Международный Казахско-Турецкий Университет имени Ахмеда Ясави
Abstract
This article examines the vocabulary of the Kokshetav copy of the main work ofone of the prominent figures of Turkic literature Khoja Akhmet Yassawi as «Diwan-i Hikmet»(Divân-ı Hikmet), and also examines the words of Turkic origin, which make up most of thevocabulary of the work. In particular, about three hundred words of Turkic origin in Hikmet wereclassified by meaning, semantic meanings were analyzed taking into account cultural and ethnicproperties. The words used in «Diwan-i Hikmet», which do not have an independent meaning, butwhose meanings are revealed when establishing semantic relations in a sentence, were distributednot according to grammatical rules, but according to the meanings they denote: such as orientation,uncertainty, similarity, equality, preference, style, causality, presence-absence The number of wordsrelated to each semantic group and the frequency of their use were determined, special attention waspaid to semantic groups with a rich vocabulary. At the same time, the features of the work werenoted as the place of the words included in each semantic group in the vocabulary of «Diwan-iHikmet», their emotional and expressive power. Such artistic means as phraseology, metaphor,comparison, epithet, idiom used in the language of the monument indicate that Yassawi skillfullyused words and reflects his peculiar stylistic features and the richness of the vocabulary of themonument.Мақалада түркі халықтары әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі Ахмет Ясауидің басты еңбегі «Диуани хикметтің» Қазақстанның Көкшетау қаласында сақталған нұсқасының лексикасы, соның ішінде ескерткіштің сөздік қорының ауқымды бөлігін құрайтын есім сөздердің түркілік қабаты қарастырылды. Атап айтқанда, хикметтегі есім сөздердің үш жүзге жуық түркілік қабаты мағыналық жақтан топтастырылды, семантикалық мағыналары мәдени, этносқа тән қасиеттері ескеріле отырып талданды. «Диуани хикметте» кездесетін дербес тұрғанда мағынасы жоқ, мағынасы сөйлем құрамында белгілі болатын сөздер грамматикалық жақтан емес семантикалық мағыналарына қарай бағыттық, белгісіздік, ұқсастық, тепе-теңдік, талғау-таңдау, стильдік, себеп-салдарлық, болып-болмаушылық, қажеттілік секілді мағыналарына қарай бөлінді. Әрбір семантикалық топқа кіретін сөздердің саны және қолданылу жиілігі жөнінде статистикалық мәлімет беріліп, сөздік құрамы бай семантикалық топтарға ерекше назар аударылды. Мұнымен қоса әрбір семантикалық топқа кіретін сөздердің «Диуани хикметтің» сөздік қорындағы орны, эмоциональды-экспрессивті күш-қуаты секілді ерекшеліктеріне тоқталып өтілді. Ескерткіш тілінде қолданылған фразеологизм, метафора, теңеу, эпитет, идиома секілді көркемдеуіш құралдар Ясауидің сөздерді шебер қолдана алатынын және қолтаңбалық-стильдік ерекшеліктерін, ал ескерткіштің сөздік қорының байлығын көрсетеді.В данной статье рассматривается лексика кокшетавской копии главногопроизведения одного из видных деятелей тюркской литературы Ходжи Ахмета Ясави как«Диван-и Хикмет», а также исследуются слова тюркского происхождения, которыесоставляют большую часть лексики произведения. В частности, около трехсот словтюркского происхождения в хикмете были классифицированы по смыслу, семантическиезначения анализировались с учетом культурных, этнических свойств. Слова, используемые вДиван-и Хикмет, которые не имеют самостоятельного значения, но значения которых выявляются при установлении смысловых отношений в предложении, были рапределены не по грамматическим правилам, а по значениям, которые они обозначают: таким как риентированность, неопределенность, сходство, равенство, предпочтение, стиль, причинность, наличие-отсутствие, необходимость и т.д. Было определено количество слов относящихся к каждой смысловой группе и частота их употребления, особое внимание уделялось семантическим группам с богатым словарным составом. При этом были отмечены особенности произведения как место слов, входящих в каждую семантическую группу, в словарном запасе «Диван-и Хикмет», их эмоционально-экспрессивная сила. Такие художественные средства, как фразеологизм, метафора, сравнение, эпитет, идиома, используемые в языке памятника, указывают на то, что Ясави умело использовал слова и отражает его своеобразно-стилевые особенности и богатство словарного запаса памятника.Türk edebiyatının önemli şahsiyetlerinden biri olan Ahmet Yesevî’nin baş eseri Divân-ı Hikmet’in Kazakistan’ın Kökşetav şehrinde bulunan nüshasının söz varlığı ve özellikle eserin söz varlığının büyük bir kısmını oluşturan Türkçe kökenli isimler incelenmiştir. Yazıda hikmetlerde geçen üç yüz elliye yakın Türkçe kökenli isim anlam bakımından sınıflandırılmış, temalarına göre kelimelerin kültürel, etnik vb. arka planı üzerinde durulmuştur. Divân-ı Hikmet’te geçen yalnız başına anlamsız ancak cümle içerisinde anlam ilişkisi kurarken mana kazanan kelimeler, gramer açısından değil bunlar işaret ettikleri anlamlarına göre işaret, belirsizlik, benzerlik, eşitlik, tercih, tarz, araç, vasıta, varlık, yokluk, gereklilik vb. anlamları bildiren kelimeler olarak ayrılmıştır. Her anlam alanıyla ilgili kelimelerin sayısı ve sıklık oranı tespit edilmiştir. Bununla birlikte her anlam alanıyla ilgili kelimelerin Divân-ı Hikmet’in söz varlığındaki yeri ve Yesevî’nin edebî gücü ve sanatını anlatmadaki rolü üzerinde durulmuştur. Eserde kullanılan deyim, metafor, benzetme, yakıştırma gibi mecazlı anlatımlar Yesevî’nin dili kullanmadaki ustalığını, üslubunu gösterirken, eseri de söz varlığı bakımından zenginleştirmiştir
