Delarue, Steven

Dutch

Ghent University Academic Bibliography

HSN	29	(Tilburg,	13-14	november	2015)		1		Tussen	droom	en	daad:	de	ambivalente	houding	van	Vlaamse	leerkrachten	tegenover	standaardtaal	en	andere	taalvariëteiten		Steven	Delarue	(Universiteit	Gent,	Vakgroep	Taalkunde	–	Afdeling	Nederlands)	steven.delarue@ugent.be		www.stevendelarue.be			1.	Taalbeleid	van	de	overheid:	eenzijdig	gericht	op	standaardtaal		Hoewel	er	in	het	Vlaamse	onderwijs	al	lange	tijd	aandacht	is	voor	taal	en	correct	taalgebruik,	zowel	op	overheidsniveau	als	op	de	scholen	zelf,	is	de	belangstelling	voor	taalbeleid	van	veel	recentere	datum.	Voormalig	Vlaams	minister	van	Onderwijs	Frank	Vandenbroucke	zette	met	zijn	talenbeleidsnota	De	lat	hoog	voor	talen	in	iedere	school	(2007)	de	toon	voor	een	lange	stroom	aan	beleidsteksten	en	handboeken	taalbeleid,	en	in	2011	verscheen	met	de	conceptnota	Samen	taalgrenzen	verleggen	de	opvolger,	van	de	hand	van	toenmalig	Vlaams	minister	van	Onderwijs	Pascal	Smet.1	Sinds	2008	gaat	ook	de	onderwijsinspectie	bij	de	doorlichting	van	een	school	nadrukkelijk	na	of	en	hoe	een	taalbeleid	er	concreet	wordt	uitgewerkt,	en	de	recentste	eindtermen	Nederlands	voor	het	secundair	onderwijs	(stelselmatig	ingevoerd	tussen	2010	en	2014)	zetten	eveneens	vol	in	op	die	(her)nieuw(d)e	aandacht	voor	taalbeschouwing	en	taalbeleid.			In	de	talenbeleidsnota's	van	Vandenbroucke	(2007)	en	Smet	(2011)	worden	de	problemen	van	taalachterstand	en	meertaligheid	in	de	school-	en	klascontext	aangekaart,	en	de	sociale	ongelijkheid	en	discriminatie	die	er	volgens	de	nota	uit	ontstaan.	Voor	die	problemen	wordt	ook	een	oplossing	aangereikt:	om	voor	alle	Vlaamse	leerlingen,	en	bij	uitbreiding	alle	Vlamingen,	gelijke	kansen	te	garanderen,	moet	er	onverkort	worden	ingezet	op	het	Standaardnederlands	als	de	enige	acceptabele	schooltaalvariëteit,	zowel	binnen	als	buiten	het	klaslokaal.	Voor	een	diepgaandere	discoursanalyse	van	beide	nota's	verwijzen	we	naar	Delarue	&	De	Caluwe	(2015),	maar	voor	wie	een	idee	wil	krijgen	van	het	discours	dat	ten	aanzien	van	standaardtaal	en	andere	variëteiten	van	het	Nederlands	gehanteerd	wordt,	volstaan	volgende	citaten.	Vandenbroucke	(2007)	definieert	standaardtaal	als	een	variëteit	die	het	resultaat	is	van	"de	lat	hoog	leggen"	(p.	4),	gekenmerkt	door	"een	correcte	en	rijke	vaardigheid"	(p.	4)	en	"verzorgde	taal	en	communicatie"	(p.	11).	Niet-standaardtalige	variëteiten	(dialect,	tussentaal)	krijgen	minder	flatteuze	kwalificaties	mee:	ze	zijn	"krom	en	regionaal"	(p.	4)	of	ronduit	"slordig"	(p.	11).	In	de	nota	van	Smet	(2011)	wordt	de	focus	op	Standaardnederlands	als	enige	onderwijstaal(variëteit)	nog	scherper	gesteld,	wanneer	hij	schrijft:	"Wie	van	elders	komt,	en	geen	Standaardnederlands	leert,	blijft	in	de	beslotenheid	van	het	eigen	gezin	of	de	eigen	gemeenschap	leven,	en	leeft	–	in	Vlaanderen	–	buiten	Vlaanderen"	(p.	3).		2.	Tussen	droom	en	daad:	de	kloof	tussen	beleid	en	praktijk		Die	sterke	focus	op	Standaardnederlands	in	het	beleid,	(b)lijkt	echter	af	te	wijken	van	wat	er	in	de	praktijk	gebeurt:	eerder	empirisch	onderzoek	heeft	al	overtuigend	aangetoond	dat	er	op	school	en	in	de	klas	veel	niet-standaardtalige	varianten	te	horen	zijn,	zowel	bij	leerkrachten	(zie	o.m.	Delarue	2011,	2013)	als	bij	leerlingen	(Van	Lancker	ingediend).	Typische	"tussentaalkenmerken",	zoals	de	deletie	van	de	eind-t		in	korte	functiewoorden	(nie	voor	'niet',	da	voor	'dat')	en	de	begin-h	(ij	voor	'hij',	elpen	voor	'helpen'),	het	gebruik	van	pronominaal	ge/gij	voor	standaardtalig	je/jij,	zijn	erg	frequent	te	horen	in	het	doorsnee	klaslokaal	in	Vlaanderen.			HSN	29	(Tilburg,	13-14	november	2015)		2		In	mijn	doctoraatsonderzoek	aan	de	Universiteit	Gent	(2010-2016)	ligt	de	focus	daarom	niet	op	dat	taalgebruik,	hoewel	er	wel	lesopnames	zijn	gemaakt,	maar	wel	op	de	taalpercepties	van	leerkrachten:	hoe	staan	ze	tegenover	Standaardnederlands	en	andere	variëteiten	van	het	Nederlands?	Wat	voor	taalgebruik	vinden	ze	aanvaardbaar,	haalbaar	of	wenselijk	in	een	klascontext?	Wat	is	hun	houding	ten	opzichte	van	taalbeleid,	zowel	op	overheids-	als	op	schoolniveau?	Op	de	vorige	HSN	(cf.	Delarue	2014)	heb	ik	al	een	eerste	antwoord	proberen	te	geven	op	een	aantal	van	die	vragen;	in	deze	bijdrage	wil	ik	die	antwoorden	verder	uitdiepen,	en	een	aantal	verwante	thema's	aansnijden.		3.	Onderzoeksopzet	en	methodologie		Voor	mijn	onderzoek	heb	ik	82	leerkrachten	geobserveerd	en	geïnterviewd,	die	lesgeven	op	21	verschillende	basis-	en	secundaire	scholen	in	10	verschillende	steden	(Brugge,	Ieper,	Gent,	Eeklo,	Antwerpen,	Turnhout,	Leuven,	Vilvoorde,	Hasselt	en	Beringen).	Alle	scholen	behoorden	tot	het	katholieke	net,	en	er	werden	enkel	lessen	in	het	ASO	(Algemeen	Secundair	Onderwijs,	te	vergelijken	met	het	vwo	in	Nederland)	geobserveerd.	Waar	mogelijk	werd	er	ook	geselecteerd	op	het	aantal	anderstaligen	op	school:	om	de	'problematiek'	rond	meertaligheid	en	de	impact	van	andere	thuistalen	zo	veel	mogelijk	los	te	koppelen	van	het	hier	beschreven	onderzoek,	dat	focust	op	intratalige	variatie,	werden	in	principe	enkel	scholen	geselecteerd	waarbij	het	aantal	anderstaligen	voldoende	klein	was.	Bij	de	leerkrachten	zelf	waren	er	geen	selectiecriteria,	niet	qua	geslacht,	en	ook	niet	qua	leeftijd.	Enkel	qua	vak	waren	er	twee	–	logische	–	criteria:	de	vakken	moesten	in	het	Nederlands	worden	gegeven	(dus	geen	vreemde	talen),	en	moesten	in	een	klaslokaal	plaatsvinden	(dus	geen	lichamelijke	opvoeding).		Bij	de	deelnemende	leerkrachten	werden	lessen	bijgewoond	en	opgenomen	(participerende	observatie),	en	er	werden	achteraf	ook	sociolinguïstische	interviews	afgenomen	van	de	leerkrachten.	Zowel	in	deze	bijdrage	als	in	het	doctoraatsonderzoek	wordt	vooral	gefocust	op	de	interviews.	Die	duurden	gewoonlijk	30	tot	45	minuten,	en	behandelden	vier	grote	thema's,	die	telkens	een	ander	perspectief	bieden	op	de	taalpercepties	van	elke	leerkracht:	(i)	een	inschatting	van	(het	taalgebruik	van)	de	leerlingen,	(ii)	de	opleiding	van	de	leerkracht,	en	de	plaats	van	(correct)	taalgebruik	en	Algemeen	Nederlands	daarin,	(iii)	de	kennis	en	het	(gepercipieerde)	belang	van	taalbeleid,	en	(iv)	de	eigen	talige	achtergrond	als	leerkracht	(welk	taalgebruik	in	welke	situaties?)	en	de	talige	verwachtingen	ten	aanzien	van	zichzelf	(als	leerkracht)	en	anderen.	De	interviews	werden	volledig	getranscribeerd,	en	daarna	thematisch	gecodeerd	en	geanalyseerd.			4.	De	ambivalente	houding	van	leerkrachten	tegenover	Standaardnederlands		Uit	de	analyses	blijkt	dat	leerkrachten	er	een	vrij	ambivalente	houding	op	na	houden	als	het	over	standaardtaal	gaat,	wat	gezien	de	eerder	beschreven	kloof	tussen	beleid	en	praktijk	eigenlijk	niet	mag	verbazen.	Enerzijds	(her)bevestigen	bijna	alle	leerkrachten	het	onderwijstaalbeleid	door	te	benadrukken	dat	standaardtaal	nog	steeds	het	referentiepunt	is2,	dat	het	de	norm	blijft	waartegen	ze	hun	eigen	taalgebruik	aftoetsen.	Leerkrachten	wijzen	in	de	interviews	frequent	op	hun	(talige)	voorbeeldfunctie,	wat	a	fortiori	geldt	voor	de	leerkrachten	Nederlands.	Anderzijds	zijn	leerkrachten	er	zich	doorgaans	van	bewust	dat	ze	in	de	meeste	gevallen	afwijken	van	die	standaardtaalnorm	(door	niet-standaardtalige	varianten	te	gebruiken),	en	zoeken	ze	in	de	interviews	naar	manieren	om	die	kloof	tussen	hun	eigen	substandaardtalige	praktijk	en	het	taalbeleid	te	overbruggen.			In	deze	bijdrage	wil	ik	een	overzicht	bieden	van	die	"strategieën"3,	die	trouwens	niet	alleen	door	leerkrachten,	maar	ook	door	leerlingen	worden	aangewend	(zie	Delarue	&	Van	Lancker	ingediend	voor	een	comparatieve	analyse	van	enkele	strategieën	van	leraren	en	leerlingen),	en	een	poging	doen	om	dat	HSN	29	(Tilburg,	13-14	november	2015)		3		erg	uitgebreide	gamma	aan	strategieën	in	een	werkbaar	en	gestructureerd	model	te	gieten,	waarin	verschillende	dimensies	aan	bod	(b)lijken	te	komen.	In	de	bijdrage	zelf	worden	die	verschillende	strategieën	en	dimensies	uitgebreid	besproken;	hier	volstaan	we	met	een	(uiteraard	niet-exhaustief)	lijstje	voorbeelden:	• Strategieën	specifiek	gericht	op	de	leerlingen:	"Als	ik	standaardtaal	spreek,	lachen	de	leerlingen	mij	uit	/	maken	ze	daar	opmerkingen	over",	"Dan	ga	je	over	de	hoofden	van	de	leerlingen	heen",	"De	leerlingen	kunnen	het	zelf	ook	niet",	"De	leerlingen	vinden	dat	allemaal	niet	zo	belangrijk",…	• Strategieën	specifiek	gericht	op	de	leerkracht	zelf:	"Ik	denk	er	vaak	niet	aan	om	standaardtaal	te	spreken",	"Als	de	vermoeidheid	begint	te	spelen,	lukt	het	niet",	"In	emotionele/stresssituaties	let	ik	niet	op	mijn	taalgebruik",…	• Strategieën	gericht	op	de	relatie	tussen	leerkrachten	en	leerlingen:		"We	zijn	constant	in	interactie,	en	standaardtaal	helpt	daar	niet	bij",	"Standaardtaal	remt	de	spontaniteit/naturel/dynamiek/authenticiteit",	"Standaardtaal	zorgt	voor	een	te	grote	afstand	met	de	leerlingen",…	• Strategieën	gericht	op	de	hiërarchie	binnen	het	takenpakket	van	leerkrachten:	"De	inhoud	is	belangrijker	dan	de	vorm",	"Ik	vind	het	didactische	belangrijker	dan	AN	spreken",…	• Strategieën	gericht	op	de	perceptie	van	taalvariëteit(en):	"AN	is	zo	dikkenekkerig/arrogant",	"AN	is	onpersoonlijker",	"Ik	ben	trots	op	mijn	(regionale)	afkomst/dialect",…		Eindnoten		1	Of	huidig	Vlaams	minister	van	Onderwijs	Hilde	Crevits	nog	een	talenbeleidsnota	zal	uitbrengen,	is	vooralsnog	onduidelijk,	al	durf	ik	het	te	betwijfelen:	uit	de	beleidsnota	die	ze	bij	de	aanvang	van	haar	mandaat	in	2014	publiceerde,	bleek	dat	taal	weliswaar	een	belangrijk	aandachtspunt	blijft,	maar	het	discours	lijkt	in	vergelijking	met	haar	voorgangers	toch	te	zijn	versoepeld.	Zo	stelt	Crevits	in	een	recent	interview:	"Laat	ik	duidelijk	zijn:	onze	onderwijstaal	is	het	Nederlands.	Kennis	daarvan	is	cruciaal,	ook	om	hun	toekomstkansen	veilig	te	stellen.	Maar	dat	neemt	niet	weg	dat	een	andere	taal	als	een	hefboom	kan	werken	en	dat	scholen	creatief	mogen	zijn	in	hun	omgang	daarmee."	(De	Morgen,	29/8/2015,	eigen	cursivering).	2	Dat	de	standaardtaalnorm	als	maatstaf	blijft	gelden,	is	in	zekere	zin	ook	logisch:	niet-standaardtalig	taalgebruik	hoeft	zeker	niet	in	te	druisen	tegen	een	standaardtaalideaal,	maar	is	er	zelfs	van	afhankelijk	(Jaspers	&	Van	Hoof	2015:	35).	Anders	gesteld:	om	zich	te	kunnen	afzetten	tegen	een	norm	of	zich	er	net	mee	te	conformeren,	moet	die	norm	in	de	eerste	plaats	bestáán.	3	Over	de	gepastheid	van	de	term	strategie	kan	gediscussieerd	worden:	de	term	impliceert	een	actief	en	weldoordacht	discours,	terwijl	de	meeste	leerkrachten	op	het	eerste	gezicht	weinig	méér	lijken	te	doen	dan	een	legitimatie	of	een	verklaring	bieden	voor	het	feit	dat	ze	afwijken	van	de	door	het	beleid	gepropageerde	standaardtaalnorm.	Wie	daaruit	afleidt	dat	ze	enkel	op	een	passieve	manier	verantwoording	afleggen	voor	hun	taalgebruik,	doet	echter	afbreuk	aan	de	persoonlijke	macht	(agency)	van	leerkrachten	om	het	gestipuleerde	beleid	actief	bij	te	sturen	binnen	de	specifieke	klascontext:	"[L]anguage	policy	only	provides	a	framework	for	teachers	to	figure	the	world,	teachers	can	proactively	use	their	own	perspectives	and	identities	to	deal	with	the	expectations	and	routines	of	this	figured	world"	(Delarue	&	De	Caluwe	2015:	19).	Leerkrachten	zijn	in	die	optiek	geen	slachtoffers	van	het	beleid,	maar	medespelers,	die	in	de	dagelijkse	klaspraktijk	het	beleid	naar	hun	hand	kunnen	zetten	als	ze	dat	nodig	achten.	Vanuit	dat	perspectief	willen	we	het	in	deze	bijdrage	graag	over	strategieën	hebben,	en	niet	over	verklaringen	of	legitimaties.		Referenties		HSN	29	(Tilburg,	13-14	november	2015)		4		Delarue,	S.	(2011).	'Standaardtaal	of	tussentaal	op	school?	De	paradoxale	dubbele	kloof	tussen	taalbeleid	en	taalgebruik'.	In:	Studies	van	de	Belgische	Kring	voor	Linguïstiek,	jrg.	6,	p.	1-20.	Delarue,	S.	(2013).	'Teachers'	Dutch	in	Flanders:	the	last	guardians	of	the	standard?'.	In:	Kristiansen,	T.	&	S.	Grondelaers	(ed.),	Language	(De)standardisation	in	Late	Modern	Europe:	Experimental	Studies.	Oslo:	Novus,	p.	193-226.	Delarue,	S.	(2014).	'Taalbewaker	of	taalbegeleider?	Over	de	diverse	posities	die	Vlaamse	leerkrachten	innemen	in	het	standaardtaal-of-tussentaaldebat'.	In:	Mottart,	A.	&	S.	Vanhooren	(ed.),	Achtentwintigse	Conferentie	Onderwijs	Nederlands.	Gent:	Academia	Press,	p.	278-287.	Delarue,	S.	&	J.	De	Caluwe	(2015).	'Eliminating	social	inequality	by	reinforcing	Standard	Language	Ideology?	Language	policy	for	Dutch	in	Flemish	schools'.	In:	Current	Issues	in	Language	Policy,	jrg.	16	nr.	1-2,	p.	8-25.	Delarue,	S.	&	I.	Van	Lancker	(ingediend).	'Omgaan	met	de	kloof	tussen	een	strikt	eentalig	taalbeleid	en	een	taaldiverse	taalpraktijk:	strategieën	van	Vlaamse	leerkrachten	en	leerlingen'.		Jaspers,	J.	&	S.	Van	Hoof	(2015).	'Ceci	n'est	pas	une	Tussentaal:	evolking	standard	and	vernacular	language	through	mixed	Dutch	in	Flemish	telecinematic	discourse'.	In:	Journal	of	Germanic	Linguistics,	jrg.	27	nr.	1,	p.	1-44.	Smet,	P.	(2011).	Samen	taalgrenzen	verleggen.	Conceptnota.	http://www.ond.vlaanderen.be/nieuws/2011/doc/talennota_2011.pdf.		Vandenbroucke,	F.	(2007).	De	lat	hoog	voor	talen	in	iedere	school.	Goed	voor	de	sterken,	sterk	voor	de	zwakken.	http://ond.vvkso-ict.com/vvksomain/nieuwsflash/berichten/talennota.pdf		Van	Lancker,	I.	(ingediend).	'Standardizing	and	destandardizing	practices	at	a	Flemish	secondary	school.	A	sociolinguistic	ethnographic	perspective	on	Flemish	pupils'	speech	practices'.		

Tussen droom en daad: de ambivalente houding van Vlaamse leerkrachten tegenover standaardtaal en andere taalvariëteiten

https://biblio.ugent.be/publication/6983813/file/6983821.pdf

Tussen droom en daad: de ambivalente houding van Vlaamse leerkrachten tegenover standaardtaal en andere taalvariëteiten

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography