Mantels, Ruben

Dutch

Ghent University Academic Bibliography

141behalve training in het onderdrukken van de drangom uit het raam van genoemd kantoor te springen.”Komisch, maar over Merijne zegt dit niets; deopmerking lijkt enkel de antiburgerlijkheid van deverteller te willen onderstrepen.In de beschrijving van Merijne – aan haar jeugdwordt meer tekst besteed dan aan haar verhoudingtot de hoofdpersoon – schuilt het tweede cliché. Alsom te contrasteren met het stadse alcoholisme wordtzij door de beschrijving van haar jonge jaren eenpersoniﬁcatie van “natuur” en romantische idylle –ﬁetsend door velden, verslingerd aan haar moederstuin, blokﬂuit spelend in het hooi voor de schapen,en met als vader een huisarts die elke eventuelegeesteskwaal in de kiem denkt te smoren door eenstreng regime van lichamelijke inspanning.Tegelijkertijd lijdt ze aan de meest elementaire vormvan vadercomplex: “Zij was het gelukkigst als haarvader haar aandacht schonk.” Om die aandacht tekrijgen leert ze verzen uit haar hoofd, gaat ze bij hemals patiënt (zonder kwaal) in de wachtkamer zittenen leert ze blokﬂuit spelen. Ergens toe leiden doet dit alles niet – zomin alshet overmatig antiburgerlijke diepgang verleent aanhet karakter van de hoofdpersoon, geeft hetvadercomplex reliëf aan dat van Merijne. Dat lijkt deopzet van Bouazza ook niet te zijn geweest: zoalsJanet Luis schreef in haar recensie moet hij “het niethebben van de grote lijn, of van zoiets als een plot”,het zijn “glimpen” die hij laat zien (NRCHandelsblad, 16/5/2014). Allicht, maar waarom zijnveel van die glimpen dan zo clichématig? Als negatief leesadvies is bovenstaande allerminstbedoeld – werken van Bouazza zijn schaars en zelfsop zwakke momenten wint hij het met gemak vanveel prematuur de markt op gebrachte nieuwelingen.Maar hij lijkt te vaak van zijn eigen reputatie (alsdrankzuchtige en als woordkunstenaar) eenkarikatuur te willen maken. Of zou onderstaandepassage toch gelezen moeten worden als eenoprechte poging tot poëtisering van een cirrose? “Als haar stem met de geruststellende woordenweerklonk, lichtblauw en donkerzilver uitwaaierendin de onrustige bonte oneirische drukten van zijngeest, kropen de puntige wormen uit zijn lever weg,pikten borende snavels niet meer aan zijn milt envlogen stalen klauwen uit het leverweefsel weg [...],en dan sloegen beschermende zwanen zijn skeletniet meer met hun wolkenwitte vleugels.” LeesMeriswin, maar zie vooral uit naar de volgende.Hopelijk niet pas over tien jaar. JAAP FABERHAFID BOUAZZA, Meriswin, Prometheus, Amsterdam, 2014, 208 p.[B ] DE OORLOG ALS SCHERPRECHTER. DAGBOEKEN VAN AUGUST BALTHAZAR EN LEO PICARDHonderd jaar oud zijn de oorlogsdagboeken van desocialistische voorman August Balthazar en dejournalist Leo Picard. De herinnering aan devreselijke oorlog die beiden beschrijven, maakt hunuitgave meer dan passend. Twee jonge Vlamingen inden Grooten Oorlog toont op het cover de portrettenvan de twee jonge knapen in een pose diezielsverwantschap doet vermoeden. Het warenVlamingen in oorlogsnood, dat wel, en ze behoordentot de generatie die het intellectueel geïnspireerde,progressieve ﬂamingantisme uit de belle epoque hadleren kennen en waarderen. Maar ze hebben elkaarnauwelijks gekend en misschien wel nooit ontmoet.Hun leven in oorlogstijd bleek uiteenlopend en dedominante lectuur van hun dagboeken is die van hetcontrast, niet van de verwantschap, met uitzonderingdan van de liefde: in dat domein liepen hunverlangens parallel. Ook al lijkt de gemeen-schappelijke uitgave van Picard en Balthazar dus watwillekeurig, hun gebundelde dagboeken leveren weleen interessante confrontatie op. De dagboeken van Gust Balthazar beslaan tweeschriftjes: het eerste bevat aantekeningen van 5 april1915 tot 25 april 1915 die gemaakt zijn in het kampvan Soltau, het tweede is opgesteld in Göttingen enbeschrijft de kampervaringen van 30 juli 1916 tot enmet 10 oktober 1917. De schriftjes berusten in hetfamilie-archief van de Balthazars. Hetoorlogsdagboek van Leo Picard strekt zich uit van 7mei 1914 tot 3 november 1915 en is hoofdzakelijkgeschreven in Gent, waar Picards studiegeschiedenis op dat ogenblik aan het uitmonden wasin een politiek en amoureus avontuur dat hem naarGepubliceerd in Ons Erfdeel 2014/4. Zie www.onserfdeel.be of www.ons rfdeel.nl.142Nederland zou doen uitwijken. Zijn kleindochterheeft het dagboek in bezit. Het is wat jammer dat wein de voetnoten de volledige beschrijving enherkomst van de dagboeken moeten ontdekken;maar voor het overige is het boek een mooieleeseditie, met annotaties, indices, fotomateriaal enbovenal een omstandige biograﬁe van dedagboekschrijvers. Met name het portret van AugustBalthazar is uitgegroeid tot een volwaardigepolitieke biograﬁe.Dagboeken vormen een literair genre, dat inoorlogstijd sterker beoefend wordt. Grotegebeurtenissen zetten de pennen in beweging, denood om herinneringen en gebeurtenissen vast teleggen wordt sterk gevoeld, de beschikbare tijdneemt toe. Gust Balthazar voelde een sterke drangom wat hij doormaakte in Soltau en Göttingen tebewaren op schrift, als geheugen voor later. “Ik hebme slechts iets te verwijten: ik had al die gemeneploertenstreken nauwkeuriger moeten aantekenen”,laat hij zich in een vroege aantekening ontvallen.Zijn notities moeten dienen om na de oorlogrekenschap te kunnen geven, van zijn eigenhandelen, maar nog meer van dat van anderen: “Ikzal ze onmeedogenloos ontmaskeren”, schrijft hij op5 april 1915, “(…) diegenen die de rechten derVlamingen schaamteloos en schijnheilig onder devoeten hebben getrapt.” Voor Picard was het schrijven persoonlijker. Zijnprille liefde voor Martha van Vlaenderen lijkt degrote gebeurtenis te zijn geweest om een dagboek tebeginnen. We lezen een intiem dagboek, eenstudentendagboek ook, waarin Picard droomt van“een leven van geestelijke passie” met Martha aanzijn zijde. Veel hunker, gesmacht en liefdesgelukdomineren het dagboek, we lezen veelbespiegelingen en zielenroerselen: “het leven moetheftig zijn om schoon te zijn.”Vanaf oktober 1914 nestelt zich een politiekverhaal in Picards persoonlijke dagboek, datbepalend zal worden voor het levenslot van Leo enMartha. Picard treedt toe tot een clubje van radicaleactivisten, “Jong-Vlaanderen”, dat verregaandepolitieke standpunten inneemt. Deze jongerenhopen op een nieuwe toekomst waar Vlaanderen ineen Groot-Nederlands verbond tot het GermaanseRijk zou toetreden. Picards dagboek isondubbelzinnig. “Ikzelf voel mij toch steeds aan de Germaanse kant”, heet het op 21 oktober1914. Enkele weken later redigeert hij een“geloofsverklaring” in anti-Belgische, Groot-Nederlandse en pan-Germaanse zin, die eindigtmet: “Desnoods liever Duitser dan Belg.” Op 23december dicteert hij een “Kerstmisgroet” die Jong-Vlaanderen eerbiedig zal aanbieden aan de Duitsekeizer. In een opgenomen brief aan de Duitsehistoricus Karl Lamprecht, gedagtekend 29december 1914, noemt hij Duitsland de “bevrijdervan Vlaanderen” en zegt: “Wij zijn hier met velendie vol verlangen uitzien naar een Duitsezegepraal.” Op een ogenblik dat de Europeseintelligentsia, onder meer na de brandschatting vande Leuvense Universiteitsbibliotheek, zich afkeertvan de Duitse wetenschap en cultuur, is het eendaad en een bekentenis van formaat. Schrijnend ishet contrast met zijn dagboekschrijvendecompagnon Balthazar, die op hetzelfde ogenblik inDuitse krijgsgevangenschap zit. Op nieuwjaarsdag1915 heeft Picard slechts twee wensen: een politiekeverdwijning (van België) en een persoonlijkevereniging (met Martha). Hij zou uiteindelijk zelfmoeten verdwijnen dat jaar, maar wel met Martha.De dagboeken geven niet zozeer de ontwikkelingvan Picards ideologie weer, de geboorte van zijnactivisme heeft al plaatsgevonden. Wel loopt er eenspanningslijn tussen het persoonlijke en hetpolitieke die een nieuw licht werpt op het radicaleactivisme waarin hij verzeild was geraakt. De jongePicard weifelt meerdere malen over zijnlevenskeuze, tussen het aangaan van de politiekestrijd en de wens op een verstild leven met Martha,“met boeken en mooie dingen”. Zijn grote frustratieis het gebrek aan middelen om met Martha tetrouwen; de dagboeken bevestigen de mogelijkheiddat Picards activistische engagement, in hetbijzonder het (bezoldigde) hoofdredacteurschap vanDe Vlaamsche Post, mede bepaald werd door zijndrang om Martha tot de zijne te maken. “Sedert ikmij door den daad een man voel worden, hou ikmeer dan ooit van Martha”, heet het op dinsdag 26januari 1915. Maar Picard zou spijt krijgen van zijn daden. Inde zomer van 1915 voert hij een geestelijke strijd dieals een lang hiaat in het dagboek is overgeleverd; op 3november 1915, wanneer hij Jong-Vlaanderen de rugheeft toegekeerd en in Den Haag een nieuwe carrière143is begonnen, volgt een laatste notitie. Hij zegt in eenlaatste weifeling de politieke strijd vaarwel enomarmt alsnog het verstilde leven:“Na het schone avontuur van de Vlaamse strijd vooreen stervend volk – nu dat ik zeer bepaald weet dathet innerlijke leven – het innerlijke leven vooral vanmijn liefde tot haar – het allervoornaamste is, nu wilik eerst aan haar wijden, mijn hele leven, en al haarzorgen veranderen in – zijn het dan ook –melancholieke liefdesbloemen.”Hoe verschillend zijn de dilemma’s van die andereVlaming in oorlogstijd, Gust Balthazar. Alskrijgsgevangene heeft Balthazar te lijden onder hetDuitse juk dat Picard zo bezingt; zijn Tineke ziet hijvijf lange jaren niet, een kwellend gemis. De toonvan Balthazars dagboeken is do¤er. Mijmeringen,zoete herinneringen en reikhalzen naar brieΔes enfoto’s vormen een rode draad. De aantekeningenillustreren de uitputtingsslag van het kampleven oppsychisch, moreel en intellectueel vlak. Balthazar is“heimweeërig” en lusteloos, vooral op de zondag,“met z’n gewone vervelingen en zielepijnen”.“Eentonige dag in het eentonige kampleven”, klinkthet op 1 januari 1917. Heel de winterperiode voeldehij zich naargeestig: “Verbitterd en zwartgallig liep ik rond. Nu eensdacht ik dat mijn loopbaan gebroken was, dan weerdat mijn Tineke, mijn enigste vrouwtje, me bedroog.Die laatste gedachte maakte me razend en alswaanzinnig. Midderwijl was ik ziek. Gedurendedagen verliet ik mijn stroozak niet.”Zowel in Soltau als in Göttingen, dat in de Duitsepropaganda als een “modelkamp” werd ontworpen,bestemd om Vlaamse soldaten in het kader van deFlamenpolitik te vormen, is Balthazar politiekbedrijvig. Zijn dagboeken geven een beeld van hoehet Vlaamsgezinde leven er vorm kreeg – toneel,voordrachten, lessen, tentoonstellingen en uitstapjes– maar tonen ook het scala aan sociologischespanningen in de context van een kamp. In Soltaunoemt hij zich “de spil” van de Vlaamse beweging; inGöttingen is hij voorzichtiger en vooral intellectueelactief. Hij hoedt zich ervoor om zich te latengebruiken door de Duitsers en kiest ervoor om zichbuiten het activisme te houden: “Ik begrijp uw strijd,maar sta niet in uw rangen”, zegt hij tot AugustBorms, die in mei 1917 het kamp bezoekt. Picard en Balthazar waren twee jonge Vlamingenin oorlogstijd, die naast hun ﬂamingantischeengagement vooral veel bezig waren met zichzelf,hun geliefden en hun levenslot. Het warentwintigers die op de drempel van hun toekomstigeleven ook in een oorlog verzeild raakten: hundagboeken leggen die menselijke dimensie bloot.Het maakt ze tot waardevolle oorlogsliteratuur. VoorVlaanderen maakten Picard en Balthazar heelverschillende keuzes. Eens te meer toont de oorlogzich hier een scherprechter die genadeloos degelederen uiteenrafelde: stonden Picard en Balthazarals linkse ﬂaminganten in 1914 nog tamelijk dicht bijelkaar, de daad van het activisme en de ervaring vande krijgsgevangenschap dreven hen onherroepelijkuit elkaar. De scheur in de Vlaamse Beweging die hetactivisme was, trof ook hen. Maar Leo kreeg wel zijnMartha, en Gust kon in 1919 huwen met Tineke. RUBEN MANTELSHERMAN BALTHAZAR EN NICO VAN CAMPENHOUT, Twee jonge Vlamingen in den Grooten Oorlog, Oorlogsdagboeken en levensverhaal van de ﬂaminganten August Balthazar en Leo Picard, Lannoo, Tielt, 2014, 384 p.

De oorlog als scherprechter: dagboeken van August Balthazar en Leo Picard

https://biblio.ugent.be/publication/5846199/file/8054827.pdf

De oorlog als scherprechter: dagboeken van August Balthazar en Leo Picard

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography