Covolo, Enrico dal

Polish

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

Z  T E M A T Y K I  S P O Ł E C Z N O - P E D A G O G I C Z N E J     SEMINARE 20 * 2004 * s. 239–244 KS. ENRICO DAL COVOLO SDB STUDIUM OJCÓW KOŚCIOŁA DLA KULTURY  ZJEDNOCZONEJ EUROPY1 1. ZNACZENIE ZWRACANIA SIĘ DO OJCÓW DLA KULTURY  ZJEDNOCZONEJ EUROPY Rozpocznę od pytania, które od razu wprowadzi nas w sedno naszego tema-tu: jaki jest sens i waga zwracania się do Ojców dla kultury zjednoczonej Europy? By wyjaśnić to pytanie, należy wcześniej postawić inne: kim są właściwie Ojco-wie Kościoła? Są nimi ci, spośród pisarzy Kościoła pierwszych wieków, którzy odznaczając się świętością życia oraz wybitną i ortodoksyjną doktryną, zasłużyli sobie na określenie przez Kościół znaczącym tytułem ojciec. Jednak temu, kto poszedł na kompromis z herezją, nie przyznano tytułu ojciec, lecz bardziej ogól-ny: pisarz kościelny. My jednak odnosimy się do jednych i do drugich, tzn. będziemy używać określenia Ojcowie Kościoła w sensie szerszym, gdyż zamierzamy objąć nim całą starożytną literaturę chrześcijańską.  Jaka jest relacja między tą literaturą (której kres na Zachodzie zbiega się z postacią Izydora z Sywilii, zmarłego w 636 r.) a „kulturą zjednoczonej Europy”? – oto pytanie najdalej idące dla naszego tematu.  Można tu spontanicznie zacytować słowa Ireneusza, spisane w końcu II wieku: „Kościół – jak pisze – chociaż jest rozsiany na całym świecie, przechowuje troskli-wie przesłanie i wiarę, jaką otrzymał, tak jakby zamieszkiwał jeden i ten sam dom. Języki świata są różne, lecz Tradycja Kościoła jest jedna i ta sama. Nie otrzymały ani nie przekazują odmiennej wiary Kościoły założone w Germanii ani Kościoły   1 Wykład inauguracyjny na rozpoczęcie roku akademickiego 2003/2004, wygłoszony 1 paździer-nika 2003 r. w Wyższym Seminarium Duchownym Towarzystwa Salezjańskiego w Krakowie.  ENRICO DAL COVOLO  240 założone w Hiszpanii lub wśród Celtów albo w regionach wschodnich, czy też w Egipcie lub w Libii, albo też i w centrum świata” (Adversus hæreses 1, 10, 2). W ten sposób Ireneusz, patrząc na rozprzestrzenianie się Kościoła w jego powszechności, przenosi spojrzenie z Rzymu – „centrum świata”, w kierunku jego czterech stron, opisuje Europę „poszerzoną”, zdobytą już przez Ewangelię i przez jej jednoczącą moc. Dzięki tej postawie, poprzez którą Kościół Ojców „w pełnej zgodności prze-powiada, naucza i przekazuje otrzymane prawdy tak, jakby miał jedne i te same usta” – by przytoczyć tu kilka innych słów Biskupa Lyonu (tamże) – nauczanie Ojców staje się niepomijalnym fundamentem jedności kulturowej Europy. Rozważając te kwestie, konieczne jest wprowadzenie pewnego sprecyzowa-nia. Po pierwsze, musimy przyznać, że sformułowania Ireneusza odnoszą się do obszaru geograficznego, który nie pokrywa się z dzisiejszą Europą, a który dla ułatwienia nazwałem „Europą poszerzoną”. Bo rzeczywiście nie możemy mówić o Ojcach bez cytowania Orygenesa i Augustyna, którzy są Afrykańczykami, czy o wielkich biskupach kapadockich (Bazylim i dwóch Grzegorzach), wywodzących z Azji Mniejszej. Musimy pamiętać, że w tamtych wiekach cywilizacja rozwija się nie tyle wewnątrz kontynentu europejskiego, ile na obszarze skierowanym ku Morzu Śródziemnemu, nawiązuje kontakty między miejscowościami leżącymi na różnych kontynentach: między Rzymem a Aleksandrią, Antiochią a Konstantyno-polem, Smyrną a Lyonem, Mediolanem a Hipponą i tak dalej. Nie możemy jed-nak zapominać, że przez wieki wiele z tych kultur „ekstraeuropejskich” znalazło się w samym sercu życia naszego kontynentu. Nie moglibyśmy przecież mówić o zachodnim średniowieczu bez odniesienia się do afrykańskiego Augustyna ani zrozumieć świata słowiańskiego Europy Wschodniej – od Półwyspu Bałkańskiego aż do Kijowa i Moskwy mieniącej się „trzecim Rzymem” – jeśli nie powrócimy do „drugiego Rzymu”, to jest do Konstantynopola, który z południowo-wschod-niego krańca Europy symbolicznie gromadzi wszystko to, co wywodzi się z bli-skiego i dalekiego Wschodu. Po drugie, jeśli Ojcowie widzieli w identycznej wierze element unifikujący i uniwersalny nadchodzącego, nowego świata, tworzony wraz z rozpowszechnia-niem się Ewangelii, to jednocześnie stawali się oni dziedzicami i nosicielami sta-rożytnej mądrości europejsko-śródziemnomorskiej. Co więcej, to dzięki nim kul-tura ta została ocalona od nieuchronnej dekadencji oraz ponownie wprowadzona w nowy życiowy obieg. Jak wiadomo, liczni Ojcowie otrzymali doskonałe wykształcenie w starożyt-nych dyscyplinach kultury greckiej i rzymskiej, z których przekształcali wysokie zdobycze społeczne i duchowe. Odciskając na antycznej i klasycznej humanitas chrześcijańską pieczęć, byli pierwszymi budowniczymi mostów między Ewangelią a kulturą świecką, wyznaczali Kościołowi i europejskiemu społeczeństwu bogaty i wymagający program kulturalny, który odniósł głęboki wpływ na kolejne stulecia. OJCOWIE KOŚCIOŁA A KULTURA EUROPY 241 Właśnie tutaj zakorzenia się naglące zaproszenie – skierowane do ludzi kultury naszej Europy – by czytając dzieła Ojców, żywili się u samych korzeni europejskiej kultury i aby lepiej rozumieli własne zadania kulturalne w dzisiejszym świecie. 2. STUDIA STAROŻYTNYCH CHRZEŚCIJAŃSKICH AUTORÓW  W KULTURZE EUROPEJSKIEJ NASZYCH CZASÓW Jak faktycznie kształtuje się studiowanie Ojców w kulturze europejskiej na-szych czasów? Aby odpowiedzieć na te pytanie, konieczne jest nakreślenie pew-nej szerszej perspektywy. Należy przede wszystkim uznać, że XX wiek został naznaczony imponującą serią przyspieszeń i zmian na wszystkich polach. Doty-czy to także tego pola, które najbardziej nas interesuje, relacji między chrześci-jaństwem a kulturą. Tu faktycznie należy przyznać, iż – w stosunku do wieków poprzednich – zasady tejże relacji uległy znacznym zmianom. Ta dogłębnie zmieniona sytuacja doprowadziła chrześcijan do pytania o własną tożsamość i swoje fundamenty. Już w 1946 r. H. de Lubac pisał słowa, których nie sposób zapomnieć: „Chrześcijaństwo, zanim ma być przystosowane w swym prezentowaniu się współczesnej generacji, powinno w swej istocie pozostać samym sobą. Bo rze-czywiście, gdy jest ono sobą samym, jest już o krok od bycia przystosowanym. Bo czyż jego naturą nie jest bycie żywym, a przez to właśnie ciągle aktualnym? Za-sadniczy wysiłek zawiera się więc w odnajdywaniu chrześcijaństwa w jego pełni”. De Lubac dochodzi do serca naszej problematyki: „lecz jak odnajdywać chrześci-jaństwo, jeśli nie poprzez dochodzenie do jego źródeł i próby zrozumienia go w epokach jego eksplodującej żywotności? Jak odnaleźć znaczenie wielu doktryn i wielu instytucji, jeśli nie poprzez wysiłek dotarcia do tej myśli kreującej, której stały się one konkretyzacją? Ileż poszukiwań w odległych obszarach historii za-kładają tego rodzaju badania! Zresztą, potrzeba było czterdziestu lat, by wejść do Ziemi Obiecanej. Czasami potrzeba wiele suchej pracy archeologicznej, by wy-trysły od nowa fontanny wody żywej”. Nie jest przypadkiem, że niewiele lat wcześniej w 1942 r., właśnie H. de Lu-bac wraz z J. Daniélou nadali początek znakomitej serii Sources Chrétiennes, z zamierzeniem publicznego udostępnienia kompletnych dzieł Ojców Kościoła. W rzeczywistości kierowanie się do źródeł chrześcijańskich oznacza zwracanie się do starożytnych chrześcijańskich pisarzy. W tym ostatnim półwieczu wiele, po-wiedzmy: „przyrządów” pojęciowych, metodologicznych, i bibliograficznych zostało uruchomionych w dziele wierniejszej lektury tradycji przekazanej nam przez Ojców. Faktem jest – zaznaczę w ten sposób niektóre elementy metody konstruktyw-nego dialogu między dzisiejszą kulturą a wczorajszymi Ojcami – że dzieł staro-żytnych pisarzy chrześcijańskich nie czyta się wygodnie i nieuważnie jak gazety. ENRICO DAL COVOLO  242 Nie mają one odniesienia do banalnej codzienności czy do klepania kroniki co-dziennej, lecz raczej dotyczą aktualnych i wiecznotrwałych wielkich problemów ludzkich i kosmicznych, które dotyczą rzeczy obecnych i przyszłych. Trzeba tu znać pewne podstawowe narzędzia i zdobyć umiejętność posługiwania się nimi, aby za ich pomocą umieć penetrować i doceniać to przesłanie. Potrzebna jest też stałość i cierpliwość studiowania. Chodzi tu o zdobycie niezbędnego wyposaże-nia, metod do stosowania, by wejść w zażyłość ze środowiskiem, z duchem i z dziedzictwem Ojców. 3. ZAKOŃCZENIE Chciałbym przywołać tu wielkiego biblistę i badacza Ojców, którym jest kardynał M. Martini. Na pytanie: „Czy orędzie antycznych autorów chrześcijań-skich jest naprawdę aktualne dla dzisiejszej kultury europejskiej?” odpowiedział: „Z pewnością jest! Są nam oni bliscy przede wszystkim w refleksji nad korze-niami naszej kultury. Oni to w sposób zdecydowany przyczynili się do rozpo-wszechnienia się przesłania Ewangelii. Studiowanie ich nie jest tylko czystym powrotem do początków, lecz pozostaje w łączności z problemami kultury i dzi-siejszego społeczeństwa”. Wydaje się konieczne i naglące zaangażowanie się w dalsze odkrywanie starożytnych pisarzy chrześcijańskich w formacji intelektual-nej, kulturowej i duchowej, poczynając od młodzieży uczęszczającej do szkoły lub na uniwersytet. Uważam, że dla wszystkich ważne pozostają słowa, którymi św. Benedykt zakończył swoje Reguły, zapraszając zakonników do czytania Oj-ców, jako że – wyjaśniał – ‘nauczania świętych Ojców mogą prowadzić człowieka do wyższego stopnia doskonałości’ (Regula Benedicti 73,2)”. Należy więc szczo-drze zainwestować w dziedzinie edukacji młodzieżowej, aby kultura tej starej Eu-ropy (zbyt często „syta i zdesperowana”) mogła odnaleźć nowe życiodajne soki.  Oczywiście, aby móc zbliżyć się w sposób owocny do pism Ojców, należy wystrzegać się ekstremalnych niebezpieczeństw dwojakiego rodzaju – przeciw-stawnych sobie nawzajem. Z jednej strony zachodzi ryzyko, że ktoś wyobrazi sobie, iż będzie mógł od-szukać w pamięci przeszłości wyidealizowane formuły lub recepty do natychmia-stowego zastosowania w naszym dniu dzisiejszym. W moich badaniach studiowa-łem ze szczególnym zainteresowaniem pierwsze trzy wieki Kościoła. Ukazało mi się w sposób jasny, że w tym okresie chrześcijanie stawali się autentycznymi podmiotami „nowej kultury”, w bliskiej konfrontacji między dziedzictwem kla-sycznym a ewangelicznym orędziem. Lecz rozwiązania patrystyczne, dawane w dialogu wiara – kultura, nie były jednogłośne: czasami u tej samej osoby – jak można to zobaczyć na emblematycznym przykładzie Tertuliana – ścierają się po-stawy nietolerancji i vice versa: pozycje otwarte i ugodowe. W każdym razie po-stawy te winny być oceniane jako „historycznie zrealizowane” i jako takie nie OJCOWIE KOŚCIOŁA A KULTURA EUROPY 243 mogą mieć innego magisterium, jak tylko to – niemniej dla siebie najwyższe – którym jest sama historia.  Innym ryzykiem jest to, gdy ktoś nie jest w stanie zaakceptować „charyzmatu” tradycji. Z mojej strony jestem przekonany, że studiowanie świadectw antycznych jest źródłem rozeznawania dla dzisiejszego człowieka. Poza tym dla wierzącego okres początków chrześcijaństwa – gdzie Nicea (325 r.) przedstawia dla wielu pe-wien obiektywny przełom – zachowuje wartość specjalną. Jest to bowiem moment, w którym depozyt wiary apostolskiej konsoliduje się w Tradycję Kościoła. Aby iść za przykładem wcześniej cytowanym, ustawienie spotkania pomiędzy chrześcijań-stwem a kulturą wydało wtedy decydujące owoce, które nie powinny być nigdy zapomniane, owoców na poziomie języka, dowartościowania różnych kultur oraz całej historii, wyodrębnienia wspólnej „duszy chrześcijańskiej” w świecie, a także sformułowania nowych propozycji współżycia ludzkiego. Z tego punktu widzenia, uważne i pilne zwrócenie się do klasyków jest pożyteczne, a czasem wręcz ko-nieczne do zrozumienia i zinterpretowania naszej teraźniejszości. Uważam, iż takie zwracanie się będzie szczególnie ważne w obliczu pewnych kwestii, które pasjonu-ją człowieka dziś bardziej może niż kiedyś, a w szczególności dotyczących kultury europejskiej (jak np. problemy socjalne, kwestie kobiet, relacja wiara – świat...), aby w każdej z nich magisterium historii mogło w sposób zdecydowany dać swój wkład w oświecenie problemów i rozwiązań. Dam jeszcze jako przykład przypadek Tertuliana (Apologeticum, 17 e 37)  z jego sławnym stwierdzeniem: „nasza dusza jest naturaliter chrześcijańska”; przypomnę jeszcze inną jego refleksję zaczerpniętą z Ewangelii, według której „chrześcijanin nie może nawet nienawidzić własnych nieprzyjaciół”, gdzie mo-ralny i niepomijalny czynnik wyboru wynikającego z wiary, proponuje odrzuce-nie przemocy jako reguły życia – a nie jest on kimś, kto nie widzi dramatycznej aktualności tego nauczania. Uczynię jeszcze pewną refleksję na zakończenie. Nasza stara Europa żyje według tego, co zostało nazwane: „kulturą globalizacji”. Jest to kultura, która w rzeczywistości zna liczne przeciwieństwa, wystawiona – taka, jaka jest – na czę-ste ryzyko bolesnej fragmentaryzacji. Jest to w każdym razie kultura, która pocią-ga za sobą poważne niebezpieczeństwa, będące przede wszystkim „spłaszcze-niem” kulturowym i – w ostateczności – bolesną utratą właściwej każdemu toż-samości. Szlak historyczny, obficie ilustrowany przez literaturę klasyczną, a także chrześcijańską antyczną, uczy czegoś zasadniczego o tajemnicy osoby ludzkiej i o jej niepowtarzalnych dramatach egzystencjalnych, o relacji „nie globalizowalnej” człowieka z Bogiem, z innymi i ze światem otaczającym, o różnorakich ścieżkach ludów w poszukiwaniu ich tożsamości... Dobrze znane jest sławetne stwierdzenie, uczynione przysłowiem: Historia magistra vitae. Z pewnością historia jest nauczycielką życia, pod warunkiem że znajdzie ona uczniów gotowych do jej słuchania. W przeciwnym wypadku, tj. bez słuchaczy, historia stanie się ubogą nauczycielką życia. ENRICO DAL COVOLO  244 Należy zapytać: czy my – mężczyźni i kobiety tej Europy – jesteśmy praw-dziwymi uczniami historii? Wygląda na to, że ewidentnie nie nauczyliśmy się jeszcze jednej z najważniejszych jej lekcji. Lekcji o tym, że wraz z wojną wszyst-ko może zostać stracone, podczas gdy pokój jest niezbędnym warunkiem do bu-dowania społeczeństwa na miarę człowieka. Życzmy sobie wszyscy, aby szlachetne zwrócenie się do literatury naszych Ojców przyczyniało się do naszego stawania się uważnymi uczniami historii, by móc budować zjednoczoną Europę, prawdziwie ludzką, w której każdy człowiek jest bratem do kochania i do służenia, aż stanie się darem z własnego życia2.  tłum. ks. Adam Nyk SDB   Nota o Autorze: ks. ENRICO DAL COVOLO SDB – profesor zwyczajny literatury starożytnej greckiej na Wydziale Literatury Chrześcijańskiej i Klasycznej Papieskiego Uniwersytetu Salezjańskiego w Rzymie. Pełnił funkcje dziekana tegoż wydziału oraz prorektora Uniwersytetu. Obecnie jest członkiem Papieskiej Akademii Teologicznej przy Watykanie oraz członkiem wielu komisji eksperckich przy Stolicy Apostolskiej. Jest autorem licznych publikacji z dziedziny patrologii, historii Kościoła staro-żytnego; specjalizuje się w stosunkach między Kościołem a strukturami Imperium Rzymskiego.  Słowa kluczowe: Patrystyka, Ojcowie Kościoła, zjednoczona Europa.   2 W celu pogłębienia zagadnień tu poruszonych i poznania dokumentacji, zob.: Per una cultu-ra dell’Europa unita. Lo studio dei Padri della Chiesa oggi, E. dal Covolo (red.), SEI, Turyn 1992. 

Studium Ojców Kościoła dla kultury zjednoczonej Europy

https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/s/article/download/12289/10627

Studium Ojców Kościoła dla kultury zjednoczonej Europy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)