Verstraete, P.

Dutch

International Migration, Integration and Social Cohesion online publications

UvA-DARE is a service provided by the library of the University of Amsterdam (https://dare.uva.nl)UvA-DARE (Digital Academic Repository)Een besmettingsbodem voor hedendaags muziektheaterVerstraete, P.Publication date2007Document VersionFinal published versionPublished inTMLink to publicationCitation for published version (APA):Verstraete, P. (2007). Een besmettingsbodem voor hedendaags muziektheater. TM, 11(4),12-14.General rightsIt is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of the author(s)and/or copyright holder(s), other than for strictly personal, individual use, unless the work is under an opencontent license (like Creative Commons).Disclaimer/Complaints regulationsIf you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, pleaselet the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the materialinaccessible and/or remove it from the website. Please Ask the Library: https://uba.uva.nl/en/contact, or a letterto: Library of the University of Amsterdam, Secretariat, Singel 425, 1012 WP Amsterdam, The Netherlands. Youwill be contacted as soon as possible.Download date:05 Jan 2026In mei komt de nieuwste muziektheatervoorstelling van het Belgische muziektheater LOD naar Nederland: STORIES OF EUROPE – THE ATTENDANTS’ GALLERY. Een veelzijdige voorstelling als momentopname die vraagt om een portret van LOD en zijn artistieke ontwikkeling. Gastregisseur Koen de Sutter, nieuw bij LOD, en Hans Bruneel, algemeen leider, becommentariëren de voorstelling vanuit hun kritische kijk op de jarenlange zoektocht naar een eigen taal voor muziektheater.LOD, voorheen Het Muziek Lod, is een Belgisch productiehuis voor muziek en theater gevestigd in de stad Gent. Veelzijdigheid en expe-riment typeren de projecten van dit huis dat al sinds 1989 bestaat. Ook al is elke LOD-voorstelling moeilijk in een hokje te plaatsen, en ook al hangt elke voorstelling af van de samenwerkingsverbanden van de huiscomponisten met wis-selende theatermakers, toch zijn er constanten te vinden in zijn ar-tistieke ontwikkeling. Zo zoeken de makers al sinds het begin vanuit hun intuïtie, in een open werkpro-ces, naar een nieuwe taal om te kunnen vertellen met muziek. Hun verteltaal wordt gekenmerkt door een gezonde vorm van ‘artistieke besmetting’ in de samenwerking met regisseurs en het vermengen van media, stijlen en genres.Dick van der Harst, die de mu-ziek voor STORIES OF EUROPE – THE ATTENDANTS’ GALLERY componeerde, is er vanaf het begin bij. Hij is vooral bekend van de succesvolle reeks voorstellingen die hij sinds 1999 met Eric de Volder maakte, zoals DIEP IN HET BOS, ZWARTE VOGELS IN DE BOMEN en ACHTER ’T ETEN (winnaar van de Grote Theaterfestivalprijs in 2004). Zijn composities getuigen van een mu-zikaal-sociaal engagement met de verhalen en de kwaliteiten van de taal die in De Volders wrede sprookjes de taal van de diepmen-selijke verlangens spreken. Naast van der Harst herbergt LOD nog drie andere componist-muzikanten: Kris Defoort, Dominique Pauwels en Jan Kuijken.Pauwels was afgelopen maart in Nederland aan het werk te zien bij de herneming van ONEGIN, een bewerking van Alexander Poesjkins gelijknamige roman door Guy Cassiers in een coproductie met LOD. Hij creëerde vanuit piano, elektronica en stem een filmisch, zintuiglijk klanklandschap bij de live camerabeelden. Ook Defoort voegde een eigen mu-zikale taal toe aan de beeldesthe-tiek van Guy Cassiers, in het suc-cesvolle THE WOMAN WHO WALKED INTO DOORS (2001), een coproduc-tie met het Ro Theater die door Nederland en Europa toerde. Hij liet de klassieke stem van sopraan Claron McFadden versmelten met een jazzidioom, met de spreekstem van actrice Jacqueline Blom en de imaginaire stemmen in gepro-jecteerde tekstfragmenten op een scherm. Jan Kuijken maakte dan weer in-druk met DIE SIEL VAN DIE MIER (2004), een poëtisch verhaal over termieten, verteld door Josse de Pauw met live en opgenomen mu-ziek. Een verfilming door Johan Grimonprez staat in de startblok-ken. Kuijken werkt vooral vanuit een klassieke, improvisatorische taal voor cello en piano in de op-namestudio in dialoog met de live uitvoering.Muzikale dramaturgieElke componist krijgt binnen LOD gelegenheid een eigen artistiek traject en muzikale taal te ont-wikkelen. Algemeen leider Hans Bruneel: ‘LOD heeft als produc-tiehuis een heel organische groei gekend. Een groei die inderdaad sterk is bepaald door de artistieke ontwikkeling van de componisten in residentie. Ik merk dat onze kunstenaars, net als andere kun-stenaars, hun maatschappelijke en persoonlijke thema’s trouw blijven. Eén thema dringt zich steeds meer op bij iedereen: dat van afscheid, dood, troost. Dat is niet nieuw: het blijven dezelfde vragen waarop de mens altijd opnieuw  probeert ant-woord te geven. De vorm die onze kunstenaars kiezen om over die thema’s te praten is wel sterk ge-evolueerd en zie ik nog steeds sterk ontwikkelen. Ik merk dat we meer “klassieke” vormen kiezen: ope-ra, musical. Of eerder hybride opera en hybride musical. In elk geval een steeds grotere aandacht voor de muzikale dramaturgie.’De besmetting zit ook in de muziek-stijlen. Van der Harsts klankpalet omvat een bonte mengeling van Keltische en Bretonse volksmu-ziek, renaissance, gregoriaans, jazz, klassiek, minimalistische mu-ziek, enzovoorts. Wat opvalt, is de maatschappelijk geëngageerde en multiculturele inslag van zijn com-posities. Hij weet culturen en gen-res moeiteloos met elkaar te ver-binden. LOD stimuleert dan ook de ontwikkeling van nieuwe partituren, die niet zonder meer ‘dramatisch’ hoeven te zijn, maar wel in dialoog moeten gaan met het theatrale, het drama. LOD is daarom een besmettingsbodem voor de ontwik-keling van hedendaags muziekthe-ater. Maar het wil de vernieuwingen binnen het muziektheater niet afdwingen. Het materiaal en de thematiek dringen zichzelf vaak op. Bruneel: ‘Het gaat ons er eigenlijk niet om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van het muziekthe-ater. Dit is iets wat achteraf wordt afgelezen uit het werk. Het gaat ons niet op de eerste plaats om het gehanteerde genre, maar om de zeggingskracht van de kunstenaars met wie we werken. LOD werkt met “makers”, met “auteurs”; kunste-naars die een verhaal te vertellen hebben en een eigen handtekening hebben ontwikkeld waarin ze rap-porteren over de dingen die hen bezighouden. Ze hebben een taal ontwikkeld waarin ze een persoon-lijk perspectief kunnen ontwikkelen op onze samenleving en samenle-vingsvormen. En deze taal wordt gecatalogiseerd als een vorm van muziektheater.’LappendekenWat in STORIES OF EUROPE – THE ATTENDANTS’ GALLERY opvalt, is dat er sterk vanuit het heden naar het verleden wordt gekeken, in een poging de Europese geschiedenis te ‘herschrijven’ in een eigen mu-ziek- en theatertaal. De voorstelling is een zinnenprikkelende galerij van verhalen in woord, beeld en muziek. De verhalen gaan over de herinnering van kleine mensen aan de randen van dat grote Europa en hun verlangen om te worden gehoord. Het zijn als het ware me-moires van mensen die de grote geschiedenis – de toenemende mo-dernisering, revoluties, oorlogen, politieke regimes en grote leiders – hebben meegemaakt in de kleine alledaagse dingen, in hun straten en families. Vijf acteurs vertellen ieder hun persoonlijk relaas zoals ze dat in de periferie van de lap-pendeken Europa hebben beleefd. Ze komen uit Ierland, Portugal, Zweeds Lapland, Roemenië en Slovenië. De muziek van Dick van der Harst verbindt hun verhalen in zowel hun overeenkomsten als hun verschillen. Zijn muziek vraagt net dat tikkeltje meer van het oor, in een uitnodiging tot engagement met het onbekende. Gekleed als zaalwachters gidsen de acteurs het publiek door de tentoonstelling van het Europese geheugen. Vanuit hun quasi-onzichtbare marginale positie eisen ze ieder een plekje op in dat museum, een ruimte die overigens wordt gekenmerkt door een over-vloed aan beelden. Naarmate de avond vordert in een wat informeler museumnacht, verlaten deze sup-poosten hun plekken waar ze het erfgoed bewaken om hun persoon-lijke verhalen aan de beelden toe te Een besmettingsbodem     voor hedendaags muziektheaterDoor Pieter Verstraete Tm - mei 2007      13 LOD  MuziektheaterStories of Europe - The Attendants’ Gallery door LOD5-6 mei, Rotterdamse Schouwburg; 8 mei, Stadsschouwburg Utrecht; 12-13 mei, Stadsschouwburg Amsterdam; 15 mei, Stadsschouwburg Groningenwww.lod.beToekomstmuziekKijk alvast uit naar het DUBBELCONCERTINO van Jan Kuijken en Marlies Heuer, geba-seerd op DE ATLANTISCHE MAN van Marguerite Duras (10 mei 2007, Brakke Grond Amsterdam). Ook BOREAS belooft een interessante nieuwe creatie te worden: een samenwerking tussen de Franse choreografe en regisseuse Karine Ponties, componist Dominique Pauwels, auteur Stefan Hertmans en scenograaf Lawrence Malstaf rond de vele associatieve aspec-ten van wind (oktober 2007). Josse de Pauw en Jan Kuijken gaan weer samen aan de slag met LIEFDE (november 2007). Dick van der Harst werkt aan de muziek voor VLERNICA, een nieuw gemonteerde stomme film van videokunstenaar Fabio Wuytack. Kris Defoort werkt sa-men met Guy Cassiers aan zijn tweede opera, HOUSE OF THE SLEE-PING BEAUTIES. En na ONEGIN zal Dominique Pauwels te horen zijn in DE TRIPTIEK VAN DE MACHT (na-jaar 2007).‘De combinatie van lied en beeld tilt het theater op een hoger plan wanneer de poëzie van de ontroering zachtjes begint in te werken’voegen. Ze vertellen van de gren-zen tussen culturen die langzaam vervagen.Eenzelfde authenticiteit als de ver-halen, typeert ook de muziek van Dick van der Harst. Hij werkt zijn muzikale taal al het langst uit bij LOD. Muziek is voor hem vooral vakmanschap, een signatuur die met liefde voor het componeren en met veel speelplezier tot uit-drukking komt. De doedelzak en de Catalaanse dubbelrietvarianten tible en tenora klinken schril boven alles uit. De naam van zijn ensem-ble, Audible Life Stream, spreekt voor zich: authenticiteit hangt sa-men met een soort metaforische levenskracht en oerinstinct. Bruneel: ‘Authenticiteit is bij Van der Harst de volkomen subjectieve relatie die hij opbouwt met het ma-teriaal en de metaforen waarin hij hierover spreekt. Authenticiteit is de korrel of de klankkleur van het perspectief, de persoonlijke toets. Dick van der Harst is geen man van grote woorden of theorieën. Hij schrijft en speelt muziek vanuit zijn buik; hij boort momenten van sterke emoties en betekenis eerder toevallig of instinctief aan dan met opzet. Bewonderaars loven zijn mu-ziek om het engagement, de mul-ticulturaliteit, de ritualiteit, de spi-ritualiteit, maar Van der Harst zelf ligt daar niet van wakker. Voor hem telt het spelplezier, de verbonden-heid met de muzikanten en spelers met wie hij speelt, de emotionele kracht van zijn muziek.’ Omwille van die rituele en spirituele gevoe-lens worden Van der Harsts muzi-kale uitvoeringen ook wel eens een nieuw type mis of rituele viering genoemd. Wat bij hem telt, is voor-namelijk de bezieling in de muziek die luisteraar en muzikant verbindt.De verhalen in STORIES OF EUROPE – THE ATTENDANTS’ GALLERY getuigen van maatschappelijk engagement. Dit engagement bestaat vooral in het geven van een stem aan ‘rand-Europeanen’, waarmee kriti-sche vraagtekens worden gezet bij de absurditeit van een Europese identiteit. De verhalen en liederen bevestigen juist de taligheid als kenmerkend voor elk land op dat grote Europese continent; de taal geeft onmiskenbaar kleur en iden-titeit. Het engagement is dan mis-schien toch eerder van artistieke aard. Door de liederen onvertaald in scène te brengen, terwijl ergens wel een belofte van betekenis ligt, ontneemt De Sutter de acteur wel-licht een zeggingskracht, maar het publiek let des te meer op zijn taal en haar muzikale kwaliteiten. ‘De taal is het vlees van een identiteit. Waarom persoonlijke verhalen ver-talen? Spelen in gebroken Engels is plat en sluit de deuren voor welke emotionele nuance dan ook. Lag het aan mij, dan werd de hele voorstelling niet geschraagd door het Engels. Een volledig verloren publiek, prachtig toch?’ zegt De Sutter met enige ironie. Wat zijn keuze juist sterk maakt, is dat in het vreemde van die talen ook heel wat van de eigen taal herken-baar is. Door de ondoorzichtigheid van de taal in scène te zetten, wordt niet alleen de barrière tus-sen mensen voelbaar, maar komt er ook ruimte voor verwondering voor het niet-verstaan en voor de hunker naar verbinding.De muziek is in deze voorstelling op haar eigen medium gericht. De muzikale communicatie wordt ver-sterkt door de overtuigingskracht in de gebaren van de acteurs. Ook wordt gezocht naar een vertel-lende beeldtaal. De kunstenaars van het Belgische Frémok-collec-tief, gespecialiseerd in het uitgeven van artistieke stripboeken, kregen de opdracht de verhalen aan de hand van verschillende grafische objecten te ondersteunen, daar waar de taal tekortschiet. De beel-den ‘vertalen’ niet zozeer de on-verstaanbare woorden in een soort ondertiteling, maar voegen een eigen verhaal of een perspectief toe. Zo geeft het schimmenspel met transparanten van zeefdrukken door Dominique Goblet een aparte visuele vertelling bij het Saami-lied van de Zweedse Åsa Simma. Zij gebruikt de stemtechniek van de ‘jojks’ uit Lapland voor haar klaagzang over een wegstervende cultuur en orale traditie. De combi-natie van lied en beeld tilt het the-ater op een hoger plan wanneer de poëzie van de ontroering zachtjes begint in te werken.Dit vraagt een bereidheid van de toeschouwer om het verhaal te achterhalen uit datgene wat her-kenbaar is. Maar het niet helemaal begrijpen vraagt ook om een be-reidheid al het bekende achter te laten. De Sutter: ‘Hoe communice-ren we zonder het automatisme van de taal? Wat verbindt ons? Ik hoor reacties zoals ik ze had verwacht: de één is kwaad omdat-ie niets verstaat, de ander is aangedaan en kan het niet verklaren. De voorstel-ling zegt veel over jezelf, je hou-ding. Het is saai, oké, waarom? Ik moet huilen, waarbij?’ De politieke kracht ligt niet in het protest. Dit muziektheater is daar-voor te veel op zichzelf gericht. Het ligt meer in een soort zelfon-derzoek. Maar in zijn niet-politieke houding wordt het toch weer poli-tiek. Na afloop van de voorstelling zijn de acteurs niet verlegen om in discussie te gaan. Bij het verlaten van de zaal vraagt het onbestemde gevoel van niet-helemaal-weten al-vast om een tweede bezoek.‘Het moet juist niet grappig zijn,’ hielden Aus Greidanus jr. en Paul Slangen van NTGent me voor, ‘want dat is precies wat politici verwachten.’ We waren door het bureau BKB gevraagd een theatrale act te verzorgen bij de viering van de vijftigste verjaardag van het verdrag van Rome. Het was een bijzondere gelegenheid. In de ridderzaal in Den Haag was de crème de la crème van de politiek verzameld. In de zaal zaten vijfhonderd genodig-den, onder wie de koningin, de premier en de minister van Buitenlandse Zaken. Bovendien werden de festiviteiten live uitgezonden op de televisie. Tegenwoordig mag bij zo’n gelegenheid een theatrale entr’acte niet ont-breken. Alex Klusman van BKB had eerst bedacht een scène te laten op-voeren uit FORT EUROPA van Tom Lanoye. In de beoogde scène overwegen drie hoeren het oude Europa te verlaten. Het is een prachtige scène, maar het ministerie van Buitenlandse Zaken vond het veel te gewaagd om hoe-ren ten tonele te voeren als de koningin in de zaal zit. Dus moest er een andere oplossing worden gevonden. Op verzoek van Alex had ik een kort stuk bedacht over twee schoonmakers die werken in de Brusselse verga-derzalen. De ene wilde de ander, zijn aanstaande zwager, ervan overtuigen dat hij niet zomaar een schoonmaker was. Nee, hij zat op een goudmijn, want hij verkocht papieren die hij in de prullenbakken vond aan journa-listen. In de loop van het stuk moet hij toegeven dat niemand geïnteres-seerd is in de wollige teksten die ze in het afval vinden. In een laatste poging het belang van zijn werk te laten zien, komt de ene schoonmaker op het idee zelf aantekeningen in de kantlijn te zetten en die als scoop te verkopen. Hij daagt zijn zwager uit zich uit te spreken. Waar moet Europa dan wel over gaan? Zijn zwager komt niet verder dan zijn wens dat er naar hem wordt geluisterd. Maar wat hij dan te zeggen heeft als ze zou-den luisteren, weet hij niet. De tekst was geschreven en het ministerie had er zijn goedkeuring aan gegeven. Maar NTGent was terecht kritisch. Mijn tekst was teveel wat het publiek bij zo’n gelegenheid verwacht. Een tussendoortje uit een andere wereld. De act maakte ook veel te weinig gebruik van het feit dat er zo’n hooggeëerd publiek naar kijkt. Daarom be-sloten we op het laatste moment iets totaal anders te maken. De schoon-makers moesten niet met elkaar praten, maar zich rechtstreeks richten tot de koningin en de premier. Ze zouden een toespraak moeten houden die eigenlijk politieker was dan de toespraken van de echte politici. En die toespraak mocht niet grappig zijn. Hij moest dodelijk serieus zijn. De schoonmakers vertelden dat zij zich zeer verwant voelden aan de politici. Politici moeten de rotzooi van de burgers opruimen en zij moesten de rotzooi van de politici opruimen. Ze filosofeerden over het wezen van vuil. Vuil is geen eigenschap van de stof, maar van de context. Een gebroken ei in een boodschappentas is vuil, een gebroken ei in de koekenpan is nut-tig. Zo was het met het Europese referendum ook. Dat was natuurlijk een vieze mayonaisevlek omdat de stem van het volk op de verkeerde plek was neergesmakt. Ze filosofeerden over de kracht van Europa. Europa is erin geslaagd om het heilig vuur uit te bannen, maar en passant is daarmee elk vuur gedoofd. Wat Europa nodig heeft, is een bescheiden vuur. En daarom bieden ze de koningin en de premier een Europese aansteker aan. Een aansteker met een door Aus bedachte slogan. ‘Als het vuur dooft, komen de wolven.’ Wat we hoopten gebeurde. Mensen vonden het een mooie tekst, maar wisten er niet goed raad mee. Ze hadden vurig gehoopt op een grappig intermezzo. Dat is de tragiek van theater in opdracht. Het kan alleen effectief zijn, als je niet doet wat de opdrachtgever verwacht. Liever geen hoerenPieter HilhorstPieter Verstraete is bezig aan zijn promo-tieonderzoek over de narratieve verbeel-dingskracht van de luisteraar in muziek- en audiotheater, geluidskunst en interac-tieve installatiekunst.home.medewerker.uva.nl/p.m.g.verstraete Tm - mei 2007      15 Pieter hilhorst  column

Een besmettingsbodem voor hedendaags muziektheater

https://pure.uva.nl/ws/files/4105720/69011_285827.pdf

Een besmettingsbodem voor hedendaags muziektheater

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

International Migration, Integration and Social Cohesion online publications