Van der Straeten, Bart

Ghent University Academic Bibliography

Waar is de tijd Esther Jansma’s vorige bundel, ‘Hier is de tijd’, moet één van de meest bejubelde dichtbundels van het laatste decennium zijn. In 1999 kreeg ze er de VSB Poëzieprijs voor. De critici schreven haar naam prompt bij in de canon van Grote Nederlandse Dichters. Haar jongste bundel ‘Dakruiters’ varieert op thema’s uit vroeger werk, maar haalt bijna nergens het constante hoge niveau van ‘Hier is de tijd’.   Bart VAN DER  STRAETEN  ‘Dakruiters’ bevat drie afdelingen die veel eerder gepubliceerde gelegenheidsgedichten bevatten. De laatste afdeling bestaat uit het lange gedicht ‘Duizend’ en verscheen eerder als nieuwjaarsgeschenk van De Arbeiderspers. De middelste afdeling heet ‘Voetlange vloertjes’. Acht gedichten, de meeste al eerder gepubliceerd, zijn erin verzameld. Maar de meest homogene afdeling is ongetwijfeld de eerste afdeling ‘Hebben’.  Realisme en nominalisme Deze cyclus opent met het gedicht ‘Afwezigheid’, het voorlaatste gedicht uit Jansma’s vorige bundel ‘Hier is de tijd’. Vanuit dit gedicht heeft Jansma alle andere gedichten uit ‘Hebben’ geschreven. Vooral het in het eerste gedicht gebruikte beeld van de roos, wordt in de andere gedichten gerecycleerd en gethematiseerd. Daarbij interesseert de dichteres zich niet in de eerste plaats in de bloem op zich. De roos vormt slechts de aanleiding tot een meer filosofische vraag: wat is de werkelijkheid, hoe kunnen we de werkelijkheid begrijpen? Begrijpen, zegt Jansma, is benoemen. Door de dingen een naam te geven pogen we ze te classificeren om betekenis te geven. In ‘Een soort opeten’ vergelijkt de spreker de daad van het benoemen heel mooi met opeten: ‘Wat nooit iets wist, zonder pijn zichzelf / niet maar b.v. een stoel had kunnen zijn // kan ik alleen maar hebben lijkt het / door het te noemen (een soort opeten) // en het zo te worden. Een dode wat dan ook / waar ik mijzelf, betekenis, aan hecht.’ Nog in hetzelfde gedicht echter komt de spreker onmiddellijk tot het besef dat dat noemen, dat opeten, niet volstaat om tot het wezen van de dingen door te dringen: je hecht er immers jezelf aan, menselijke betekenis. Om tot de essentie van het ding, in dit geval de roos, te komen probeert de dichteres dan maar het woord dat het ding aanduidt te ontkrachten: ‘ik wil haar terug, desnoods zo: // niet-roos.’ In de andere gedichten uit deze afdeling komt dezelfde tweespalt naar voren tussen realisme en nominalisme, overigens ook de titels van twee gedichten uit de ‘Hebben’-cyclus. In het realisme wordt er aangenomen dat de dingen bestaan voordat ze benoemd worden, het nominalisme poneert daarentegen dat dingen pas echt bestaan als ze genoemd worden. Welke houding je ook verkiest, Jansma benadrukt dat het ‘ding an sich’ hoe dan ook onbereikbaar, afwezig blijft. Taal maakt de dingen eerder afwezig dan aanwezig, zou de teneur van deze eerste cyclus kunnen luiden.  Geschiedenis en solipsisme Een zelfde tweespalt vinden we terug in de gedichten over geschiedenis in deze bundel. Jansma is archeologe van beroep. De preoccupatie met het verleden vormt de ruggengraat van Jansma’s poëzie. Het eerste gedicht van de tweede afdeling ‘Voetlange vloertjes’, heet ‘De historische werkelijkheid’. Twee visies op de geschiedenis worden er tegenover elkaar geplaatst. De eerste visie bekijkt de sporen van de geschiedenis die ons nog resten. Ruïnes van een huis bijvoorbeeld worden er simpelweg beschreven. De tweede visie poogt de restanten uit het verleden te interpreteren en construeert een tijdsbeeld, een maatschappelijke en historische context waarin dat huis een plaats vindt. De geschiedenis als relikwie tegenover de geschiedenis als reconstructie als het ware. Of: de geschiedenis als materie tegenover de geschiedenis als woord. Maar net als de roos in de eerste afdeling, is de geschiedenis op zich onvatbaar, zelfs door haar te benoemen, haar ‘op te eten’ krijg je de precieze situatie in het verleden niet terug. In ‘Bouwkundig onderzoek’, een gedicht over een archeologische opgraving, klinkt het zo: ‘We meten de spanten, noteren de telmerken / boren in dakruiters en schoorbalken, we werken // tot het laat is, schaduwen zijn we / die willen, nee, hopen dat ze werkelijker zijn / dan wat hier voor de hand ligt: dit hout / en iedereen die daarmee bouwde en hier niet is.’ De laatste afdeling van ‘Dakruiters’, ‘Duizend’, bestaat uit één lang verhalend gedicht waarin negen willekeurige momentopnamen uit de geschiedenis van het laatste millennium vlot aan elkaar worden geregen. Jansma kijkt naar de historische gang van zaken door de ogen van de underdog. De poëtische stem registreert ook gebiologeerd de drang van de mensen om verschijnselen te verklaren: ‘... Feit / is dat toeval in die eeuwen niet bestond, men bewaarde / de herinnering aan rampen als de herinnering aan de vermanende / vinger van god...’. Leuk aan ‘Duizend’ is de relativerende toon en het anekdotische karakter van de momentopnamen. In het fragment over ‘Alkmaar 1578’ krijgen we te maken met een koppeltje dat de bloemetjes wil gaan buitenzetten. De dichteres anticipeert echter op de gretigheid van de lezer met de waarschuwing: ‘(Men hoeft zulke paartjes trouwens niet te benijden / het rook namelijk anders dan nu, lekker vrijen / was zonder meer een aanslag op de neus.) Dergelijke tussendoortjes maken ‘Duizend’ tot een plezierig brokje poëzie. Maar op het einde van de afdeling domineert toch weer de ernst. De negen historische momentopnamen culmineren in de tiende momentopname ‘Amsterdam 1999’, waar we een in zichzelf gekeerd jongentje van zeven te zien krijgen dat zich verschuilt voor een onweer.  Met dat beeld grijpt Jansma terug naar een thema dat vrij centraal stond in ‘Hier is de tijd’ en dat ook in enkele andere gedichten in ‘Dakruiters’ de kop opsteekt: solipsisme. De dichteres lijkt zeer geïntrigeerd door wat in zichzelf gekeerd is. In de afdeling ‘Hebben’ wordt dat solipsisme gesymboliseerd door een gesloten roos, in de afdeling ‘Voetlange vloertjes’ worden we in de Sjaantje-gedichten geconfronteerd met de leefwereld van een indien niet autistisch, dan toch introvert kind. Vormelijk zijn deze vierdelige gedichten de merkwaardigste van de hele bundel. Jansma hanteert er een zeer geconcentreerde, ritmische taal met veel klankherhalingen en enjambementen. ‘Sjaantje en de ruimte’ is misschien wel het meest geslaagde gedicht van ‘Dakruiters’. En de slotstrofe van het derde deel van dat gedicht is misschien wel de meest geslaagde strofe: ‘gaan we samen wachten tot we onzichtbaar zijn / geworden onder steeds meer dode aangewaaide bladeren / en tot de vorst komt als de noodvoorraad van kleine / dieren helemaal door elkaar heen tegen elkaar aan liggen slapen.’ Het samenspel tussen de  lyrische, zangerige toon en de intimistische thematiek maakt van dit gedicht een poëtische parel die in vele bloemlezingen gekoesterd mag worden.   Helaas staat een gedicht als ‘Sjaantje en de ruimte’ op een betrekkelijk eenzame hoogte binnen het geheel van de bundel. Naast enkele wat mindere gedichten in de afdeling ‘Hebben’, zijn het vooral de gedichten uit ‘Voetlange vloertjes’ die te wensen overlaten. Het vierde deel van ‘Sjaantje en de vis’ mag dan al de structuur van Bachs Wohltemperierte Klavier volgen, ritmisch is het een gruwelijke miskleun en het taalspel komt gekunsteld en gratuit over: ‘Visje, golf. Kust visje golf? Visje ademt. Sjaantje ademt ‘huis, / jij’,ademt,kust,ademt’huis’. Visje, Golfkust,visje,golf, / visjesgolf.Sjaantje:golfvisje.Visje,jij,HUIS-Sjaantje ademt.’ Als Jansma echt experimenteel wil gaan schrijven, gaat ze beter nog eens te rade bij de Vijftigers.   Andere gedichten hebben op zich wel wat, maar vinden geen plaats in het thematische geheel van de bundel. Misschien is dat wel het grootste euvel aan ‘Dakruiters’: vele erin opgenomen gedichten verschenen eerder als gelegenheidsgedichten voor uiteenlopende aangelegenheden. Die gedichten samenbrengen in één bundel, of zelfs in in één afdeling zoals in ‘Voetlange vloertjes’ het geval is, komt de homogeniteit van die bundel niet bepaald ten goede. Hoewel Jansma’s stem ook in ‘Dakruiters’ nog zeer authentiek en eigenzinnig klinkt, toch is de bundel niet meer dan een poging tot waardig vervolg op ‘Hier is de tijd’. Een mislukte poging zelfs. Misschien had de dichteres wat meer tijd moeten nemen, wat langer moeten wachten om een nieuwe dichtbundel te publiceren. In deze vorm geeft ‘Dakruiters’ de slechte indruk snel in elkaar geflanst te zijn. En het is jammer dat poëzie met zoveel potentiële kwaliteiten daardoor een groot deel van haar aantrekkingskracht verliest.          Esther Jansma, ‘Dakruiters. Gedichten’, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 2000, 52 pagina’s, ISBN 90-295-2293-3   

Tijd voor wat beters: over 'Dakruiters' van Esther Jansma

Van der Straeten, BartLW070019961850268020007470370000-0002-8915-9653275C1FA4-F0EE-11E1-A9DE-61C894A0A6B4

Archivsystem Ask23

https://biblio.ugent.be/publication/7092400/file/7092408

Tijd voor wat beters: over 'Dakruiters' van Esther Jansma

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography

Archivsystem Ask23