Stępień, Maciej Bogdan

Polish

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

257ŹRÓDŁA I MATERIAŁYMaciej Bogdan S t ę p i e ń, Okultyzm w świetle badań nad ezoteryką za-chodnią. Promotor: ks. prof. dr hab. Zygmunt Zieliński. Recenzenci: prof. drhab. Eugeniusz Sakowicz (UKSW), ks. dr hab. Włodzimierz Bielak (KUL).Rozprawa pod tytułem „Okultyzm w świetle badań nad ezoteryką zachodnią”powstawała długo. Sam jej pomysł zrodził się w związku z treścią rozdziału czwarte-go Poszukiwaczy prawdy, wydanych w roku 2000. Rozdział ten w jednym punkciedotyczył zjawiska, które nazwałem „wolnomularstwem obrzeży”, idąc za wyrażeniemangielskiego historyka i członka tamtejszej masonerii, Ellica Paula Howe (1910-1991): fringe masonry. Nazwa ta zdecydowanie bliższa była realiom historycznym,ukazywanym przez źródła, niż stosowane przez prof. Ludwika Hassa (1918-2008)określenia „mistyka”, „mistycyzm”, „nurt mistyczny masonerii” czy też dość zabaw-ne, lecz zupełnie serio przez niego stosowane określenie „skrajna prawica wolnomu-larska”.Zjawisko, o którym mowa, to wielki zbiór formalnie ustanowionych stowarzyszeń,zakładanych od drugiej połowy XIX wieku w Europie i Ameryce, których członkami,a często także pomysłodawcami i założycielami byli ówcześni wolnomularze. Stowa-rzyszenia te miały wzorowaną na masonerii hierarchię stopni wtajemniczenia, rekru-towały wolnomularzy, tworzyły podobne do wolnomularskich legendy założycielskiei stosowały znaną w masonerii praktykę tzw. rekrutacji wstecznej (retrospectiverecruitment), podając za swoich członków wcześniejsze od nich samych postacie,zarówno historyczne jak i fikcyjne, przez co przedłużały w przeszłość swój własny,bardzo skromny rodowód.Członkowie tych stowarzyszeń zajmowali się studiowaniem i praktykowaniemwszystkiego, co stanowiło alternatywę dla głównego nurtu nauki i religii, ze szcze-gólnym uwzględnieniem nauk tajemnych. W tym właśnie środowisku rozpowszech-niono pogląd, że ta odrzucona, tajemna wiedza, jeśli zostanie rzetelnie poznanai wyłożona, okaże się systemem wiedzy i praktyki zdolnym dopełnić i w sobie za-wrzeć całość ludzkiego poznania i doświadczenia, a człowieka przenieść na nowy,wyższy poziom bytowania. Rozproszoną i wyspecjalizowaną wiedzę naukową połączyw jedną, sensowną całość. Oddzieli prawdę od fałszu na gruncie filozofii. Wytłuma-czy, ogarnie i opowie w każdym szczególe całą historię rodzaju ludzkiego. Zmieciewszystkie dotychczas ustanowione religie, gdyż odkryje tajemnicę natury ludzkieji losu człowieka, dając mu właściwą perspektywę rozwoju. Wreszcie, system tenukaże zdumionym oczom współczesnych ludzi cały, wielopoziomowy i wielowymia-rowy, wszechświat wraz z jego potężnymi, nie-ludzkimi mieszkańcami, oraz zapewniczłowiekowi skuteczne środki do tego, by własnym wysiłkiem uczynił siebie potęgąim równą i został dopuszczony do ich grona. Ponieważ system ten wywodzono odnauk tajemnych (les sciences occultes), nazwano go „tajemnizmem” (l'occultisme).Termin ten pojawił się po raz pierwszy w połowie XIX wieku we Francji.Zakwalifikowanie środowiska okultystów do obrzeży ruchu masońskiego nieoddaje im sprawiedliwości. Bo nie tylko to środowisko, lecz także cały ruch masoń-ROCZNIKI TEOLOGICZNE 62(2015) Z. 4258 ŹRÓDŁA I MATERIAŁYski stanowi część większej całości – całości, której pominięcie i nieznajomość pro-wadzi do błędnych tez na temat dziejów cywilizacji zachodniej i to w skali całychepok. Tą całością jest ezoteryka, którą dwadzieścia dwa lata temu nazwano – zbytpochopnie – „ezoteryką zachodnią” i której kilka lat temu nadano – zupełnie bezsensu – status nowej dyscypliny nauk humanistycznych. Ezoteryka (zwana ezoterykązachodnią) to obszar badań a nie dyscyplina naukowa. Kierunek, w którym poszlijej badacze, rozpoczynając przyznawanie swoim studentom stopni naukowych w za-kresie ezoteryki zachodniej, był rezultatem szalonego entuzjazmu, z jakim od kilku-nastu zaledwie lat odkrywali coś, co prawdopodobnie jest „największym dotąd nie-zbadanym korpusem źródeł w całej humanistyce”.To rozległe i wciąż dopiero wstępnie „przeorane” pole badań zostało wyłonionew ramach konkretnych procesów i wydarzeń historycznych zachodzących w kulturzeeuropejskiej doby nowożytnej. Doszło w niej do odrzucenia przez główny nurt religiii nauki wielkiego korpusu wczesnonowożytnej myśli, która dążyła do wykazaniajedności prawdy religijnej, filozoficznej i przyrodoznawczej, a przy tym zakładałaistnienie symbolicznych (talizmanicznych) mechanizmów działania sił przyrody jakopodstawy skuteczności operacji magicznych. Właśnie na gruncie tej myśli bronionomagii jako sztuki w swej istocie przyrodoznawczej (magia naturalis). To, co zostałoodrzucone (hermetyzm, kabała chrześcijańska, alchemia, astrologia, paracelsjanizm,teozofia chrześcijańska, różokrzyżostwo, magia), utworzyło grupę blisko ze sobązwiązanych prądów intelektualnych, których wzajemne związki zostały opisane poraz pierwszy dopiero w połowie lat 90. XX wieku przez Antoine Faivre. Nota bene:uczony ten zastosował opis typologiczny, nieświadom faktu, że obszar ezoterykiw kulturze Zachodu został wytyczony dzięki konkretnym wydarzeniom i podjętymprzez ludzi działaniom, nakierowanym na delineację myśli ezoteryce przeciwnej.Okultyzm sięgnął do tego właśnie „korpusu wiedzy odrzuconej”, przekształcił goi wytworzył na jego podstawie nową, magiczną duchowość oferowaną współczesne-mu człowiekowi. W owym sięgnięciu do dawnej magii i ezoterycznych spekulacjiokultyzm oparł się na pomocy płynącej z obrzeży ruchu wolnomularskiego. Rola tegoruchu w transferze dawnych tradycji ezoterycznych w czasy współczesne jest nie-zaprzeczalna, podobnie jak rola masońskiego wzorca organizacyjnego w rozwojustruktur stowarzyszeń ezoterycznych i zakonów okultystycznych. Masoneria jużw pierwszych dekadach istnienia w swojej dojrzałej, spekulatywnej formie ogłosiłasię właścicielem wszystkiego, co w kulturze ezoteryczne. W połowie XVIII wiekuw wolnomularstwie „ezoteryczny” równało się „masoński”, a fragmenty wszelkichezoterycznych nurtów kultury Zachodu studiowano, przerabiano i rozbudowywanow lożach jako część masońskiej tradycji. To podejście zmieniło się w latach 60. XIXwieku, gdy kręgi brytyjskich wolnomularzy zainteresowanych naukami tajemnymidoszły do przekonania, że owo dziedzictwo jest nie tyle „masońskie”, co „różokrzy-żowe”. Dodali oni w ten sposób zupełnie nowy rozdział do mitografii różokrzyżow-ców, już wcześniej włączonych do masońskich legend i systemów inicjacji. Ta nowamitografia wyniosła fikcyjne bractwo na szczyty okultystycznego mistrzostwai przedstawiła je jako kosmiczną instytucję nadzoru nad ludzkością, dysponującą pla-nem jej rozwoju. Ideę tę przejęli okultyści i pozostaje ona żywa w tym środowiskupo dziś dzień.259ŹRÓDŁA I MATERIAŁYPraktycznym celem okultyzmu było usunięcie pośredników w kontaktach z tymikosmicznymi władcami, mistrzami i przewodnikami ludzkości, oraz osiągnięcie ichpoziomu, wstąpienie do ich grona. Okultyzm stał w opozycji do praktyk stosowanychw czasie seansów hipnotycznych i spirytystycznych, w których główną rolę odgrywa-ła osoba medium – owego pośrednika w kontakcie z wyższym światem. Okultyścidążyli do kontaktu z tym samym niewidzialnym królestwem, lecz w sposób osobisty,bezpośredni i świadomy, bez transów, hipnozy i pośrednictwa medium w uzyskiwa-niu informacji. Eksploracja wyższych poziomów kosmosu miała stać się „aktywna”w przeciwieństwie do „pasywności” zapadających w trans mediów. Wymagało to odczłowieka rozwinięcia nowych zdolności – zdolności intuicyjnych. W procesie ichrozwijania konieczny był dostęp do teorii, do wiedzy podanej w formie wykładu.Konieczny był też długi cykl praktycznych ćwiczeń i treningów, konieczna więc byłarównież organizacja, która to wszystko zapewniała, i w której cały proces rozwojuintuicyjnych mocy okultysty stawał się podróżą w górę drabiny wtajemniczeń, wzoro-wanej na hierarchiach masońskich.Rozprawa niniejsza prezentuje główne idee, praktyki, organizacje i twórców okul-tyzmu. W ich gronie przedstawia osoby takie, jak Paschal Beverly Randolph (1825-1875), Emma Hardinge Britten (1823-1899), Helena Pietrowna Bławacka (1831-1891), Alphonse Louis Constant, znany jako Éliphas Lévi (1810-1875), LudwikMaksymilian Bimsztajn, znany jako Max Theon (1848-1927), Kenneth Robert Hen-derson Mackenzie (1833-1886), Samuel Liddell MacGregor Mathers (1854-1918),Gerard Anaclét Vincent Encausse, znany jako Papus (1865-1916), Theodor Reuss(1855-1826), oraz Edward Alexander Crowley, znany jako Aleister Crowley (1875-1947).Organizacje tutaj omówione to: wolnomularstwo i jego ryty wysokich stopni,brytyjskie zakony druidyczne, Najwyższa Wielka Loża Różokrzyżowa, Troisty ZakonRóżokrzyżji, Pytiany i Eulis, Societas Rosicruciana in Anglia, Hermetyczne BractwoLuksoru, Hermetyczny Zakon Złotego Świtu, Towarzystwo Teozoficzne, Towarzy-stwo Hermetyczne, Loża Bławackiej, Kabalistyczny Zakon Różanego Krzyża, ZakonMartynistyczny, Niezależna Grupa ds. Badań nad Ezoteryką, Współczesne kościołygnostyczne, Astrum Argenteum i Ordo Templi Orientis.Rozprawa, w takim samym zakresie, w jakim omawia główne nurty okultyzmu,zajmuje się też pytaniem o jego genezę. To pytanie jest w najszerszej perspektywiepytaniem o nauki tajemne, ich pochodzenie i rozwój w kulturze Zachodu. W węż-szym zakresie jest to pytanie o konkretne źródła i inspiracje twórców omawianegotu tajemnizmu. W obydwu ujęciach – szerokim i wąskim – możliwe jest uzyskaniejasnej i opartej na historycznych źródłach odpowiedzi. Aby jednak uniknąć wyjaśnia-nia ignotum per ignotum, do którego zawsze prowadzą skróty i uogólnienia (np. ideeokultyzmu to próba odpowiedzi na pytania, które zrodziły się na gruncie mesme-ryzmu i spirytyzmu), owo pytanie o genezę nie zostało potraktowane tu jako zagad-nienie poboczne czy wstępne, lecz jako równie istotne, co kwestia dziejów konkret-nych okultystów i okultystycznych organizacji. Duża część tej rozprawy poświęconazostała przybliżeniu historii idei, które tworzą ezoterykę zachodnią, od XII do XIXwieku, czyli od momentu, w którym nauki tajemne, importowane z islamskiegoOrientu, pojawiły się w Europie, aż po objaśnienie roli bezpośrednich poprzedników260 ŹRÓDŁA I MATERIAŁYokultyzmu, czyli mesmeryzmu, spirytyzmu oraz – co nie powinno być chyba zasko-czeniem – romantyzmu.Tak szerokie spojrzenie na dzieje ezoteryki zachodniej oraz tak konkretne osadze-nie w nich i wyjaśnienie okultyzmu jeszcze kilkanaście lat temu nie byłoby możliwe.Możliwe jest teraz dzięki eksplozji aktywności badawczej na tym polu, do którejdoszło w końcówce XX wieku, która trwa do dziś, i która teraz dociera już także doPolski. Rezultatem tej eksplozji jest kilkanaście tysięcy prac naukowych poświęco-nych rozmaitym aspektom ezoteryki i jej obecności w kulturze. Badania te są takświeże, a środowiska badaczy tak specyficzne, że ich przedstawienie na początku tejpracy było nieodzowne. Nie tylko ze względu na ich całkowitą nowość, lecz takżeze względu na pewne istotne problemy metodologiczne, które z tymi badaniami sązwiązane.Rozprawa ma więc trzy części i przedstawiona tu została od swojego końca dopoczątku. Głównymi nurtami okultyzmu zajmuję się w rozdziale trzecim, rozdziałdrugi poświęcony jest jego genezie, a rozdział pierwszy przedstawia zagadnieniametaprzedmiotowe (co to jest ezoteryka, skąd ta nazwa, kto i jak ujmuje ten przed-miot, jakie ośrodki naukowe tym się zajmują, jak określane są, albo powinny być,rozmaite zagadnienia i zjawiska zaliczane do tego obszaru badań). Wymogiem rzetel-ności było także podjęcie próby krótkiego przedstawienia dawnych pionierów i dzi-siejszych czempionów badań nad ezoteryką, oraz podjęcie próby podsumowania stanubadań nad ezoteryką w Polsce – jest tu więc punkt zawierający przyczynek do dzie-jów nauki. W tym również rozdziale proponuję konkretną, uściśloną, polską termino-logię związaną z ezoteryką jako przedmiotem badań. Do tej pory bowiem w tymzakresie panuje u nas chaos. Ezoteryk czy ezoterysta? Ezoteryzm czy ezoteryzmy?Ezoteryzm czy ezoteryka? A może ezoteryka i ezoteryzmy? Albo ezoteryzm i ezote-rycyzm? Hermetyzm? Hermetyka? Tradycja hermetyczna? Hermetycyzm? Gnoza,gnostyka czy gnostycyzm? A może religijność gnostyczna? Wreszcie – mistykai mistycyzm, teozofia, kabała, kabała chrześcijańska – czy może kabała powszechna,okultystyczna? A skąd iluminizm? Albo jaki sens ma „masonologia”? To są sprawypalące i muszą zostać ustalone, jeśli mamy sensownie wypowiadać się o dziejowychkonkretach. Takim konkretem jest w historii cywilizacji europejskiej ezoteryka.Takim konkretem jest w dziejach ezoteryki, ukazany w pracy, okultyzm.Treść pracy:Ezoteryka jako pole badań: Dzieje badań: Pionierzy i poprzednicy; Strukturyakademickie; Ezoteryka zachodnia w międzynarodowym obiegu naukowym (Publika-cje, Konferencje i stowarzyszenia); Badania na gruncie polskim). Dyskusja metodolo-giczna: Ezoteryka jako „forma myśli”; „Nauka tajemna” – podejście religionistycznei dyskursywne; Podejście historyczno-empiryczne. Terminologia zachodniej ezoteryki:Geneza i znaczenia terminu „ezoteryczny”; Ezoteryzm i ezoteryka; Mistyka; Gnoza;gnostycyzm; gnostyczny; Kabała (Kabaliści i kabały żydowskie, Kabała chrześcijań-ska); Hermetyzm, hermetyczny (Hermetyzm starożytny, Hermetyzm renesansowy;Stowarzyszenia hermetyczne); Teozofia; teozoficzny; Okultyzm; okultystyczny. Źród-ła okultyzmu: Środowisko chrześcijańskie: Dwa średniowiecza; Epoka godzenia;Symboliczny obraz świata; Ezoteryka w XVI i XVII wieku. Wolnomularstwo: Po-261ŹRÓDŁA I MATERIAŁYczątki wolnomularstwa; Nowa koncepcja organizacyjna, religijna i moralna; Otwarciena ezoterykę i jego skutki. Oświecenie i romantyzm: Odrodzenie druidzkie (Geneza:mistyfikacje i legendy; Religia patriarchów; Ezoteryka i zakon); Pseudonauki epokiOświecenia; Romantyzm i ezoteryka; Komunikacja z duchami (Emanuel Swedenborg;Amerykański spirytualizm i francuski spirytyzm). Główne nurty okultyzmu: ÉliphasLévi: Nowa synteza ezoteryki: l’occultisme; Pisma okultystyczne; Główne idee iinnowacje; Źródła i inspiracje. Paschal Beverly Randolph: Życie; Pisma; Główneidee; Hermetyczne Bractwo Luksoru. Magiczni masoni: „Spiritual Magazine”, Socie-tas Rosicruciana in Anglia; Złoty Świt; Początki Ordo Templi Orientis; Import nowejezoteryki do wolnomularstwa. Okultyzm francuski. Dwa projekty Heleny Bławackiej:Projekt pierwszy: „Izyda odsłonięta”; Projekt drugi: „Doktryna tajemna”. Religiawoli. Charakterystyka okultyzmu.Maciej B. Stępień

Okultyzm w świetle badań nad ezoteryką zachodnią

https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/rt/article/download/3494/2887

Okultyzm w świetle badań nad ezoteryką zachodnią

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II