Lazari, Andrzej de

Polish

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

  SEMINARE 20 * 2004 * s. 305–311 ANDRZEJ DE LAZARI POLSKA – ROSJA „TRUDNE” SĄSIEDZTWO [Na stosunkach polsko-rosyjskich] ciąży historia, a każda ze stron ma swoje obolałości. My mamy zrozumiałe opinie ludzi, którzy przeżyli Syberię, którzy są rodzinami ofiar katyńskich, którym niełatwo jest zamknąć ten etap. Rosjanie pamiętają o swoich ofiarach, ludziach, którzy walczyli z Niemcami tutaj, w Polsce, w przekonaniu, że walczą o polską niepodległość. Aleksander Kwaśniewski1  Uważam, że mamy tak dużo korzystnych spraw do załatwienia, że właśnie problemy dnia dzisiejszego powinniśmy i możemy wspólnie rozwiązywać. Jeżeli natomiast zaczniemy, jak we wspólnej kuchni, rozdłubywać jakieś drobiazgi, to zapomnimy o przyszłości i pozwolimy sprawom przeszłym, problemom dawno pogrzebanym, ciągnąć nas za rękaw i nie przesuniemy się do przodu. I to będzie bardzo dużym błędem. Władimir Putin podczas wizyty w Polsce  Historia wzajemnych stosunków polsko-rosyjskich nie skłania do optymi-zmu. Z drugiej jednak strony nie mniej pesymistyczna była do niedawna historia stosunków polsko-niemieckich, które obecnie osiągnęły stan pełnego otuchy part-nerskiego dialogu. Dzisiejsza Europa społeczeństw obywatelskich stara się zaże-gnywać historyczne uprzedzenia i animozje narodowe. Może również stosunki polsko-rosyjskie staną się elementem tych procesów? „Starej kłótni w rodzinie słowiańskiej, kłótni Rosjan i Polaków, nie da się wy-tłumaczyć jedynie zewnętrznymi siłami historii i przyczynami czysto politycznymi. Źródła odwiecznych historycznych waśni między Rosją i Polską leżą znacznie głę-  1 Z wywiadu dla PAP, 14 stycznia 2002 r. ANDRZEJ DE LAZARI  306 biej [...] To przede wszystkim waśń dwóch dusz słowiańskich, pokrewnych języ-kowo i antropologicznie, a zarazem tak różnych, niemal przeciwstawnych, nie do pogodzenia, nie potrafiących się porozumieć” – pisał w 1918 r. znakomity filozof rosyjski Mikołaj Bierdiajew2. Najwyraźniej w świadomości Rosjan niewiele się zmieniło od tego czasu, skoro kilka lat temu pisarz Wiktor Jerofiejew w prowoka-cyjnym artykule zatytułowanym Gdybym był Polakiem próbował udowodnić, że dialog Rosjanina z Polakiem jest niemożliwy, gdyż zbyt różni się nasze pojmowa-nie świata. Polak prowadzi dyskurs kartezjański, natomiast u podstaw rozważań Rosjanina znajduje się „ogólna witalność, integrująca sprzeczności jako elementy żywego życia” („żywego” – czyli niesformalizowanego, niewyrozumowanego), i dlatego – twierdzi Jerofiejew – Polak nie jest w stanie uwierzyć, że Rosjanie mają własną literaturę, Dostojewski zaś jest dla Polaka „tubą samodzierżawia”3.  Podobne sądy znajdziemy również w literaturze polskiej. Czesław Miłosz w Rodzinnej Europie odnotował: „Polacy i Rosjanie nie lubią się albo, ściślej, mają dla siebie wszelkie nieprzychylne uczucia, od pogardy, odrazy do nienawiści, co nie wyklucza niejasnego wzajemnego pociągu, ale zawsze naznaczonego nieufno-ścią. Przegrodę wznosi pomiędzy nimi, używając słowa Józefa Conrada, incom-patibility of temper4. Być może wszystkie narody, zobaczone jako całość, a nie jako zespół jednostek, są odrażające i sąsiedzi odkrywają na ich przykładzie tylko niemiłą prawdę o społeczeństwach ludzkich w ogóle. Nie jest wykluczone, że Polacy wiedzą o Rosjanach to, co Rosjanie wiedzą o sobie samych, nie chcąc się do tego przyznać, i odwrotnie. Stąd w niechęci do Polaków u Dostojewskiego, nacjonalisty, kryje się jakby gest obronny. Z szacunkiem odzywa się o nich tylko w Zapiskach z martwego domu, chociaż ci współwięźniowie, opancerzeni swoim rzymskim katolicyzmem i patriotyzmem, podkreślający na każdym kroku swoją inność, a więc wyższość, od otoczenia, nie budzą w nim serdecznych uczuć. Prawdopodobnie też każde zetknięcie z Rosjanami jest dla Polaków przykre i nastraja ich obronnie, bo demaskuje ich wobec siebie samych”.  Z kolei Agnieszka Magdziak-Miszewska we wstępie do zredagowanej przez siebie książki Polacy i Rosjanie. 100 kluczowych pojęć pisze: „Identyfikują się zatem Rosjanie, w głębokim przekonaniu Polaków, z czymś z polskiego punktu widzenia najgorszym – z państwem, które jest odpowiedzialne za większość klęsk i nieszczęść, które dotknęły Polskę w ostatnich dwu stuleciach. Rosjanie są więc nieustannym zagrożeniem, ich celem jest panowanie nad innymi wolnymi naro-dami, a przede wszystkim nad cywilizowaną Europą i – oczywiście – Polską”5.   2 N. Bierdiajew, Dusza rosyjska i polska, w: Dusza polska i rosyjska (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna). Materiały do „katalogu” wza-jemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan, pod red. A. de Lazari, Warszawa 2004 (w druku). 3 W. Jerofiejew, Gdybym był Polakiem..., w: Dusza polska... 4 Niezgodność temperamentów (ang.). 5 A. Magdziak-Miszewska, Wstęp, w: Polacy i Rosjanie. 100 kluczowych pojęć, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 2002, s. 6. POLSKA – ROSJA. „TRUDNE” SĄSIEDZTWO 307 Zdecydowanie mniej ponuro problem stosunków polsko-rosyjskich wygląda w pracach socjologów. Z badań przeprowadzonych pod koniec 2001 roku na zle-cenie Polskiej Agencji Informacyjnej oraz Rosyjskiej Agencji Informacyjnej „Nowosti” wynika, że nasze kraje (w zgodnej opinii Rosjan i Polaków) nie są dziś ani przeciwnikami, ani sojusznikami, lecz – po prostu – „partnerami”. Jedynie 18% Rosjan i 11% Polaków widzi w swym sąsiedzie „przeciwnika”, jeszcze mniej – odpowiednio 3 i 2% – postrzega nasze stosunki jako „wrogie”. Jednocze-śnie duża część Rosjan uważa, że nasze stosunki popsuły się po upadku ZSRR (67%) oraz że przeszkodą w ich normalizacji jest przystąpienie Polski do NATO (49%). Nie widzą natomiast Rosjanie problemu dla wzajemnych stosunków w ubieganiu się Polski o członkostwo w Unii Europejskiej (28% Polaków dostrzega w tym problem i jedynie 4% Rosjan). Przyszłość jedni i drudzy widzą przede wszystkim w zacieśnianiu stosunków gospodarczych i handlowych. Zdecydowa-na przy tym większość Polaków jest przekonana, że Rosja powinna mieć poczu-cie winy wobec Polski za wydarzenia z przeszłości. Wśród Rosjan zdanie to po-dziela jedynie 8%, natomiast aż 42% ankietowanych Rosjan uważa, że w historii naszych stosunków było więcej doświadczeń pozytywnych niż negatywnych, co powinno napawać optymizmem na przyszłość. Z drugiej jednak strony ów brak poczucia winy wobec Polski wynika zapewne z faktu, że Rosjanie o wielu wyda-rzeniach historycznych nic nie wiedzą – tak ich wychowano na lekcjach historii, że wydarzenie cud nad Wisłą, 17 września, Katyń nic im nie mówią. Nie rozu-mieją więc polskich „rozliczeń” z historią i dziwią się, że Polacy nie chcą być im wdzięczni za wolność w 1918 i 1945 r. Władimir Putin bardzo zaskoczył Rosjan, gdy złożył w Warszawie kwiaty pod pomnikiem Armii Krajowej i Państwa Pod-ziemnego. Wielu dziennikarzy rosyjskich w pośpiechu zasięgało informacji, czym było AK. Należy również pamiętać, że w ewentualnych sytuacjach konfliktowych łatwo aktualizują się stereotypy i uprzedzenia, zepchnięte niewiedzą na dalszy plan. Nakłada to na polityków obu stron zwiększoną odpowiedzialność za podej-mowane działania, reakcje itp. Polakom trudno przychodzi „zrównoważenie” swoich win wobec Rosji. Jak czuć się odpowiedzialnym za zdobycie Połocka przez Batorego, za Dymitrów Samozwańców w Moskwie, za udział w kampanii Napoleona, powstanie listopa-dowe i styczniowe, skoro ze strony Rosji były rozbiory, brutalna rusyfikacja, zsyłki, wojna 1920 r., 17 września 1939 r., wysiedlenia, Katyń, Starobielsk, Ostaszków, Miednoje, brak pomocy podczas powstania warszawskiego, narzuce-nie komunizmu i „ludowości”. Ci nieliczni Rosjanie, którzy zdają sobie z tego sprawę (przede wszystkim z kręgów nacjonalistycznych), uparcie powracają do prób usprawiedliwienia wojny 1920 r. i paktu Ribbentropp-Mołotow, „udowod-niają” niemiecką winę za zbrodnię w Katyniu (Jurij Muchin, Katyńska powieść kryminalna) lub bezowocnie poszukują kontr-Katynia na terytorium Polski. Hi-storia nie jest i pewnie długo nie będzie czynnikiem sprzyjającym kształtowaniu się przyjaznych stosunków polsko-rosyjskich, mimo wielokrotnej wspólnej walki ANDRZEJ DE LAZARI  308 inteligencji obu narodów „o wolność naszą i waszą”. Nie należy więc spodziewać się od Rosjan tego poczucia winy, jakie zaszczepione zostało Niemcom, lub gestu na wzór polskich biskupów „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Rosjanie zbyt dużo sami wycierpieli od reżimu komunistycznego i zbyt długo wychowy-wano ich w nieprzyjaźni do świata zewnętrznego, by stać ich było na tego rodzaju gesty wobec „obcych”. Do wyjątków należy Aleksander Sołżenicyn, nawołujący Rosjan do pokuty, jednak bardziej za grzechy wobec samych siebie niż wobec „są-siadów”. W jego interpretacji komunizm został narzucony Rosji przez nie-Rosjan  i dużą za to odpowiedzialność ponosi Zachód. Dlatego nie należy liczyć, by Ro-sjanie przyznali Polakom w najbliższym dziesięcioleciu prawo do zadośćuczynie-nia za represjonowanie w ZSRR. Nie stać ich jeszcze na to ani finansowo, ani światopoglądowo. Poza historią polityczną jest jednak również rzeczywistość, która nie miała i nie ma jednoznacznych barw. Prócz uprzedzeń i niechęci wielokrotnie dawały i dają o sobie znać w stosunkach polsko-rosyjskich wzajemna sympatia i podziw dla kultury. Aleksander Hercen, Apollon Grigorjew, Włodzimierz Sołowjow, Lew Tołstoj, Bułat Okudżawa, redaktorzy emigracyjnych czasopism „Konti-nient”, „Russkaja mysl” oraz wielu innych twórców i uczonych jednoznacznie dystansowało się od polityki imperialnej Rosji i ZSRR, okazując sympatię Pola-kom i ich kulturze. Polacy odwzajemniali się tym samym. Chyba nigdzie na świecie Bułat Okudżawa, Włodzimierz Wysocki, Weniedikt Jerofiejew, Michaił Bułhakow nie mieli tak wdzięcznych słuchaczy i czytelników jak w Polsce. I nie ma racji Wiktor Jerofiejew, pisząc, że Dostojewski jest dla Polaka „tubą samo-dzierżawia”. Polacy dawno darowali autorowi Biesów polonofobię, zaczytując się jego powieściami, pisząc o nim dziesiątki rozpraw naukowych, wystawiają na scenach teatralnych jego dzieła i kręcą na ich podstawie filmy. Andrzej Walicki, Ryszard Przybylski, Jerzy Pomianowski, Andrzej Drawicz, Andrzej Wajda oraz wielu innych Polaków jednoznacznie oddzielało w czasach komunistycznych ideologię sowiecką od kultury rosyjskiej, tworząc niejednokrotnie wiekopomne dzieła naukowe i artystyczne kulturze tej poświęcone (rozprawy Walickiego o filozofii rosyjskiej, Przybylskiego o Dostojewskim, Drawicza o Bułhakowie, Po-mianowskiego tłumaczenie Archipelagu Gułag Aleksandra Sołżenicyna, Waj-dowska Zbrodnia i kara oraz Biesy itd.).  Rosjanie do niedawna żartowali sobie kurica nie ptica – Polsza nie zagranica, ale jednocześnie Polacy – „bracia Słowianie” – imponowali im swoją hardością wobec „systemu”. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych spora część inte-ligencji rosyjskiej z zapałem uczyła się języka polskiego, by mieć dostęp do lite-ratury zachodnioeuropejskiej, tłumaczonej na język polski. Zachwycano się pol-skim filmem, teatrem, piosenką, jednym z najpopularniejszych pisarzy był w Ro-sji Stanisław Lem, aktorami – Barbara Brylska i Daniel Olbrychski. Teraz polską kulturę zdecydowanie wyparła amerykańska i zachodnioeuropejska pop-kultura. Podobnie w Polsce – kto dzisiaj słucha Okudżawy i Wysockiego? Ciekawe, że POLSKA – ROSJA. „TRUDNE” SĄSIEDZTWO 309 wedle wspomnianych wyżej badań socjologicznych najbardziej znanymi Polaka-mi (nie licząc Jana Pawła II i Lecha Wałęsy) pozostają dla Rosjan ludzie kultury – Barbara Brylska, Fryderyk Chopin, Kleofas Ogiński, Andrzej Wajda. Polacy zaś wymieniają przede wszystkim Rosję polityczną: Michaiła Gorbaczowa, Leni-na, Władimira Putina, Stalina, Borysa Jelcyna. Wyjątkiem jest Aleksander Pusz-kin. Okazuje się jednak, że Polska kojarzy się dzisiaj Rosjanom niestety nie z kulturą, a z kosmetykami (kobiety) oraz tanimi towarami niskiej jakości (męż-czyźni). Polakom zaś Rosja kojarzy się z biedą i zabytkami (mężczyźni) oraz z biedą i wielką przestrzenią (kobiety). Polska interesuje więc Rosjan przede wszystkim jako partner gospodarczy, historia dla większości przestała mieć znaczenie. Wśród wiecznych sporów o godło, flagę, hymn Rosjanie trudno radzą sobie z własną historią. Nie należy się więc dziwić, że historia polsko-rosyjska nie jest dla nich zbyt ważnym proble-mem. Sentymenty wobec Polski zachowała jedynie garstka inteligencji, której kiedyś imponowała polska „Solidarność” i walka „o wolność naszą i waszą”.  Europejskim, a zatem i polsko-rosyjskim problemem w najbliższej dekadzie będzie zapewne nacjonalizm. „Żywa demokracja” udaje się w kraju zbiorowego dobrobytu, z wysoką jakością prawa i rozwiązań instytucjonalnych, gdzie u pod-staw działań gospodarczych i legalnego porządku państwa stoją nawyki ludzi, ich obywatelskie „zaprogramowanie”. Wymienione czynniki wciąż słabo są obecne w Polsce, a jeszcze słabiej w Rosji. Mentalność kształtuje się przez pokolenia. Władimir Putin, prowadząc Rosję „do Europy”, ma niezwykle trudne zadanie do spełnienia – musi przezwyciężyć jej wielowiekowe antyzachodnie „zaprogramo-wanie kulturowe”. Jeszcze nigdy okcydentalizm nie uzyskał przewagi w rosyj-skim myśleniu. Dzisiaj paradoksem jest fakt, że „Niemiec” Putin (tak określa pre-zydenta część analityków rosyjskich) ma bardzo wysokie poparcie (ponad 70%)  w społeczeństwie, dla którego Zachód wciąż pozostaje wrogiem. Jeżeli w Rosji  (a także w Polsce) nie nastąpi w niedługim czasie wyraźna poprawa sytuacji eko-nomicznej oraz świadomości prawnej społeczeństwa, nastroje populistyczne i nacjonalistyczne będą się nasilały. Dochodzą one przecież do głosu nawet w bo-gatych i „obywatelskich” krajach europejskich. Wzajemne nieporozumienia polsko-rosyjskie są niekiedy następstwem konflik-tów między Kościołem rzymskokatolickim i Patriarchatem Moskiewskim Rosyj-skiej Cerkwi Prawosławnej. Mimo że oba Kościoły nie mają bezpośredniego wpływu na politykę naszych państw, są przecież głęboko zakorzenione w naszych kulturach i nic dziwnego, że spory między nimi mają wpływ na opinię społeczną, a bywa, że również na działania polityków. W odróżnieniu od Kościoła rzymskokato-lickiego, któremu w Polsce skutecznie udało się odeprzeć ideologię komunistyczną i zachować niezależność, Cerkiew rosyjska została w Kraju Rad rozgromiona. Jej odradzanie się będzie trwało jeszcze długie lata i długo będzie pokutowała wśród jej wyznawców świadomość zagrożenia ze strony najsilniejszej konfesji – Kościoła rzymskokatolickiego. A ponieważ tak się złożyło, iż wielu księży, niosących posłu-ANDRZEJ DE LAZARI  310 gę kapłańską na terenie Federacji Rosyjskiej, jest Polakami, Kościół rzymskokato-licki postrzegany jest tam niejednokrotnie jako Kościół polski, co nie ułatwia współpracy z Rosjanami ani Watykanowi, ani Polsce. Uprzedzenia antykatolickie kształtowały się w Rosji wieleset lat i zapewne jeszcze wielu lat i cierpliwości po-trzeba, by Rosjanie zobaczyli w Kościele rzymskokatolickim nie przeciwnika, ale przyjazną i interesującą kulturę-siostrę, tak jak dzieje się to już niejednokrotnie w odniesieniu do prawosławia w Polsce na koncertach i festiwalach muzyki cerkiew-nej, na wystawach prawosławnej sztuki sakralnej, ikon. Nie ma przecież w Polsce konfliktu pomiędzy Polskim Autokefalicznym Kościołem Prawosławnym i Kościo-łem rzymskokatolickim. W dzisiejszym świecie zdecydowanie bardziej możemy jednak liczyć na porozumienie pomiędzy kulturami/cywilizacjami w ramach świec-kiego prawa i społeczności obywatelskiej. To te kategorie tworzą podstawy do po-jednania i polifonii kulturowej. One otwierają nam drogę do Wspólnej Europy. Ko-ścioły i wiara jeszcze bardzo długo będą nas dzielić, mimo niezaprzeczalnych wy-siłków Jana Pawła II, by tak nie było. Racjonalizm i pragmatyzm polityki prezydenta Władimira Putina, jego otwarcie za Zachód, Unię Europejską, współpracę z NATO sprzyja oczywiście odideologizowaniu i poprawie stosunków polsko-rosyjskich. Jednak i tu pojawia-ją się problemy trudne do rozwiązania i zaakceptowania dla obu stron. Wejście Polski i Litwy do Unii Europejskiej oraz przystąpienie do układu z Schengen  (o swobodnym ruchu osób) zobligowało Polskę i Litwę do rewizji umów doty-czących ruchu granicznego z Rosją i doprowadziło do „odcięcia” obwodu kali-ningradzkiego od reszty Federacji. Zrozumiałe, że politycy rosyjscy bronią spra-wy swobodnego przemieszczania się swoich obywateli między obu częściami kraju. Zrozumiały jest także brak zgody Polski, Litwy i Unii Europejskiej na two-rzenie jakichkolwiek bezwizowych „korytarzy” przez swoje terytoria. Jak do tej pory nikt nie był w stanie zaproponować rozwiązania satysfakcjonującego wszystkich i zapewne długo jeszcze problem kaliningradzki będzie zaogniał nasze wzajemne stosunki. Nieuregulowany pozostał również szereg innych kwestii „granicznych” – w tym umowa o readmisji.  Kolejnym trudnym i ważnym problemem czekającym na rozwiązanie jest bardzo duży deficyt Polski w handlu z Rosją. Rosyjski kryzys ekonomiczny 1998 r. doprowadził wiele polskich firm do bankructwa i załamania się naszej wymiany towarowej. Rynek rosyjski opanowały bogate firmy zachodnie, z któ-rymi firmy polskie nie są w stanie konkurować. Mimo to musimy znaleźć własne miejsce na nim i stworzyć mechanizmy redukujące dysproporcję. W ciągu ostat-nich lat nasz deficyt w handlu z Rosją wzrósł wielokrotnie i wynosi obecnie po-nad 4 miliardy dolarów. Niezwykle istotny jest więc problem zrównoważenia rosyjsko-polskich obrotów handlowych. Nie uda się jednak tego dokonać bez rozwiązań systemowych – dotacji, dopłat, kredytów, ubezpieczeń. Rynek rosyjski staje się coraz bardziej normalny. Czas lepiej go poznać. Fakt, że finansowanie wymiany handlowej pomiędzy polskimi a rosyjskimi firmami odbywa się przede POLSKA – ROSJA. „TRUDNE” SĄSIEDZTWO 311 wszystkim za pośrednictwem banków zachodnich, które są w stanie ubezpieczyć polskie transakcje, źle świadczy o naszym przygotowaniu do handlu z Rosją. Z innych spraw gospodarczych nie jest rozwiązana sprawa połączeń tranzytowych między Rosją i Europą, status prawny rosyjskich nieruchomości na naszym tery-torium, rozliczenia majątkowe po RWPG itd.  Rosja długo jeszcze będzie dla Polski trudnym partnerem, a zarazem bardzo atrakcyjnym. A to, że szliśmy do boju „Za Boga, Honor i Ojczyznę”, Rosjanie zaś „Za Boga, Cara i Ojczyznę”, wcale nie oznacza, że jesteśmy lepsi i że w imię honoru i historii mamy rezygnować w rzeczywistości kapitalistycznej z opłacal-nych ekonomicznie, opartych na prawie i wzajemnym szacunku interesów z Ro-sją. Wydaje się, że politycy polscy już to zrozumieli.    Nota o Autorze: prof. dr hab. ANDRZEJ DE LAZARI – wykładowca na Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Zajmuje się badaniem literatury rosyjskiej i „Rosyj-skiej idei” oraz zagadnieniem uprzedzeń między Polakami a Rosjanami.  Słowa klucze: Polska, Rosja, katolicyzm, prawosławie, stereotypy. 

Polska – Rosja. „Trudne” sąsiedztwo

https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/s/article/download/12296/10633

Polska – Rosja. „Trudne” sąsiedztwo

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)