Pietrzyk, Bożena

Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe

Bożena Pietrzyk(Akademia Pedagogiczna w Krakowie)Kraków w życiu i twórczości Antoniny DomańskiejNa łamach „Echa Krakowa” (z dnia 21 I 1997 r.) ukazała się nota przy­pominająca 80. rocznicę zgonu Antoniny Domańskiej1. Autor Józef Dużyk nakreślił portret pisarki, powołując się na ustalenia Artura Hutnikiewicza zawarte w książce Młoda Polska, cytując jego ocenę: „umiała doskonale po­łączyć rzetelnie wystudiowane realia epoki z frapującą anegdotą pełną nie­pokojących zagadek i zaskakujących niespodzianek, przekazać mnóstwo informacji o życiu obyczajach i o kulturze dawnych czasów, zwłaszcza Kra­kowa i jednocześnie bawić barwną pełną humoru opowieścią”1 2. J. Dużyk stwierdził, że A. Domańska nie doczekała się swojego biografa i monografi- sty i owa sugestia stała się powodem mojego zainteresowania pisarką i Jej twórczością. Jej dwie powieści Historia żółtej ciżemki (1913) i Paziowie króla Zygmunta (1910) można określić mianem bestsellerów adresowanych do młodego czytelnika.A. Domańska żyjąca na przełomie XIX i XX wieku, chociaż związana była z Krakowem, dzieciństwo spędziła na kresach w Kamieńcu Podolskim, gdzie urodziła się we wrześniu 1853 r. Dorastała w domu o tradycjach po­wstańczych, silnie patriotycznych, rodzice jej, Modesta z domu Płońska i Aleksander Kremer, zajmując się aktywnie dobroczynnością wśród ludności ubogiej tworzyli atmosferę społecznikowską, w której wyrastała. W 1865 r. państwo Kremerowie z powodu represji po powstaniu styczniowym zostali zmuszeni do przeniesienia się do Krakowa. Należy dodać, iż rodzina Kreme- rów wówczas była znana w środowisku naukowym i artystycznym tego mia­sta, między innymi bracia ojca Antoniny Józef Kremer był znanym filozo- fem-estetykiem, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, natomiast Karol Kremer cenionym podówczas architektem i renowatorem zabytków. Jego pasją była ochrona obiektów historycznych, po tragicznym pożarze Krakowa w 1850 r. to dzięki niemu wprowadzono nowoczesne metody przeciwpoża­1 J. Dużyk: „Radczyni”. „Echo Krakowa” 1997 nr 14 (z dnia 21 I 1997).2 A. Hutnikiewicz: Młoda Polska. Warszawa 1997, s. 373.rowe w budownictwie, a w szczególności w obiektach, tak cennych jak gale­rie sztuki i muzea.Obecnie jednym z przejawów docenienia wkładu rodziny Kremerów w rozwój współczesnego Krakowa jest nadanie miana ulicy Kremerowskiej bocznej Karmelickiej3.Po ukończeniu pensji Antonina Kremerówna wyszła za mąż w 1874 r. za doktora Stanisława Domańskiego i zamieszkała przy ul. Szczepańskiej 9 (3-4). Pięć lat później mąż Antoniny został profesorem neurologii Uniwer­sytetu Jagiellońskiego (ale bez pensji), a przez wiele lat pełnił obowiązki rad­cy Krakowa, między innymi dzięki jego staraniom zbiory Muzeum Narodo­wego w Sukiennicach zabezpieczone zostały automatyczną sygnalizacją przeciwpożarową. W środowisku Krakowa A. Domańska pozostała w pamię­ci jako Radczyni z Wesela Stanisława Wyspiańskiego. Wśród bohaterów dramatu wymienił Ją Tadeusz Żeleński Boy w Plotce o Wesela Wyspiańskie­go: „Radczyni” -  to profesorowa Domańska, ciotka Lucjana Rydla.Stosunkowo późno, bo dopiero w 1890 r. rozpoczęła pracę pisarską, publikując na łamach „Wieczorów Rodzinnych” (a właściwie w dodatku) pod pseudonimami „Mamusia” krótkie opowiadania, które były związane z ob­serwacją własnych dzieci, dotyczyły życia codziennego, opisywały wakacyjne przeżycia i przygody4. Dopiero za namową Lucjana Rydla zajęła się powie­ścią historyczną. Sama pisarka odnotowała w swoich wspomnieniach ten fakt następująco: „Przychodzi dzisiaj Lucek i z niezwykle uroczystą miną i trajluje: «Cioteczka tak porywająco listy pisze, że aż szkoda na to talen­tu ...» 1 tak dalej, by w końcu wyjawić, że widzi we mnie iskrę Bożą, więc żebym zamiast listów do bliskich - powieści pisała"5.Od 1909 r. zaczęła wydawać powiastki i powieści dla dzieci i młodzieży. Wymieńmy tytułem przykładu: Hanusia Wierzynkówna (1909), Marysia z Grzegórzek (1909), Płaszcz Królowej (1910), Trzaska i Zbroja (1913), Kry­sia bezimienna (1914), najpoczytniejszymi i wznawianymi do tej pory oka­zały się wspomniane już: Paziowie króla Zygmunta i Historia żółtej ciżemki. Należy zauważyć, że decydującą przewagę w twórczości A. Domańskiej mają utwory o tematyce historycznej, w których autorka skupiała uwagę młodego3 Por. m.in.: K. Kuliczkowska: Domańska Antonina. W: Nowy słownik literatury dla dzieci i młodzieży. Warszawa 1984, s. 92; S. Frycie, M. Ziólkowska-Sobecka: Domańska Antonina. W: Leksykon literatury dla dzieci i młodzieży. Piotrków Trybu­nalski 1999, s. 77-78; J. Adamczewski: Mała encyklopedia Krakowa. Kraków 1996, s. 221-222; Modesta z Płońskich Kremerowa (wspomnienie pośmiertne). W: J. Czech: Kalendarz krakowski 1891, s. 193; A. Prusiewicz: Kamieniec Podolski. Szkic histo­ryczny. Kijów-Warszawa 1915, s. 86-87.4 H. Skrobiszewska: Antonina Domańska. W: Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku t. 3. Warszawa, s. 607-619; Por. T. Żeleński-Boy: Znaszli ten kraj? ... (Cyga­neria krakowska) oraz inne wspomnienia o Krakowie. Wstęp i wybór. T. Weiss. Wro­cław 1984, s. 217.5 K. Jabłońska: Ostygłe emocje. Kraków 1987, s. 115.czytelnika na sprawach obyczajowych i kulturalnych, ukazywanych na szerszym tle historycznym. Wszystkie one cechują się dobrą znajomością opisywanej epoki, zgodnie z ówczesną wiedzą historyczną, autorka ze szcze­gólną pieczołowitością dbała o wierność i realia historyczne.Gertruda Skotnicka napisała, że powieści historyczne pióra Antoniny Domańskiej: „wiążą się tylko z jednym miastem z Krakowem. Inne miasta przez, które biegną drogi bohaterów istnieją w powieściach tylko z nazwy. Kraków natomiast, zaprezentowany wielokrotnie w różnych perspektywach jest widoczny w szkicowym ujęciu ogólnym i w zbliżeniu, gdy na planie naj­bliższym pozostaje jeden obiekt. W pryzmacie doznań małego wiejskiego bo­hatera Historii żółtej ciżemki który po raz pierwszy widzi miasto, objawia się jako szokujące nagromadzenie potężnych murów i niebotycznych wież”6.Czytelnik w Paziach króla Zygmunta widzi miasto jako przestrzeń ładu, piękna i bezpieczeństwa. A. Domańska w swoich powieściach przedstawia Kraków jako centrum kultury, oczywiście w aspekcie pozytywnym. Skupio­ne tu dobro i piękno, które w przeciągu wieków zdołała stworzyć i wypielę­gnować aktywna myśl ludzka. Ów proces tworzenia w kilku przypadkach uchwycony zostaje na gorąco i unaoczniony (pracownia Wita Stwosza w okresie powstawania ołtarza dla kościoła Mariackiego, praca nad szopką, pracownia Jana Długosza, działalność Szymona z Lipnicy, końcowy etap pracy mistrza Hansa Behema nad dzwonem Zygmunta).Wnętrza obiektów architektonicznych wypełniające przestrzeń realną, poddawane są bliższemu oglądowi, zwracając uwagę czytelnika w pierwszej kolejności na kaplicę Królowej Bony, katedrę, kancelarię królewską w Paziach króla Zygmunta, czy też wnętrze kościoła Mariackiego, salę kopis­tów, czy sypialnię Długosza w Historii żółtej ciżemki Wydaje się, iż intencją pisarki było zapoznanie z wybranymi obiektami i przedmiotami, poprzez za­warcie informacji o nich w zdynamizowanych opisach sytuacji, dzięki któ­rym mogła osiągnąć zamierzony cel dydaktyczny, dostosowując umiejętnie przekaz do możliwości percepcyjnych młodego odbiorcy.Utwór Paziowie króla Zygmunta stał się świetną okazją do zaprezento­wania renesansowego dworu Króla Zygmunta Starego i Bony, przypomnie­nie wielu ówczesnych znakomitości. W warstwie historycznej powieść koń­czy się hołdem pruskim w 1525 r.Zwrócić uwagę ponownie należy na powieść, która zapewniła Antoninie Domańskiej stałe miejsce w literaturze polskiej. Akcja Historii żółtej ciżemki toczy się w Krakowie za panowania Kazimierza Jagiellończyka w okresie powstawania ołtarza Wita Stwosza w kościele Mariackim. W 1866 r. a więc w rok po tym jak Antonina przeniosła się z rodzicami z Kamieńca do Krako­6 G. Skotnicka: Dzieje piórem malowane. O powieściach historycznych dla dzieci i młodzieży z okresu Młodej Polski i dwudziestolecia międzywojennego. Gdańsk 1987, s. 251.wa rozpoczęto prace nad odnowieniem ołtarza, podobno wówczas odnale­ziono ciżemkę. Wydarzenie to przez 47 lat do 1913 r. tkwiło w pamięci pisarki i stało się motywem rozwinięcia opowieści o małym Wawrzusiu wiej­skim chłopcu, który w Krakowie pod okiem mistrza mógł rozwinąć swój talent rzeźbiarski7. Obecny w pracowni Wita Stwosza przy kolejnych eta­pach powstawania Ołtarza Mariackiego, poznaje różne środowiska średnio­wiecznego Krakowa i jego głównych postaci: króla Kazimierza Jagiellończy­ka, kronikarza Jana Długosza i innych. Dodać należy, iż A. Domańska w swych powieściach przedstawia charakterystykę panujących obyczajów mieszczańskich, rzemieślnicze terminowanie, wędrówki po Europie dla udo­skonalania kunsztu, jarmark w Sukiennicach, staropolski comber, Lajkonik - ujęte w barwne obrazy obok ubiorów różnych grup mieszczan i ich sposo­bów bycia.Trudno przy tej okazji nie wspomnieć o utworze mniej znanym zatytu­łowanym Hanusia Wierzynkówną w której dokonała pisarka kontaminacji czasowej dwóch wydarzeń ślubu Elżbiety, wnuczki Kazimierza Wielkiego z cesarzem Karolem IV i późniejszego wielkiego zjazdu monarchów w Kra­kowie z legendarną ucztą u Wierzynka.Bogactwo realiów obyczajowych z czasów Zygmunta Augusta i Stefana Batorego zaprezentowała również A. Domańska w powieści dla dziewcząt Krysia bezimienna.W sumie, nie przeceniając dokonań artystycznych pisarki, należy za­uważyć, że wszystkie jej powieści, mając gruntowną podbudowę historycz­ną, zawierają rzetelne informacje o epoce.W interpretacji autentycznych postaci i wydarzeń uwzględnia ówczesny stan wiedzy. Trzeba odnotować fakt, że „korzystała sumiennie autorka z osiągnięć współczesnej nauki, z ówczesnego dorobku wydawniczego histo­ryków, sięgała do kronik, powoływała się na tomy Jagiellonek Przeździeckie- go, na Glogera Encyklopedię Staropolską [,..]”8, a nade wszystko wysoko ceni rodzimą kulturę i jej twórców, dbając równocześnie o przedstawienie prawdziwego wizerunku Krakowa i ludzi, którzy odegrali istotną rolę w dziejach tego miasta. Jak już wspomniałam na wstępie A. Domańska była postacią znaną w kręgach intelektualno-artystycznych Krakowa, zajmowała się nie tylko pracą literacką, ale i działała społecznie na rzecz miasta. Kiedyś nawet tłumaczyła się „Stale brakuje mi miejsca tyle ważnego dzieje się w Krakowie”. A ważne (jak napisała Krystyna Jabłońska) w pojęciu profeso­rowej Domańskiej było wszystko: i strajk pomocników piekarskich, i godziny7 A. Domańska: Historia żółtej ciżemki Wstęp M. Ziółkowska-Sobecka. Warsza­wa (br.) s. 10; A. Domańska: Paziowie króla Zygmunta. Wstęp A. Jelicz. Warszawa 1997, s. 5.8 H. Skrobiszewska: op. cit., s. 610. Por. też: A. Horodecka: Znane utwory w nowych seriach. „Guliwer” 1994 nr 3, s. 29-30.otwarcia sklepów; irytowało Ją błoto na plantach i wylewanie nieczystości z okien niektórych domów na Podwalu i nie posypane piaskiem zimą ulice.Można stwierdzić, że nękały ją podobne do nas współczesnych proble­my, bowiem sporo czasu zabrały jej „rozważania czy rok 1900 rozpoczął już wiek dwudziesty, czy jak dowodzili uczeni dopiero kończył wiek dziewiętna­sty. Jako osoba postępowa opowiedziała się przesłankami naukowymi, w głębi ducha jednak długo dręczyła ją niepewność”9.Wspomnieć należy, że: „Skrzętnie rejestrowała Domańska wszystko na temat sztuki i poezji, literatury i przeszłości Krakowa. Należała do najpil­niejszych słuchaczek historyka sztuki i konserwatora Stanisława Tomkiewi­cza. Specjalnie bliskie były jej sprawy konserwacji zabytków i ochrony sta­rych domów (sama «włodarzyła» olbrzymim «gmaszydłem» przy ulicy Szczepańskiej «od prawieków należącym do rodziny Domańskich»)”10 1.Niezwykłym uwielbieniem i szacunkiem darzyła powieściopisarka Ka­rola Estreichera, twórcę Bibliografii polskiej i dyrektora Biblioteki Jagielloń­skiej, w życiu prywatnym osobowość niezwykle kontrowersyjną. Trudno oprzeć się pokusie nie zamieszczenia relacji A. Domańskiej z wizyty dyrekto­ra Karola Estreichera, który odwiedził dom pisarki w towarzystwie swojego psa Dzimusia. W jednym ze swych listów z roku 1900 przedstawia to wyda­rzenie następująco: „Fotele z dawnych czasów, dziadków moich pamiętają­ce, zawsze u mnie w wielkim poszanowaniu. No i masz na jednym pies, Dzimuś Pana Dyrektora wprawdzie, aleć pies przecież siedzi ! Na dywanie ślady skryte, ale na mojej lustrzanej podłodze odciski psich łap !!! [...] Dyrektor tortem, piankami z psiakiem się dzieli kruszy widelczykiem kawa­lątka i podsuwa mu pod pyszczek. Część wpada do gardziołka, część opada na brokat !” W końcowej części listu konkluduje z sarkazmem: „Ileż to wy­rzeczeń wymaga podejmowanie dostojnych osób”11.W tym zabawnym tekście wyeksponowane zostały umiejętności Domań­skiej humorystycznego przedstawiania sytuacji zabarwionej kpiną i ironią. Zdarzyło się też pisarce układać rymowane sentencje, do najbardziej popu­larnych należała: „Zgubiło ich hasło złowieszcze -  Czas jeszcze”.A. Domańska była osobą znaną nie tylko w środowisku krakowskim. Potwierdzeniem tego może być fakt, iż w jej letnim domku, projektu Pryliń- skiego, wówczas w podkrakowskiej wsi, a obecnie przedmieściu Krakowa, Rudawie tętniło życie kulturalne. Odwiedzali ją tam nie tylko artyści krako­wscy, ale na przykład sam Henryk Sienkiewicz, o czym rozpisywała się pra­sa lokalna. W dniu 30 maja 1908 r. w „Tygodniku Chrzanowskim” (nr 2) ukazała się krótka wzmianka: „Henryk Sienkiewicz w Rudawie -  Nie mały zaszczyt spotyka nasz powiat. Oto do Rudawy zjeżdża w przyszłym miesiącu9 K. Jabłońska: op. cit., s. 94.10 Tamże, s. 95.11 J. Adamczewski: Krakowskie rody. Kraków 1994, s. 43.najznakomitszy nasz powieściopisarz Henryk Sienkiewicz. I zamieszka tam przez lato w willi prof. Stanisława Domańskiego12. W 1916 r. autor mono­grafii Rudawy ksiądz Józef Loboczowski potwierdza tę wiadomość: „W roku 1908 mieszkał w Rudawie kilka miesięcy w willi p. profesorowej Domańskiej z rodziną znany uwielbiany literat, patriota p. Henryk Sienkiewicz.” Wzbo­gaca informację fakt, że: „W liber memorabilium parafii Rudawa zapisał Sienkiewicz swoje czcigodne imię i nazwisko, napis brzmi: Na pamiątkę po­bytu w Rudawie Henryk Sienkiewicz. Autentyczność podpisu stwierdzam Stanisław Smolka D. 6 Augusti A.D. MCMVIII.”I jeszcze jedno trzeba zasygnalizować, iż dzieje recepcji czytelniczej ksią­żek o Krakowie pióra A. Domańskiej świadczą o tym, że autorka znakomicie umiała pogodzić zalety warsztatu pisarskiego i walory atrakcyjnej fabuły, z wartościowym materiałem poznawczym. Natomiast dzieje pierwszych edy­cji jej książek charakterystyczne są dla ówczesnej sytuacji edytorskiej. Mieszkając w Krakowie (zabór austriacki), pisarka musiała wydawać w War­szawie (zabór rosyjski) swoje książki, ponieważ w tych latach żadne poważ­niejsze wydawnictwo na terenie Galicji nie publikowało książek dla dzieci, a od 1913 r. „przeniosła się” do Św. Wojciecha jedynego wówczas wydaw­nictwa w Poznaniu (zabór pruski), które posiadało własną fabrykę papieru i zdołało oprzeć się kryzysowi panującemu na rynku księgarskim. Książki Domańskiej cieszyły się dużą popularnością, miały w okresie międzywojen­nym i do r. 1970 dużą ilość wydań. Wspomnijmy, że np. Historia żółtej ciżemki do 1939 r. miała dziewięć wydań, a w latach 1945-71 siedem; Pa­ziowie króla Zygmunta, w tych samych okresach: cztery; siedem, a Krysia bezimienna: sześć i siedem. A były też adaptacje sceniczne i filmowe13.W chwili obecnej, kiedy papier nie stanowi już istotnego problemu, a półki księgarskie pełne są barwnych przedruków zachodnich publikacji książkowych, można zaobserwować zjawisko powrotu książek Antoniny Domańskiej w nowej szacie graficznej i edytorskiej. Jak sądzę, są one kon­kurencyjne jako „polski produkt” i nadal aktualne w warstwie dydaktyczno- treściowej dla młodego czytelnika.12 E. Smiłek: Sienkiewicz w Rudawie ... „Przełom" 1992 nr 12, s. 11.13 H. Skrobiszewska: op. cit., s. 611.

Kraków w życiu i twórczości Antoniny Domańskiej

http://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/11716/2755/1/17_krakow_w_zyciu_i_tworczosci_b_pietrzyk.pdf

Kraków w życiu i twórczości Antoniny Domańskiej

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe