Rheinfeld, J.W.A.

Schols, B.M.E.M.

Dutch

University of Groningen

   University of GroningenRecht is RondRheinfeld, J.W.A.; Schols, B.M.E.M.Published in:Weekblad voor Privaatrecht, Notariaat en RegistratieIMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite fromit. Please check the document version below.Document VersionPublisher's PDF, also known as Version of recordPublication date:2020Link to publication in University of Groningen/UMCG research databaseCitation for published version (APA):Rheinfeld, J. W. A., & Schols, B. M. E. M. (2020). Recht is Rond: De uitzonderlijk fatale huwelijksreis.Weekblad voor Privaatrecht, Notariaat en Registratie, 151(7304), 857-860.CopyrightOther than for strictly personal use, it is not permitted to download or to forward/distribute the text or part of it without the consent of theauthor(s) and/or copyright holder(s), unless the work is under an open content license (like Creative Commons).The publication may also be distributed here under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act, indicated by the “Taverne” license.More information can be found on the University of Groningen website: https://www.rug.nl/library/open-access/self-archiving-pure/taverne-amendment.Take-down policyIf you believe that this document breaches copyright please contact us providing details, and we will remove access to the work immediatelyand investigate your claim.Downloaded from the University of Groningen/UMCG research database (Pure): http://www.rug.nl/research/portal. For technical reasons thenumber of authors shown on this cover page is limited to 10 maximum.Download date: 29-04-2023Een erfrechtelijke casus met veel  media-aandachtIn het leven van een jurist komen casus voorbij die zeer bizar zijn en die men achter het bureau onmo-gelijk zou kunnen bedenken.1 De inmiddels zeer bekende casus van de fatale huwelijksreis, die leidde tot het arrest Hof Den Haag, 12 mei 2020, ECLI:NL:GHDA:2020:891, is er zo een. In deze bijdrage kraken wij een kritische noot met betrek-king tot het erfrechtelijk oordeel van het hof. Voor de goede orde: vooraf aan het oordeel van het hof besliste Rechtbank Den Haag op 16 januari 2019, ECLI:NL:RBDHA:2019:4, zoals bekend diametraal anders dan het hoger beroep, waarover hierna uiteraard meer. Recent gehuwden, meer in het bijzonder in de klassieke, tot 1 januari 2018 als basisstelsel  bestaan hebbende gemeenschap van goederen geregistreerde partners, gingen een dag na hun ‘ja-woord’ op huwelijksreis naar de Dominicaanse Republiek. Dit liep, zoals bekend, uit op een dra-ma. De kinderloze partners komen vlak na elkaar als gevolg van een voedselvergiftiging te overlijden. Niet alleen zonder de notarieel welbekende testa-mentaire ‘rampenclausule’ (de clausule waarin vaak geregeld is dat wanneer echtgenoten zonder kinderen binnen 30 dagen na elkaar overlijden, de nalatenschap van iedere echtgenoot naar zijn of haar eigen familie gaat en dus niet naar de familie van de langstlevende echtgenoot), maar über-haupt zonder het maken van een uiterste wil. Eerst overleed de vrouw (hierna tevens: X), en blijkens de in Santo Domingo opgemaakte Spaan-stalige officiële overlijdensakten, 23 minuten later, de man (hierna tevens: Y). Dit laatste is te lezen in de door de rechtbank opgesomde feiten. Het hof onderschrijft het oordeel (en de uitgebreide  motivering in de rechtsoverwegingen 4.13 en 4.22). Oftewel: ‘Ook in hoger beroep staat aldus vast dat erflaatster eerder is overleden dan de erflater.’En dan komen al snel twee spelregels in beeld die haaks op elkaar staan en hard strijden om het juridisch gelijk, te weten wie zijn op grond van art. 4:10 BW de erfgenamen? Waarbij het versterferf-recht overigens een enigszins afleidende prikkel ondervindt van de commoriëntenregel van art. 4:2 lid 1 BW:‘Wanneer de volgorde waarin twee of meer personen zijn overleden niet kan worden bepaald, worden die personen geacht gelijktijdig te zijn overleden en valt aan de ene persoon geen voordeel uit de nalatenschap van de andere ten deel.’Tegenover de technische spelregels van het ver-sterferfrecht, art. 4:10 BW, staat de andere, tweede spelregel, de juridisch-filosofische toverspreuk van art. 6:2 lid 2 BW:‘Een tussen hen krachtens wet, gewoonte of rechtshandeling geldende regel is niet van toepassing, voor zover dit in de gegeven omstan-digheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn.’Kortom, welke van de twee regels gaat de oplos-sing brengen? De juridisch-wiskundige techniek of het rechtsgevoel? Geldt het credo ‘recht is recht’ of bestaat er ruimte voor de gedachte ‘recht is rond’? In het eerste geval erft de familie van de langstlevende en in het tweede geval corrigeert de rechter de technische uitkomst op basis van het rechtsgevoel.Het rechtsgevoel van rechtbank Den HaagRechtbank Den Haag gaat, nadat – met voldoende mate van zekerheid vaststaat – dat de vrouw voor de man is overleden is, vrij snel op het doel af, waarbij het romantische woord ‘samen’ een  belangrijke rol speelt. Aan de commoriëntenregel als zodanig komen we niet meer toe omdat de volgorde van overlijden uitdrukkelijk vaststaat.  De rechtbank orakelt en is van oordeel: ‘dat sprake is van een zeer uitzonderlijke situatie […].’ (Curs. door auteurs). En dan is er ruimte voor juristerij met en uit hart, want ook rechters hebben een ziel:‘Het onder deze omstandigheden vasthouden aan de wettelijke volgorde zoals opgenomen in art. 4:10 sub a BW, waarbij het gehele vermogen van [Y] en [X] alleen bij de familie van [Y] terecht-komt, druist in tegen het rechtsgevoel en is, juridisch gezegd, naar maatstaven van redelijk-heid en billijkheid onaanvaardbaar.’ (Curs. door auteurs)Kortom, dan erven de partners niet van elkaar, maar ieders erfrechtelijk tweede groep van ouders (half)broers en zusters erft dan. Recht is geschied Privaatrecht ActueelRecht is rond  De uitzonderlijk fatale huwelijksreis Kritische aandacht voor de uitkomst van Hof Den Haag  12 mei 2020, ECLI:NL:GHDA:2020:89185721 november 20201. Deze bijdrage is een niet-letterlijk verslag van een gedeelte van het programma ‘Recht is Rond’, een tweegesprek door ‘Prof & Prof’, Afl. 1 ‘Wat klink je raar?’ te bekijken op https://www.profenprof.nl/filmpjes/.  oftewel recht is met een likje redelijkheid en billijk-heid ‘rond’, in ieder geval niet kaarsrecht. Geen wiskundige, doch een rechtvaardige aanpak. Niet vasthouden aan de ‘wet […].’ Of in letterlijke erf-rechtelijke bewoordingen: ‘de wettelijke volgorde zoals opgenomen in art. 4:10 sub a BW.’Niet uitzonderlijk, aldus hof Den HaagIn hoger beroep valt het hof in de vorm van een samenvatting met de deur in huis en deelt mee dat het anders oordeelt dan de rechtbank. De samen-vatting wordt als volgt afgesloten:‘Het hof beseft dat dit geen makkelijke boodschap is voor de familie van erflaatster. Het hof vindt het daarom belangrijk om zijn beslissing aan haar zo duidelijk mogelijk uit te leggen.’ Het hof heeft uiteraard de allerbeste bedoelingen hiermee, maar de vraag blijft of de beslissing dan – in het geval dat uiteindelijk met klinische juridi-sche techniek wordt gewerkt en er geen ruimte is voor redelijkheid en billijkheid – niet juist dubbel zo hard aankomt. Zeker nu het hof vooraf consta-teert:‘Het is duidelijk dat wat de erflater en erflaatster is overkomen, zeer schrijnend is en dat het leed van hun nabestaanden onbeschrijflijk groot moet zijn.’ Het hof vindt dat het de regels van het erfrecht volgens de wet alleen buiten toepassing kan laten als die toepassing naar maatstaven van redelijk-heid en billijkheid onaanvaardbare gevolgen zou hebben. Daarvoor moeten er uitzonderlijke om-standigheden zijn. Dat klopt. Maar dan is het bij het gebruik van het navolgende zinnetje voor het rechtsgevoel toch even slikken:‘Het hof vindt dat daarvan geen sprake is in deze zaak.’ Waar de rechtbank nog sprak over zeer uitzonder-lijk is de kwestie opeens niet uitzonderlijk meer. Dit contrast is wel heel groot. Hoewel het hof te-recht stelt dat de commoriëntenregel geen (di-recte) rol speelt in deze zaak wordt er toch relatief veel aandacht besteed aan deze spelregel, en in het bijzonder aan de zogeheten ‘Beneluxovereen-komst’, een internationaal verdrag van belang voor de commoriëntenproblematiek (zie rechtsoverwe-gingen 4.2 en 4.8). Het is ons duidelijk dat art. 4:2 BW alleen van toepassing is als niet vaststaat in welke volgorde personen zijn overleden. En in deze kwestie staat de volgorde vast dus de regel is niet van toepassing, maar dat neemt niet weg dat  blinde toepassing van het versterferfrecht in deze setting onaanvaardbaar kan zijn. Men moet de al dan niet onaanvaardbaarheid vervolgens niet zoeken in de totstandkoming en strekking van de commoriëntenregel, want die is naar de letter niet van toepassing. Dat staat buiten kijf. Dus in zo-verre hoeft men ook niet naar de onderliggende wortels van de ‘Beneluxovereenkomst’ te kijken, althans dan zijn die ook niet doorslaggevend. De kwestie is uit de aard der dingen ons inziens zo uitzonderlijk dat men het naar de letter toepasse-lijke versterferfrecht rechtstreeks mag toetsen aan de redelijkheid en billijkheid. Wij leunen (met een extra marge) op de woorden van de rechtbank: zeer uitzonderlijk. Een uitzonderlijk sec zou  immers al uitzonderlijk genoeg zijn voor de toe-passing van de redelijkheid en billijkheid. Terzijde merken wij nog op dat de Benelux-overeenkomst en de aldaar genomen principiële beslissingen inzake commoriënten, het in Asser-Perrick (2017), nr. 40 moeten doen met een ‘Overtuigend klinkt een en ander niet’. Deze korte notitie wordt vervol-gens afgesloten met: ‘vgl. Van der Burg, WPNR 1973/5229’. En ook Van Mourik, ons beider leer-meester, merkt in Handboek Erfrecht (2020), p. 28 over de uitspraak van de rechtbank Den Haag van 16 januari 2020 heel mooi op: ‘Als objectief kan worden vastgesteld dat geen sprake is van gelijk-tijdig overlijden kunnen redelijkheid en billijkheid niettemin met zich brengen alsof zulks wel het geval was.’ Van Mourik komt vervolgens tot de conclusie, waardoor de erfrechtelijke cirkel weer rond is: ‘Materieel kan dan de commoriëntenregel worden toegepast.’ Wij voegen hier graag aan toe: formeel is deze regel dus niet van toepassing en dus moet in het totstandkomingsproces daarvan ook niet de oplossing gezocht worden. De beginse-len van de redelijkheid en billijkheid kunnen auto-noom hun werk doen in dezen. Wie hiervoor nog wat geestelijke steun nodig heeft, kan dit ons in-ziens vinden in twee eenvoudige woorden waar de casus behoorlijk mee doorspekt is: samen en toe-val. De lakmoesproef-beschouwingen van het hof over waar het vermogen uiteindelijk terecht zou komen vinden we overigens niet sterk. Het feit dat een mogelijk erfrechtelijk verkrijger failliet is of iemand is waar men tijdens leven weinig contact mee heeft gehad (rechtsoverweging 4.16), doet niet af aan het recht op een erfenis. Zo kan iemand ook ach-teraf nog altijd besluiten om een erfenis al dan niet te aanvaarden.Een huwelijksvermogensrechtelijke correctie, HR 18 juni 2004Stel dat de beslissing van het hof helemaal gedra-gen zou moeten worden door zijn gedachte van de belangrijke erfrechtelijke rechtszekerheid (het hof concludeert in rechtsoverweging 4.17 immers: ‘De rechter moet terughoudend zijn met het buiten toepassing laten van een rechtsregel. Dat is zeker het geval in het erfrecht, waarin het beginsel van 858 21 november 2020Privaatrecht Actueel WPNR 7304 rechtszekerheid een belangrijke rol speelt.’), dan zou er nog een heel andere route mogelijk zijn om tot een goed afgewogen beslissing te komen. Een route die wij kennen uit het huwelijksvermogens-recht, en wel op grond van HR 18 juni 2004, ECLI:NL:HR:2004:AO7004 (contrair gedrag).  Iedereen kent immers in het huwelijksvermogens-recht het alsof-principe. In het eerste artikel van de huwelijkse voorwaarden worden meestal de eigendomsverhoudingen geregeld, veelal ‘uit- sluiting van iedere gemeenschap’ en aan het slot wordt geregeld hoe de echtelieden met elkaar afrekenen in verbintenisrechtelijke zin, bijvoor-beeld alsof er gemeenschap van goederen is.  In de woorden van de Hoge Raad:‘Daarbij verdient aantekening dat bij de beant-woording van de vraag of bij de afrekening tussen voormalige echtelieden na ontbinding van het huwelijk op grond van redelijkheid en billijkheid dient te worden afgeweken van de huwelijkse voorwaarden, zeer wel belang kan worden gehecht aan onderling overeenstemmend gedrag tijdens huwelijk, ook als dat gedrag afweek van de huwelijkse voorwaarden.’ Vertaald naar het erfrecht zou een prachtige oplos-sing geweest zijn de erfgenamen van de langstle-vende de formele erfgenamen te laten zijn, maar tussen beide families indachtig de redelijkheid en billijkheid met elkaar af te rekenen alsof de part-ners gelijktijdig overleden zouden zijn. De rechts-zekerheid zou helemaal intact blijven in die zin dat men eenvoudig kan vaststellen wie bijvoorbeeld bij de vervreemding van goederen de beschikkingsbe-voegde persoon zou zijn. De notaris zou ook geen problemen hebben met het opstellen van de ver-klaring van erfrecht ten behoeve van de goederen-rechtelijke buitenwereld. Bedenk daarbij dat het erfrecht sowieso vertegenwoordigingsrecht is ge-worden, waardoor bijvoorbeeld de vereffenaar als vertegenwoordiger van de erfgenamen in de ver-klaring van erfrecht opgenomen kan worden. Deze invalshoek laat onverlet de heldere en eveneens kritische beschouwingen over het onderhavige Haagse arrest van onze Nijmeegse collega Reijnen over de rechtszekerheid in zij bijdrage ‘Rechts-zekerheid en redelijkheid en billijkheid in het erf-recht’, Tijdschrift Erfrecht nr. 4, 2020. Ook hij gaat voor de redelijkheid en billijkheid en laat zich  – ons inziens terecht – weinig gelegen liggen aan het beroep van het hof op de erfrechtelijke rechts-zekerheid.Erfrechtelijke verbintenissen zijn overal Nog een laatste mijmering. Bijzonder vinden wij ook de wijze waarop het hof onderzoekt of het de spelregel van art. 6:2 BW wel in het erfrecht mag gebruiken (de mogelijkheid om een rechtsregel buiten toepassing te laten op grond van redelijk-heid en billijkheid). En wel omdat de betreffende spelregel in boek 6 BW staat:‘Dat zijn (kort gezegd) rechtsverhoudingen op grond waarvan de ene partij iets is verschuldigd aan een andere partij, zoals bij koopovereenkom-sten.’ En:‘Het erfrecht is geen verbintenissenrecht, maar regelt de overgang van goederen na overlijden.’Uiteindelijk loopt het (wat deze voorvraag betreft) goed af en komt het hof op grond van de parle-mentaire geschiedenis (BW Boek 6, p. 837) tot het oordeel dat art. 6:2 lid 2 BW ook geldt in het erf-recht. Gelukkig maar, zij het via een omweg. We kennen toch een voor zich en vanzelfsprekende gelaagde structuur in ons Burgerlijk Wetboek. Of anders gezegd: in het erfrecht krioelt het toch van de erfrechtelijke verbintenissen, hele grote en hele kleine. Oftewel van legitieme porties tot legaten, tot executeurbeloningen, allemaal verbintenis-rechtelijke aanspraken. Genoeg mogelijkheden in het erfrecht om verbintenisrechtelijk ‘anders’ af te rekenen dan volgens de goederenrechtelijke princi-pes.Zoals hierboven gezien wordt de mogelijkheid  van het inzetten van de redelijkheid en billijkheid, anders dan door de rechtbank, door het hof uit-eindelijk niet gebruikt. Een gemiste kans. De toekomstMaar wat er ook van ons verhaal zij, een dergelijke erfrechtelijke ramp als in de berechte casus zal na goede voorlichting door de notaris in ‘blaadjes, filmpjes en openluchttheaters’ hopelijk in de toe-komst zoveel mogelijk voorkomen worden. Het betreft immers een eenvoudige testamentaire ingreep. Een ingreep die logischerwijs ook wel rampenclausule wordt genoemd. Voor situaties waarin de ingreep niet heeft plaatsgevonden (én die zeer uitzonderlijk zijn) bestaat hopelijk ruimte voor de corrigerende werking van het rechtsgevoel: recht is immers rond!Prof. mr. J.W.A. Rheinfeld*Prof. mr. B.M.E.M. Schols**85921 november 2020Privaatrecht ActueelWPNR 7304* Als bijzonder hoogleraar agrarisch recht verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen en als universitair docent agrarisch recht verbonden aan het Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen, notarieel jurist en fiscalist. (rheinfeld@fbn.nl) ** Als hoogleraar verbonden aan het Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit Nijmegen, estate planner. (bernard@scholsburgerhartschols.nl)

Recht is Rond:De uitzonderlijk fatale huwelijksreis

https://pure.rug.nl/ws/files/154334956/IMPRWPNR_20201173042.pdf

Recht is Rond:De uitzonderlijk fatale huwelijksreis

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University of Groningen