Международный Казахско-Турецкий Университет имени Ахмеда Ясави
Abstract
The article examines the reflection of the national mentality in Kazakh paremiesand the paremies common to Turkic languages. The national and cultural peculiarities of the Turkicpeoples are determined through the paremia. The authors conduct a linguistic analysis of paroemiasthat are similar both in subject matter and in form. Compare and analyze their linguistic community,similarity. In the semantics of proverbs and sayings in Kazakh, Tatar, Turkish, Turkmen, Uzbek, Uighur, Azerbaijani, Kyrgyz languages, the main attention is paid to the image of national culture. It is analyzed that the commonality and linguistic identity of proverbs and sayings in the Turkic languages belong to a certain pattern, a historical source. They note that the Turkic paremias are semantically congruent, although there is no absolute coincidence. Analyze by examples that phonetic, lexical and grammatical features are expressed in accordance with linguistic patterns in Turkic paroemias. Individual variants of the Turkic general invariant in paremias were analyzed using linguistic facts. The presence of the full version of proverbs and sayings in one of the related languages, and in the other-an abbreviated version in one language, is shown using specific language data. Analyzes various changes in the components of proverbs and sayings of the Turkic languages. The authors consider lexico-semantic, grammatical and phonetic deviations associated with the independent development of Turkic languages by analyzing Turkic paroemias, which differ in structure and composition, but have a common system of logical thought, as a natural phenomenon.Мақалада қазақ паремияларындағы ұлттық ділдің көрінісі және түркітілдеріне ортақ паремиялар салыстырыла зерттелген. Паремиялар арқылы түркі халықтарының ұлттық-мәдени ерекшеліктері айқындалады. Авторлар тақырыбы жағынан да, тұлға жағынан да ұқсас паремияларға лингвистикалық талдау жасайды. Олардың тілараортақтығын, ұқсастығын салыстыра талдайды. Қазақ, татар, түрік, түркімен, өзбек, ұйғыр, әзірбайжан, қырғыз тілдеріндегі мақал-мәтелдердің семантикасындағы ұлттық мәдениеттіңбейнеленуіне тоқталады. Мақал-мәтелдердің түркі тілдеріндегі ортақтығы мен тілдік сәйкестігі белгілі бір заңдылыққа, тарихи дерекке қатысты екендігі талданған. Түркі паремияларының мағыналық тұрғыдан сәйкес келетіндігіне, дегенмен абсолютті сәйкестікболмайтынын атап өтеді. Түркі паремияларында тіл заңдылықтарына сәйкес фонетикалық, лексика-грамматикалық ерекшеліктердің айқын көрінетіндігін мысалдар арқылы талдап көрсетеді. Паремиялардағы түркілік ортақ инварианттың жекелеген варианттарын тілдікфактілер арқылы талдаған. Туыстас тілдердің бірінде мақал-мәтелдердің толық нұсқасының, ал екінші бір тілде ықшамдалған қысқа нұсқасының болуы нақты тілдік деректер арқылы көрсетілген. Түркі тілдеріндегі мақал-мәтелдердің құрамындағы компонеттердің түрлі өзгеріске ұшырағанын талдайды. Авторлар құрылымы мен құрамы жағынан басқа, бірақ логикалық ой жүйесі ортақ түркі паремияларын талдау арқылы түркі тілдерінің дербес дамуына байланысты лексика-семантикалық, грамматикалық және фонетикалық ауытқуларды заңды құбылыс деп қарайды.В статье сравнивается проявление национального менталитета в казахских паремиях и паремии, общие для тюркских языков. Через паремии определяются национально-культурные особенности тюркских народов. Авторы проводят лингвистический анализ паремий, схожих как по тематике, так и по форме. Сравнивают и анализируют их языковую общность, сходство. В семантике пословиц и поговорок на казахском, татарском, турецком, туркменском, узбекском, уйгурском, азербайджанском, кыргызском языках основное внимание уделяется изображению национальной культуры. Проанализировано, что общность и языковая идентичность пословиц и поговорок в тюркских языках относятся к определенной закономерности, историческому источнику. Отмечают, что тюркские паремии семантически конгруэнтны, хотя абсолютного совпадения не существует. Анализируют на примерах, что фонетические, лексико-грамматические особенности выражены в соответствии с языковыми закономерностями в тюркских паремиях. Отдельные варианты тюркского общего инварианта у паремий анализировались с помощью языковых фактов. Наличие полной версии пословиц и поговорок на одном из родственных языков, а на другом – сокращенной версии на одном языке, показано с помощью конкретных языковых данных. Анализируются различные изменения компонентов в составе пословиц и поговорок тюркских языков. Авторы рассматривают лексико-семантические, грамматические и фонетические отклонения, связанные с самостоятельным развитием тюркских языков, путем анализа тюркских паремий, которые отличаются по структуре и составу, но имеют общую систему логической мысли, как закономерное явление.Bu çalışmada, Kazak paremilerindeki ulusal anlayış ile Türk dillerindeki ortak paremiler karşılaştırılarak bir araştırma metni olarak ortaya konulmuştur. Deyimler ve atasözleri; Türk halklarının milli ve kültürel özelliklerinin yanı sıra evren algısıyla dünya görüşünü de en seçkin biçimde tanımlar. Toplumun yüzyıllar boyunca geçirdiği sözlem, deneyimlediği tecrübelerinden oluşan ortak düşünce, tutum ve tavırlarıyla dünyayı okuma biçiminden müteşekkil, genel kural niteliğindeki kalıplaşmış özlü sözlere genel olarak atasöz ve deyimler denilebilir. Yazarlar, hem konu hem de kişilik açısından benzer olan deyimler ve atasözlerine dilsel bir analiz getirip diller arasındaki ortaklığı ve benzerliği mukayese ederek incelemelerini yapmaktadır. Bu noktada; Kazak, Tatar, Türk, Türkmen, Özbek, Uygur, Azerbaycan, ve Kırgız dillerindeki atasözlerin, anlam bilimindeki ulusal kültürün temsiline odaklanılır. Atasözlerin diller arası ortaklığı ve benzerliği belli bir kurala, tarihi verilere dayandığı söylenmektedir. Türk milletinin deyimler ve atasözleri anlamsal olarak uyumlu olsa bile mutlak olmadığını unutmamak gerek. Türk halklarındaki deyimler ve atasözleri; dil kurallarına göre fonetik, leksik, ve gramatik özelliklerin net bir şekilde görüldüğü örnekler aracılığıyla değerlendirilerek tespit edilmektedir. Deyim ve atasözlerinde yer alan Türk dillerinde ortak değişmez değerlerin özel nüshaları dilsel örnekler ile tahlil edilmiştir. İlgili dillerin birinde atasözlerinin tam versiyonunun ve diğer dilde kısaltılmış versiyonunun varlığı, belirli dilsel verilerle belirtilmiştir. Türk dillerindeki atasözlerin bileşenlerindeki çeşitli değişiklikleri inceler. Yapısal açıdan farklı ancak ortak bir mantıksal düşünce sistemine sahip deyimler ve atasözleri mütalaa edilmiştir. Türk dillerinin bağımsız gelişmesiyle ilgili sözlüksel-anlamsal, dilbilgisel ve fonetik sapmaların olması son derece doğaldır
