Van der Straeten, Bart

Ghent University Academic Bibliography

De vreugde van de ogen  Van de Poolse dichter en Nobelprijswinnaar Czeslaw Milosz was nog niet zo gek veel poëzie in het Nederlands beschikbaar. Vertaler Gerard Rasch vulde deze leemte op en publiceerde bij Atlas een brede selectie uit Milosz’ dichtwerk, dat van een groot respect voor de schepping getuigt.  Hoeveel eerbied kan de poëzie vandaag verdragen? Het is een vraag die geregeld bij me opkwam tijdens de lectuur van Milosz’ gedichten. Milosz’ werk getuigt immers van een grote gehechtheid aan het bestaande, aan de dingen van het hier en het nu. Al sinds zijn vroegste poëzie uit de jaren 1930, maar nog veel duidelijker in zijn recentere gedichten, hecht hij waarde aan de wereld en de taal. Van deconstructie, ontregeling of taalkritische poëzie moet hij niets weten. Ironie, ‘dat pronkstuk van de geknechten’, en cynisme verfoeit hij. De taal is voor de emigrant Milosz geen oncontroleerbaar of onderdrukkend systeem, maar een bijna tastbaar en noodzakelijk houvast dat de mens troost biedt: ‘Jij bent mijn vaderland, er was geen ander’, dicht hij in ‘Mijn trouwe taal’. Wat hem in zijn dichterschap drijft, is verwondering: ‘elke minuut vind ik het schouwspel van de wereld opnieuw verbazend’, beweert de dichter, die in hetzelfde gedicht zegt ‘in permanente poëtische staat’ te verkeren.   Die verwondering zit al in zit vroegste gedichten vervat: ‘in mij is niets dan mijn ontzetting’, dichtte hij in een vers uit 1936, maar dat betekent niet dat Milosz’ dichtwerk tijdens zijn zeventig jaren van literaire arbeid - die overigens nog steeds niet afgelopen zijn: Milosz wordt dit jaar 93 - geen ontwikkeling zou hebben doorgemaakt.   Milosz’ vroege poëzie uit de periode 1930-1950 was erg sociaal bewogen en ook op stilistisch en grammaticaal vlak complexer dan zijn latere werk. Poëzie had voor hem toen in de eerste plaats een politiek doel: ‘Wat is een poëzie die volkeren noch mensen redt?’, vraagt hij zich in 1945 nog af. Hij wilde in zijn poëzie de mens een plaats geven in de maatschappij en in de geschiedenis. Daartoe liet hij vaak verschillende stemmen horen in zijn gedichten. De bundel ‘Redding’ bevat bijvoorbeeld een cyclus met als titel ‘De stemmen van arme mensen’. Door de vaak kosmische beeldspraak en het profetische karakter van sommige verzen merk je een zekere verwantschap met humanitair-expressionistische poëzie. In de volgende halve eeuw zal Milosz vooral persoonlijker en soberder gaan schrijven.  Eksterheid Toch zijn er al in zijn vroege werk enkele kenmerken aanwezig die zijn poëzie zouden blijven bepalen. In de eerste plaats is dat de hierboven aangehaalde verwondering, waarmee de dichter de wereld rondom hem bekijkt. Al het kleine weerspiegelt de bewegingen van de macrokosmos: ‘En buiten, vlakbij, is de oranjerie van de werelden, waar kever en spin de gelijken van planeten zijn.’ Voorts bevat zijn poëzie een onbevraagbare humanistische kern. Woorden als ‘waarheid’ en ‘gerechtigheid’ zijn voor Milosz geen te loze begrippen, maar nobele en na te streven deugden die de mensheid verheffen. Van in het begin was in Milosz’ gedichten ook het besef aanwezig van een macht die de mensen en dingen stuurt: ‘Er is niemand tussen jou en mij, / maar mij is de kracht gegeven’, dicht hij in ‘Hymne’. Zowel de wereld als het individu worden aangedreven door ‘vuur, macht, kracht’. In het leven is het zaak je eigen drijfveren in overeenstemming te brengen met die van de wereld, meent Milosz: ‘[ik wilde] voor het aangezicht van de aarde staan / en haar herkennen, en haar verzoenen / met mijn werk’. Hij maakt gewag van zijn streven naar een hogere orde: ‘ik reikte naar die bewegende grens, / waarachter kleur en klank hun volheid vinden’ / en alle dingen met elkaar verbonden zijn’.  In de bundels van de jaren zestig en zeventig zou Milosz doorgaan de ‘wonderen in hun kalme schijn’ en de ‘warme glans van de dingen’ te beschrijven. Die warme glans, dat is de metafysische verbondenheid die de hele werkelijkheid gemeen heeft, datgene ‘wat altijd en overal is’, het ongrijpbare en onbenoembare element dat de natuur en de mens verbindt. Datgene wat Milosz in het volgende gedicht ‘eksterheid’ noemt, en wat hij in een bundel uit het jaar 2000 gewoon ‘dat’ zal noemen:  Dezelfde, niet dezelfde liep ik door het eikenbos Me verbazend dat Mnemosyne, mijn muze, Niets van mijn verbazing weggenomen had. Een ekster krijste en ik zei: ‘Eksterheid, Wat is eksterheid?’ In het eksterhart, In het harig neusgat boven de snavel, de vlucht Die wordt hernieuwd nadat hij is afgedaald, Zal ik nooit komen, en ik zal het dus niet weten. Maar als er geen eksterheid bestaat,  Dan bestaat ook mijn natuur niet […]  Het is de kracht van Milosz’ poëzie dat zij, ondanks haar metafysische karakter, toch altijd zeer aards en concreet blijft. De dichter verklaart zich te willen beperken tot de ‘zichtbare tekens’, de concrete planten en dieren die ons hier omringen. Het is de enige manier om ‘de onmetelijkheid van al het bestaande’ toch enigszins in taal te kunnen vatten.  Terwijl de geschiedenis van de mensheid wat naar de achtergrond verschuift, treedt de herinnering meer op de voorgrond. Opmerkelijk is dat Milosz nooit vervalt in nostalgie of in mijmerende melancholische beschouwingen, maar de herinnering altijd als een positief, waardevol iets weet voor te stellen. Het verleden is geen toestand waar je moet naar terugverlangen, maar maakt integraal deel uit van wie je bent en biedt troost in moeilijke tijden: ‘Wanneer het pijn doet, gaan we terug naar zekere rivieren’, klinkt het. Ook in de humanistische waarden vindt hij nog steeds troost. Hij dicht onverdroten over ‘menselijkheid en tederheid’, gelooft in ‘zuivere en waardige woorden’ en zowaar ook in schoonheid: ‘bij ongeluk is enige harmonie of schoonheid immers onontbeerlijk’. En 1984 bekent hij zijn ‘onbenoemde behoefte aan orde, ritme, vorm, welke drie woorden we tegen de chaos en het niets in zetten’.   Laatste drempel In de jaren 1980 wordt Milosz’ poëzie soberder, religieuzer ook, onder meer onder invloed van een bijbelvertaling die hij die tijd maakte. Meer dan nieuwe projecten of visies te formuleren, begint hij in zijn gedichten terug te kijken op het leven en vooruit te kijken naar de dood. In het gedicht ‘De poëtische staat’ verwoordt hij deze ommekeer:  Vroeger was ik ongeduldig en het irriteerde me, dat ik tijd verspilde Aan domme dingen, waartoe ik het opruimen en koken rekende. Nu Snijd ik aandachtig het brood, pers de citroenen, bereid verschillende  Soorten sausen.  Waarom weer die citroenen en die sausen? Waarom weer dat concrete? Milosz zegt het zelf in een ander gedicht: ‘Ik beschrijf dit omdat ik niet meer in de filosofie geloof. / En de zichtbare wereld alles is wat ervan overblijft’. De dichter heeft zich tot doel gesteld niets anders meer te doen dan de tastbare wereld te registreren om zo de schepping alle eer aan te doen. Hij belijdt ‘de vreugde van de ogen’ en wil ‘het zuivere zien zelf zijn zonder naam’, hij wil datgene doen waarvoor hij ‘geroepen’ werd: ‘het prijzen van de dingen  - omdat ze er zijn’. Steeds vaker begint ook de schepper van de dingen op te duiken in de gedichten. De naam god valt nog net niet, maar hij is het die hier omschreven wordt als ‘die ene liefhebbende / die zonder enige noodzaak / daarmee instemde en toeliet / dat alles is wat bestaat’.  In zijn recentste poëzie maakt Milosz de balans op van zijn leven ‘Als ik iets heb gedaan’, vertrouwt hij ons toe in het gedicht ‘Capri’, ‘dan alleen door […] de verloren Werkelijkheid na te jagen, / / de waarachtige aanwezigheid van de Godheid in ons lichaam en ons / bloed, die tegelijk het brood en de wijn zijn, // de steeds reusachtiger roep van het Afzonderlijke, de aardse wet van / de vernietiging van het geheugen ten spijt’. En tezelfdertijd maakt hij zich op voor zijn afscheid van de wereld: hij vraagt zich af ‘hoe het is, dat overschrijden van de laatste drempel’. In de bundels ‘Dat’ (2000) en ‘De tweede ruimte’ (2002) komt Milosz tot zijn poëtische hoogtepunt. Hij mediteert er over zijn ouderdom, over zijn leven, over zijn geloof in god en de voortgang van de wereld. Hij benadrukt het belang van rituelen en droomt van het geluk dat hem in het hiernamaals te beurt zal vallen: ‘Het geluk aan deze zijde was als het ware een aankondiging van hetzelfde aan gene zijde’. De gedachte van een hemel, ‘de tweede ruimte’, biedt troost. In het gedicht ‘Tegen de natuur in’ erkent Milosz grootmoedig: ‘Veel van mijn ongeluk is voortgekomen uit mijn geloof in God’. Maar in de slotregels klinkt het met volle overtuiging: ‘Maar ik blijf herhalen: “ik geloof in God” en weet: / er is niets waarmee ik dat kan rechtvaardigen’. Hier klinkt de stem van iemand die in het reine is met zichzelf en de wereld en die zich opgemaakt heeft voor het einde. Het slotgedicht van deze selectie uit Milosz’ werk, waarin de dichter zijn verslechterende ogen aanspreekt, maakt indruk door de aanvaarding die eruit spreekt:  Geachte ogen van me,het gaat niet best met jullie. Ik krijg geen scherpe tekening meer En als er al een kleur is, is hij wazig. En ooit waren jullie een koninklijke meute, Waarmee ik uittrok in de vroegte. Trefzekere ogen, jullie hebben veel gezien, Landen en steden, eilanden en oceanen. Samen begroetten we machtige zonsopgangen Wanneer de weidsheid noodde om te rennen Over de paden, waarop de dauw pas droogde. Wat jullie zagen ligt nu in mij verborgen En is geworden tot herinnering of droom. Langzaam trek ik weg uit de wereldkermis En ik merk bij mezelf iets op als afkeer Van de apenpakken, het kabaal, het tromgeroffel. Wat een opluchting. Alleen, alleen met mijn beschouwen Van de principiële gelijkheid van de mensen En het kleine zaadje van hun verschil. Zonder ogen, starend naar één licht punt, Dat zich uitbreidt en dat mij omvangt.  Dit gedicht is in alle opzichten overtuigend en geloofwaardig. Maar dat is Milosz’ poëzie niet altijd. Vooral zijn werk uit de jaren ’60 en ’70 komt, door de al te fel doorgedreven bewogenheid en zijn afkeer van ironie soms wel erg dicht bij bond zonder naam-achtige banaliteit. Milosz’ poëzie is onmiskenbaar poëzie van een voorbije eeuw. Zijn onproblematische gebruik van humanistische en religieuze begrippen, zijn soms wel erg gezwollen pathos, zijn eerbied en verwondering: het zijn dingen die de lezer die met de poëzie van een jongere generatie vertrouwd is, nogal eens bevreemden.   Hoe dan ook moet ik zeggen dat deze publicatie eindelijk een uitgebreide kennismaking mogelijk maakt met het werk van een van de grootste nog levende dichters ter wereld. Maar alleen wie Milozs leest als een groot dichter van een vorige eeuw en hem in zijn ondertussen historisch geworden context plaatst, zal volop van deze bundel kunnen genieten.    Bart VAN DER STRAETEN  Czeslaw Milosz, ‘Gedichten’, gekozen, vertaald en van nawoord voorzien door Gerard Rasch, Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 2003, 370 blz. ISBN 

De vreugde van de ogen: over de poëzie van Czeslaw Milosz

https://biblio.ugent.be/publication/7093573/file/7093574

De vreugde van de ogen: over de poëzie van Czeslaw Milosz

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Ghent University Academic Bibliography