodawstwu in-nych krajów europejskich. Z wielu wniosków oraz uwag de lege ferenda wie!cz$cych rozdzia'y II–XII da'oby si% u'o&y# list% cennych wskazówek dla legislatora, jak np. wnio-sek o pilnej potrzebie wdro&enia wyroku TK z 24 lipca 2013 r., dotycz$cego stosowania „innych urz$dze! technicznych” w celu unieruchomienia osoby do przymusowego ba-dania na zawarto"# alkoholu, o stosowaniu przepisów ustawy o ochronie zdrowia psy-chicznego do pacjentów innych zak'adów leczniczych ni& szpitale psychiatryczne, je"li konieczne jest u&ycie przymusu bezpo"redniego, czy te& propozycj% stworzenia alter-natywnego systemu kompensacyjnego, opartego na zasadzie s'uszno"ci, dla poszko-dowanych m.in. w wyniku eksperymentów medycznych czy szczepie! ochronnych. Ksi$&ka N. Karczewskiej-Kami!skiej niew$tpliwie poszerza dotychczasowe wyniki bada! nad prawami pacjenta i ich ochron$ w kontek"cie odpowiedzialno"ci odszko-dowawczej i jest cenn$ lektur$ nie tylko dla prawników, ale równie& dla osób zawodo-wo zajmuj$cych si% "wiadczeniem us'ug ochrony zdrowia.

Natalia Karczewska-Kamińska, Przymus leczenia i inne interwencje medyczne bez zgody pacjenta, Warszawa 2018, ss. 425.: Recenzja

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/gdanskie_studia_prawnicze/article/download/5722/4985

Natalia Karczewska-Kamińska, Przymus leczenia i inne interwencje medyczne bez zgody pacjenta, Warszawa 2018, ss. 425.: Recenzja

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)