Poks, Małgorzata

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

„Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies”Nr 2/2016 Reprezentacjeissn 2451-3849Małgorzata PoksUniwersytet ŚląskiSprawozdanie z seminarium naukowego „Moralny i prawny status zwierząt. Od reifikacji do upodmiotowienia” (Katowice, 9 maja 2016 roku)Dnia 9 maja 2016 roku na  Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego w  Katowicach odbyło się drugie już interdyscyplinarne seminarium naukowe zorganizowane przez Laboratorium Animal Studies – Trzecią Kulturę. Obra-dy poświęcone zagadnieniu „Moralny i  prawny status zwierząt. Od reifikacji do upodmiotowienia” zgromadziły wokół okrągłego stołu w Sali Rady Wydziału kilku wybitnych polskich naukowców zajmujących się stosunkowo nową w  na-szej rzeczywistości akademickiej dyscypliną, jaką są Animal Studies, ale także wielu aktywistów i  miłośników zwierząt. W  sali obrad panowała posthumani-styczna atmosfera, a  prelegentom towarzyszyło przekonanie o  ponad - czy też międzygatunkowej wspólnocie, jaką przedstawiciele studiów nad  zwierzętami próbują własną postawą i  działalnością akademicką tworzyć z  całą przyrodą ożywioną.Obrady zainaugurował wykład gościnny filozofki dr hab. prof. UP Doroty Probuckiej (Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie), która naświetliła filozoficz-ne tło debaty o  „moralnym statusie zwierząt”. Jak można było usłyszeć, myśl Arystotelesa, powszechnie uważanego za  prekursora podmiotowego myślenia o  zwierzętach, zakładała, że  dusza jest formą ciała i  jako taka jest esencją każ-dego, a  więc i  zwierzęcego bytu. Co prawda najwyższa część duszy, czyli ro-zum, występuje wyłącznie u  ludzi, ale dwie niższe jej formy: dusza wegetatyw-na i zmysłowa, są wspólne ludziom i zwierzętom. Radykalny zwrot w myśleniu o  zwierzętach – jako istotach całkowicie cielesnych, czyli pozbawionych duszy i tym samym diametralnie różnych od człowieka – nastąpił dopiero w XVII wie-Małgorzata Poks306ku. To filozofia kartezjańska, odpowiedzialna za formułę zwierzę -maszyna, legła u podstaw nagminnie wykonywanych do czasów współczesnych wiwisekcji czy innych okrutnych eksperymentów przeprowadzanych na  zwierzętach. Wszak maszyna nie  odczuwa bólu… Niestety, w  XXI wieku duch neokartezjanizmu wciąż pokutuje w placówkach badawczych i laboratoriach, gdzie zwierzęce „ma-szyny” poddawane są eksperymentom, w  dzisiejszych czasach niepotrzebnym z  uwagi na  wiarygodne symulacje komputerowe i  badania in vitro. Najpopu-larniejszym jednak filozoficznym podejściem do  „kwestii zwierzęcej” zdaje się kontraktarianizm, czyli teoria umowy społecznej. Wprawdzie w  ujęciu Johna Rowlesa, teoria ta uznaje obecność świadomości u zwierząt i ich zdolność do od-czuwania cierpienia, jednakże nie wyciąga z tych faktów żadnych konsekwencji dla poprawy warunków zwierzęcego życia.Omówione przez Probucką filozoficzne koncepcje moralnego statusu zwie-rząt w  interesujący sposób weszły w  dialog z  refleksją nad  zagadnieniem pod-miotowości zwierząt w ujęciu prawnym. Dr hab. prof. UŚ Tomasz Pietrzykowski zauważył, że w  języku prawniczym funkcjonuje pojęcie osoby, a nie podmiotu. W  świetle prawa to  właśnie osoba obdarzona jest podmiotowością. Wydaje się więc, że skoro zwierzę nie ma statusu osoby, nie może być tym samym „podmio-tem w świetle prawa”. Polskie prawo jednakże twierdzi, że „zwierzę nie jest rze-czą” (art. 1 ustawy o ochronie zwierząt z 1997 roku) i nakazuje chronić zwierzęta. Tu jednak pojawia się pytanie: skoro zwierzę nie  jest przedmiotem, ale nie  jest też podmiotem, to czym właściwie jest z punktu widzenia prawa? Próby nadania zwierzętom pozaludzkim prawnego statusu osoby podejmowane są przez takie organizacje, jak np. The Nonhuman Rights Project, która poprzez procesy sądo-we usiłuje doprowadzić do uznania praw zwierząt, do uznania ich nietykalności osobistej i  wolności, co  stanowiłoby o  ich „osobowości” prawnej. Precedenso-wy wyrok zapadł jednak nie w USA, lecz w Argentynie. W grudniu 2014 roku tamtejszy sąd ostatecznie uznał prawo orangutana przetrzymywanego w  zoo w  Buenos Aires do  wolności, tym samym otwierając drogę do  uznania przy-najmniej naczelnych za  osoby, którym przysługują pewne podstawowe prawa.Ewentualne nadanie zwierzętom praw przysługującym osobom zmusza jednakże do  refleksji nad  złożonością świata zwierzęcego i  koniecznością dy-wersyfikacji naszego stosunku do  odmiennych kategorii zwierząt w  zależności od zażyłości zadzierzgniętych z  nimi relacji i  wynikających stąd zobowiązań. Temu zagadnieniu jest poświęcona nowatorska książka Zoopolis: A Political The‑ory of Animal Rights Sue Donaldson i Willa Kymlicki, o której, choć w różnych kontekstach, wspominali działacz społeczny i  publicysta mgr Dariusz Gzyra (UP w Krakowie) oraz dr hab. Alina Mitek -Dziemba (UŚ). Streszczając pokrót-ce koncepcję Donaldson i Kymlicki: jej autorzy zakładają uznanie zwierząt do-mowych za  członków polis i  nadanie im praw obywatelskich poprzez analogię z  prawami, jakimi cieszą się dzieci, osoby umysłowo niepełnosprawne, pogrą-żone w  śpiączce, czy na  inne sposoby niezdolne do  świadomego uczestnictwa Sprawozdanie z seminarium naukowego… 307w  życiu politycznym wspólnoty, do  której należą. Zwierzęta liminalne – które mieszkają w mieście, aczkolwiek nie zostały doń „zaproszone” (gryzonie, owady, gołębie etc.) – miałyby natomiast status rezydentów, a  zwierzęta dzikie, wolno żyjące, powinny cieszyć się autonomią na wzór, np. Indian amerykańskich. Dr hab. Alina Mitek -Dziemba kwestię politycznej i moralnej podmiotowości zwie-rząt rozważała natomiast w  ramach myślenia kosmopolitycznego, operującego pojęciami obywatelstwa świata i  prawa do  powszechnej gościnności. Podno-sząc argument więzi globalno -biologicznej, wynikającej ze  współistnienia i  ko-habitacji oraz odpowiedzialności za  los innych istnień, prelegentka pytała, czy uczestnictwo w polis nie dotyczy także tych Innych, którzy dzielą z nami dom i  przestrzeń zamieszkania, choć nie  znają pojęcia granic? Temu i  wielu innym wystąpieniom patronował duch Derridiańskiej gościnności i koncepcja symbio-zy wielogatunkowej.Wystąpienie dr. Piotra Bogaleckiego (UŚ) zatytułowane „Podmiot – prole-gomena etymologiczne” uświadomiło prelegentom etymologiczne „pęknięcia i  zapętlenia” tego pozornie dobrze znanego pojęcia, z  jakim przyszło zmierzyć się uczestnikom seminarium. Jak się okazało, podmiot, czyli subiectum, to coś, co  zostało podmiecione, podrzucone, ale też coś, co  leży u  podstaw (czegoś), co  stanowi (jakieś) podłoże. Dekonstruując humanistyczne podstawy pojęcia podmiotu ludzkiego, jako istoty uprzywilejowanej i wyemancypowanej z czysto animalistycznej przedmiotowości, dr Piotr Bogalecki otworzył wrota teorii post-humanistycznej, nawołując, zgodnie z przeprowadzoną przez siebie dekonstruk-cją: „Jako podmioty podmiećmy się jako podściółka pod nogi zwierząt” [cytuję z pamięci – M.P.]. Ów nieco żartobliwy apel nie pozostał bez echa.Dr hab. Tomasz Nowak (UŚ), w błyskotliwym wystąpieniu „Czy zdolność ję-zykowa decyduje o byciu osobą? Porównanie potencjału komunikacyjnego ludzi i  zwierząt” obalił pokutujące wciąż jeszcze przekonanie o  „braku języka” zwie-rząt. Jak wiadomo, niezdolność do  komunikacji językowej jest jednym z  for-malnych kryteriów nieuznawania zwierząt za  podmioty. Definiując zdolność językową jako odznaczający się kilkoma atrybutami moduł mózgu/umysłu, pre-legent szukał jej analogów w świecie zwierząt, zwłaszcza w kontekście dyskusji, jaką wywołały najnowsze wyniki badań nad potencjałem semiotycznym instru-owanych językowo małp człekokształtnych. Model interpretacyjny zbudowany przez prelegenta opierał się głównie na doświadczeniach Sue Savage -Rumbaugh z  szympansem bonobo o  imieniu Kanzi. Zagadnienie językowych kompetencji naczelnych poruszył również Eryk Weber (UAM w  Poznaniu) w  wystąpieniu pt. „Osoba graniczna – retransmisja wartości podmiotowych”. Analizując zdol-ności językowe gorylicy Koko, władającej językiem migowym, i  jej afektywną postawę wobec innych stworzeń (ludzi, kotów), Weber dowiódł, że małpy człe-kokształtne w  pełni zasługują na  miano „osób granicznych” (pojęcie wprowa-dził David DeGrazia). Termin ten miałby zastąpić problematyczną wciąż nazwę „podmiot zwierzęcy”. Nacechowana młodzieńczym zaangażowaniem etycznym Małgorzata Poks308i  emocjonalnym postawa prelegenta, niekryjącego swoich wegańskich przeko-nań, wywołała burzliwą dyskusję na  temat zasadności używania metaforyki afektywnej, odgrzewając kontrowersyjne porównania rzeźni do  Holokaustu. Wydaje się, że argument o metaforyczności języka i  fakt, że myśl człowieka za-wsze nacechowana jest metaforycznie (George Lakoff i  Mark Johnson) zostały ostatecznie zaakceptowane przez większość dyskutantów.Dr hab. prof. UAM Hanna Mamzer z Poznania zrezygnowała z wygłoszenia przygotowanego referatu na  rzecz podzielenia się z  uczestnikami seminarium doświadczeniami na  temat zdolności komunikacyjnych swoich psów, z  wyko-rzystaniem prezentacji filmowej. Warto odnotować, że  Hanna Mamzer łączy działalność akademicką z  funkcją biegłego sądowego do  spraw dobrostanu zwierząt, co wzbogaca jej wiedzę teoretyczną i nierzadko zmusza do konfronta-cji etycznych wyobrażeń z rzeczywistym prawnym statusem zwierząt w Polsce.Proceder pojawiania się spraw zwierzęcych na wokandzie sądowej ma zresz-tą bardzo długą historię, o czym przypomniała mgr Joanna Kaźmierczak z Wy-działu Prawa i  Administracji UŁ. Główna różnica pomiędzy współczesnymi a  dawnymi procesami polega jednak na  pozycji, jaką zwierzę zajmuje wobec prawa. Podczas gdy współcześnie często traktowane jest jako przedmiot prawa – z zastrzeżeniem, że w rozumieniu prawa przedmiotem nie jest (art. 1. ustawy o  ochronie zwierząt) – w  najdawniejszych czasach wierzono, że  zwierzę może być podmiotem wymiaru sprawiedliwości. W rezultacie zwierzęta bywały nawet skazywane na  karę śmierci, jeśli za  ich przyczyną dochodziło do  nieszczęścia, np. śmierci człowieka. W  epoce średniowiecza zwierzęta mogły być także eks-komunikowane w  procesach kościelnych. Doktorantka Akademii Ignatianum w  Krakowie, Grażyna Stanek -Czerny, mówiła natomiast o  tym, że  sądom ko-ścielnym zdarzało się uniewinniać zwierzęta lub nakazywać ich przeniesienie w  miejsce, gdzie nie  będą stanowiły zagrożenia dla  ludzi. Uzupełniła w  ten sposób perspektywę prawniczą o  aspekt teologiczny. Jednak Stanek -Czerny w referacie „Prawa zwierząt w kulturze chrześcijańskiej. Cielesność i (czy) zmy-słowość” skonstatowała, że sposób myślenia o zwierzętach jako o stworzeniach poddanych człowiekowi – jedynemu bytowi stanowiącemu „obraz i  podobień-stwo” biblijnego Boga, oraz jakoby pozbawionych nieśmiertelnej duszy – zmie-nia się bardzo powoli. Optymizmem napawa pojawienie się w  łonie Kościoła katolickiego (aspekt katolicki dominował w  referacie) koncepcji zwierząt jako wolnych od grzechu pierworodnego, a więc żyjących nadal w bezpośredniej re-lacji z Bogiem.Wyraźnie filologiczne spojrzenie na kwestię podmiotowości zwierząt cecho-wało dwa wystąpienia. Dr Piotr Krupiński z Uniwersytetu Szczecińskiego podjął „rozważania zoofilologiczne” wokół spopularyzowanej przez Thomasa Nagela kwesti: „Jak to  jest być nietoperzem”. W  imponująco dygresyjnym wystąpie-niu prelegent nawiązał do udokumentowanych przypadków ludzi niewidomych posługujących się echolokacją (np. Daniela Kisha) i  wynikającego stąd innego Sprawozdanie z seminarium naukowego… 309oglądu świata. Z kolei dr Beata Pawletko (UŚ) w wystąpieniu „»Każdy z nas jest koniem po trosze…«. O podmiotowości człowieka i zwierzęcia w oblężonym Le-ningradzie” omówiła wpływ sytuacji granicznych na  tzw. zezwierzęcenie ludzi, argumentując jednocześnie, że wśród głodujących leningradczyków, poza nagłoś- nionymi przypadkami kanibalizmu, zdarzały się też heroiczne akty świadczące o  empatii wobec głodujących zwierząt (nawet szczurów) i  poczucie wspólnoty losu, którą można nazwać międzygatunkową. W filologiczny nurt refleksji wpi-sała się również prezentacja książki Ptaki. Przeploty (2015) pod  redakcją Beaty Mytych -Forajter i Kaliny Jaglarz, owoc współpracy Studenckiego Koła Krytyki Ekologicznej i literaturoznawców związanych z Uniwersytetem Śląskim. Niestety, jak  słusznie zauważył dociekliwy Dariusz Gzyra, wśród tekstów poświęconych ptakom zamieszkującym przestrzeń miejską nie  znalazł się ani jeden artykuł poświęcony kurom, głównym ofiarom chowu przemysłowego i  mięsożernych nawyków człowieka.Do tego ostatniego problemu nawiązywały wystąpienia dotyczące strategii zrównoważonego rozwoju, wpisanej w Konstytucję RP. Jak argumentowała mgr Patrycja Kowalik, artykuł 3 prawa o  ochronie środowiska definiuje zrówno-ważony rozwój jako „taki rozwój społeczno -gospodarczy, w  którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i  społecznych, z  za-chowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w  celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawo-wych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesne-go pokolenia, jak  i  przyszłych pokoleń”. Skandaliczne warunki chowu i  uboju zwierząt przemysłowych, istnienie pseudohodowli zwierząt towarzyszących czy przepełnionych schronisk dla  zwierząt dowodzą jednak niewydolności prawa i  niskiej skuteczności działań podejmowanych przez państwo w  celu ochrony ich dobrostanu. Wystąpienia mgr Marty Putry (UŚ) oraz Urszuli Ostaszewskiej z  Uniwersytetu Humanistyczno -Przyrodniczego w  Siedlcach miały podobny wydźwięk.Na koniec, tytułem podsumowania, pozwalam sobie zachować słowa uzna-nia dla założycielki LAS -u, pomysłodawczyni i organizatorki seminarium o mo-ralnym i prawnym statusie zwierząt – dr hab. Justyny Tymienieckiej -Suchanek, oraz współorganizatorki tego spotkania naukowego – dr Magdaleny Kokoszki. W wystąpieniu „Wokół podmiotowości zwierząt” Justyna Tymieniecka -Suchanek przypominała, że  status podmiotowości przybiera taki kształt, jaki nadaje mu określona dyscyplina naukowa. Przywołując myślicieli, którzy nie  wahali się używać pojęcia „podmiot” wobec wszystkich istot żywych, postrzegających i działających, a w szczególności omawiając niekartezjańskie definicje podmiotu oraz odkrycia etologów, autorka wyraziła zdziwienie, że  w  epoce posthumani-stycznej człowiek jest skłonny przyznać miano podmiotu maszynie czy roboto-wi, a odmówić go istocie żywej. „Upodmiotowienie”, jak stwierdziła prelegentka, polega „na otwarciu się na  relacje z  Innym w  akcie komunikacji”. Wobec tego Małgorzata Poks310i  wielu innych argumentów wydaje się, że  zwierzętom powinien przysługiwać, lub nieformalnie już przysługuje, status „osoby”. W  odniesieniu do  podmioto-wości zwierząt, jak słusznie zauważyła w trakcie dyskusji prof. Dorota Probucka, warto byłoby jednak uściślić, o  jaką podmiotowość chodzi (np. etyczną, praw-ną), spróbować określić rodzaje dyskursu, w których to pojęcie funkcjonuje oraz zdefiniować, czy i  jak owe dyskursy mogą pomóc w  zmierzeniu się z  kwestią „podmiotowości zwierząt”.

Sprawozdanie z seminarium naukowego „Moralny i prawny status zwierząt. Od reifikacji do upodmiotowienia”

https://journals.us.edu.pl/index.php/ZOOPHILOLOGICA/article/download/6189/4340

Sprawozdanie z seminarium naukowego „Moralny i prawny status zwierząt. Od reifikacji do upodmiotowienia”

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach