Kropidłowski, Tomasz

Polish

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

286 RECENZJERoland P r e j s OFMCap, Administracja diecezjalna w Królestwie Polskimw latach 1863-1918. Studium prozopograficzne, Wydawnictwo KUL, Lublin2012, ss. 404.Królestwo Polskie zostało utworzone na kongresie wiedeńskim trwającym odwrześnia 1814 do 9 czerwca 1815 r. w Wiedniu, zwołanym w celu rewizji zmian te-rytorialnych i ustrojowych spowodowanych wybuchem rewolucji francuskiej i woj-nami napoleońskimi oraz wypracowania nowych zasad ładu kontynentalnego. W gra-nicach Królestwa znalazły się w całości tylko diecezja warszawska, kielecka i lubel-ska, podczas gdy część diecezji płockiej (dekanat Górzno), włocławskiej (archidiako-nat pomorski i kruszwicki) były w zaborze pruskim, część diecezji wigierskiej (okręgbiałostocki) należała do Rosji, a poważna część diecezji krakowskiej (okręgi politycz-ne: Bochnia, Myślenice, Nowy Sącz) była w granicach zaboru austriackiego. W Kró-lestwie Polskim znalazło się z kolei 458 parafii z archidiecezji gnieźnieńskiej, 36parafii z diecezji przemyskiej (Zamojszczyzna), 3 parafie z diecezji poznańskiej (kołoPyzdr) oraz 49 parafii z diecezji wrocławskiej (rejon Częstochowy i Siewierza)1. Od1816 r., w wyniku rozmów władz ze Stolicą Apostolską, postulowano dostosowaniepodziału diecezjalnego do nowych politycznych granic Królestwa Polskiego oraz dojego wewnętrznego podziału na województwa (utworzono 8 województw). Po pozy-tywnym rozpatrzeniu papież Pius VII wydal bullę Ex imposita nobis a Deo w dniu30 VI 1818 r., którą urządził organizację kościelną w Królestwie Polskim. W składorganizacji kościelnej weszły: metropolia warszawska, diecezje: lubelska, płocka,włocławska, krakowska oraz nowo powstałe diecezje − janowska (podlaska), sando-mierska i sejneńska (augustowska). Druga poważna zmiana w strukturze diecezjalnejKrólestwa Polskiego nastąpiła w roku 1867. W ramach represji po powstaniu stycz-niowym, car Aleksander II ukazem z dnia 10/22 V 1867 r. dokonał kasaty diecezjipodlaskiej, a w roku 1882, dnia 28 XII, papież Leon XII bullą Ut Primus catolicaeEcclesiae utworzył diecezję kielecką, co stanowiło ostateczny etap rozwoju strukturdiecezjalnych w Królestwie Polskim do roku 19182.Konstytucja Królestwa Polskiego z dnia 27 IX 1815 r. postanawiała, że to królbędzie mianował arcybiskupów, biskupów różnych wyznań, sufraganów, prałatówi kanoników. To postanowienie było nie do przyjęcia dla Stolicy Apostolskiej, ponie-waż królem Polski był car, a on był wyznania prawosławnego. Pomimo długich ro-kowań w tej sprawie Stolica Apostolska nigdy formalnie tego prawa nie uznała. Carmianował biskupami najczęściej ludzi starych i dogodnych dla siebie, lojalnychwobec swojej osoby. Jeżeli wybrany biskup okazywał się nielojalny, władze pozba-wiały go urzędu i deportowały w głąb Rosji (np. biskup podlaski J.M. Gutkowski,deportowany do Jezioran w guberni mohylowskiej w 1840 r.). Chcąc wywrzeć więk-1 B. KUMOR, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej (1772-1918), Kraków 1980, s. 203-204.2 Tamże.ROCZNIKI TEOLOGICZNE 62(2015) Z. 4287RECENZJEszy nacisk na Stolicę Apostolską, władze carskie stosowały formę polityki kościelnejpolegającą na przedłużaniu wakatów stolic biskupich, które powodowały destabili-zację funkcjonowania życia religijnego w diecezji. Władze carskie, wykorzystującprzepisy o wakujących stolicach biskupich, bardzo często poprzez szykany i machi-nacje narzucały swoich kandydatów, z reguły ludzi starych i bojaźliwych. Wniosek,który nasuwa się samoistnie, świadczy o tym, że na czele diecezji stawali tymcza-sowi zarządcy-administratorzy, którzy nadawali kształt życiu religijnemu w die-cezjach Królestwa Polskiego.W literaturze nie poświęcono dotychczas większej uwagi administratorom die-cezjalnym. W różnych opracowaniach o dziejach diecezji można znaleźć jakieśwzmianki o kapłanach, którzy zasłużyli się w życiu Kościoła, ale zauważa się braksyntetycznego opracowania opartego na kwerendzie źródłowej. Pewne próby syntezdziejów Kościoła katolickiego pod zaborem rosyjskim można znaleźć np. u bpaWincentego Urbana w studium Ostatni etap dziejów Kościoła w Polsce przed nowymtysiącleciem (1815-1965), ks. Bolesława Kumora Ustrój i organizacja Kościoła pol-skiego w okresie niewoli narodowej (1772-1918) i u wielu innych. Próby takiegoopracowania podjął się o. Roland Prejs w swojej publikacji Administracja diecezjalnaw Królestwie Polskim w latach 1864-1918. Studium prozopograficzne. Autor omawia-nej pracy jest kapłanem w Zakonie Braci Mniejszych Kapucynów. Jest związany ześrodowiskiem naukowym KUL. Obecnie kieruje Katedrą Dziejów Teologii. W latach1983-1988 odbył studia z historii Kościoła w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.Doktorat napisał w 1988 r. u ks. prof. dr. hab. Zygmunta Zielińskiego, habilitacjęuzyskał w 2004 r. Jest wykładowcą historii teologii na KUL-u, historii franciszka-nizmu w WSD Kapucynów w Lublinie, WSD Kapucynów w Krakowie i w InstytucieStudiów Franciszkańskich. Twórczość i dorobek naukowy prof. Rolanda Prejsa obej-muje ponad 200 rozpraw, artykułów i recenzji z zakresu historii zakonów francisz-kańskich w Polsce. Jest on też autorem 8 tomów Polskiej Bibliografii Franciszkań-skiej. Od 2007 r. o. Prejs jest profesorem nadzwyczajnym KUL, w 2013 roku uzy-skał tytuł naukowy profesora.Za okres badawczy o. Prejs obrał czas głębokich przemian politycznych i stworze-nia nowego ustroju i życia kościelnego w Królestwie Polskim. Jak zauważa samautor, rozprawa dotyczy Królestwa Polskiego. Chronologicznie studium obejmujeczas od 1864 r. (upadek powstania styczniowego) do 1918 r. (odzyskanie przezPolskę niepodległości). Autor nie zamierzał w swojej pracy zajmować się powsta-niem styczniowym, ani represjami caratu wobec duchowieństwa, nie zajmuje się teżkwestią Kościoła Greckokatolickiego, która domaga się innych metod badawczych.Całą uwagę koncentruje na ludziach, którzy mieli wkład i tworzyli życie kościelnew Królestwie Kongresowym.Praca, która powstała, jest studium syntetycznym opartym głównie na literaturzedrukowanej. Jak autor sam zaznaczył, pragnie skupić się na informacjach zawartychw drukowanych publikacjach i spróbować na ich podstawie nakreślić obraz w miaręsyntetyczny. Ojciec Prejs wykorzystał schematyzmy diecezjalne, które pozwoliłyustalić listę administratorów diecezji, oficjałów, surogatów i regensów konsystorza,a także ich życiorysy i karierę. Wykorzystano również czasopisma diecezjalne, uka-zujące się w Królestwie po 1905 r.: „Miesięcznik Pasterski Płocki”, „Kronikę Die-288 RECENZJEcezji Kujawsko-Kaliskiej”, „Kronikę Diecezji Sandomierskiej”, „Wiadomości Archi-diecezjalne Warszawskie”, „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”. Jako uzupełnieniedanych ze źródeł drukowanych i literatury przedmiotu autor dokonał kwerendy archi-walnej, korzystając z zespołów Archiwum Archidiecezjalnego w Lublinie (KonsystorzGeneralny Lubelski), Archiwum Diecezjalnego w Kielcach (Konsystorz GeneralnyKielecki), Archiwum Diecezjalnego w Sandomierzu (Konsystorz Generalny Sando-mierski) oraz Archiwum Diecezjalnego w Łomży. Wykorzystano rękopis ks. Stanisła-wa Chodyńskiego, przechowywany w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku, „Kata-log prałatów i kanoników włocławskich”, stanowiący źródło wiedzy o ludziach,którzy tworzyli życie kościoła lokalnego.Omawiana praca została podzielona na pięć rozdziałów, dopełnionych bibliografią,wstępem, zakończeniem, spisem tabel, indeksem osób i indeksem geograficznym.Pierwszy rozdział, wprowadzający w tematykę rozprawy, obejmuje aspekty prawnei formalne. Autor stara się nam przybliżyć polityczne i kościelne struktury organiza-cyjne od momentu utworzenia Królestwa Polskiego w 1815 r. Rozdział stanowisyntezę ustroju i organizacji Kościoła Polskiego, omawia konkordat pomiędzy caremrosyjskim a Stolicą Apostolską zawarty w 1847 r., szeroko opisuje powstanie insty-tucji Kolegium Duchownego w Petersburgu w Królestwie Polskim, znaczenie i jegorolę, przybliża sytuację Kościoła po zerwaniu przez Rosję konkordatu poprzez wpro-wadzanie nowych ukazów i rozporządzeń. Czytelnik może się zorientować, że Koś-ciół katolicki w Rosji był poddany rozmaitym ograniczeniom. Cała działalność Ko-ścioła podlegała kontroli szeroko rozumianego aparatu administracyjnego, któregocelem nie było na pewno umocnienie Kościoła katolickiego.Rozdział drugi autor poświęcił biskupom, administratorom diecezji, oficjałom, suroga-tom i regensom konsystorzy. Dowiadujemy się, że nominacja biskupów należała do króla(a więc i cara), czego Stolica Apostolska nie chciała zaakceptować, ponadto papież byłzmuszony do uznania kandydatów, których przedstawiał mu monarcha. Pomimo takiegostanu rzeczy, Stolica Apostolska nie polegała tylko na prezentacji przez władze carskie,ale różnymi sobie znanymi drogami pozyskiwała informacje o kandydatach. Autor posta-rał się w sposób chronologiczny ukazać, kto i kiedy pełnił określone funkcje i kto miałna to wpływ. Posłużył się w tym celu zestawieniami tabelarycznymi, dzięki czemu danestają się przejrzyste i czytelne wśród wielości faktów.Rozdział trzeci o. Prejs poświęca pochodzeniu, zdobytemu wykształceniu i pracydla Kościoła badanej grupy księży. W kwestii pochodzenia autor bierze pod uwagęmiejsce urodzenia, pochodzenie społeczne i narodowość. Autor wykazał, że w bada-nej grupie wystąpiły dwie narodowości – Polaków i Litwinów. Podział na dwienarodowości nie wpływał na ich wierność Kościołowi. Poczucie służby Kościołowistało u badanych duchownych na pierwszym miejscu. Badani przez autora duchownimieli przynajmniej święcenia prezbiteratu, większość księży ukończyła któreś z semi-nariów w Królestwie (problematyką seminariów zajmuje się autor w V rozdzialerozprawy). Bezpośrednim przygotowaniem do pełnienia zadań w pracy dla diecezjimiało być ukończenie studiów specjalistycznych zarówno w Akademii Duchownejw Warszawie jak i Akademii Duchownej w Petersburgu. Z tych dwóch Akademiimieli się rekrutować przyszli biskupi, urzędnicy konsystorzy, wykładowcy semina-riów duchownych, proboszczowie znaczniejszych parafii. Autor, porównując lata289RECENZJEstudiów z miejscem studiów akademickich, wyróżnił trzy grupy, które podzielił na:„pokolenie postyczniowe”, „pokolenie leonowe” i „pokolenie piusowe”. Ten podziałodnosił się nie tylko do biskupów, ale w ogóle do wyższego duchowieństwa. Autorwykazał, że obie Akademie opuszczali absolwenci przede wszystkim przygotowanido praktycznego załatwiania administracyjnych spraw diecezjalnych. Nie uzyskiwaliwykształcenia w zakresie katolickiej nauki społecznej. Praca na rzecz Kościoła, po-stawa służby u każdego kapłana miała niepowtarzalną drogę. Autor, skupiając się nawybranej grupie księży wykazał, iż taki kapłan, kończąc Akademię w Warszawie czyPetersburgu, z reguły rozpoczynał karierę jako sekretarz konsystorza, łącząc tę funk-cję z wikariatem w jakieś parafii, następnie po określonym czasie awansował naregensa konsystorza wraz z tytularnym probostwem. Następnie mógł przejść na sta-nowisko surogata, potem oficjała. W tym rozdziale na uwagę zasługuje obalenieprzez autora tezy, że do funkcji kościelnych dochodzili ludzie starzy, niesamodzielni,lękliwi i zamknięci na inicjatywy w życiu Kościoła. Ojciec Prejs wykazał, że bisku-pami zostawali ludzie w sile wieku, mający około 45-55 lat, chociaż zdarzały sięwypadki objęcia konkretnej stolicy biskupiej przez biskupa w podeszłym wieku, np.bp Kacper Borowski został ordynariuszem diecezji płockiej w wieku 81 lat. To samodotyczyło administratorów – wiek obejmowania funkcji oscylował pomiędzy 50 a 60rokiem życia, a jeżeli chodzi o wiek oficjałów i surogatów, to był on nieznaczniemniejszy od administratorów. A więc kluczowe dla administracji diecezjalnej stano-wiska w Królestwie Polskim osiągali duchowni w sile wieku, mający pewne doświad-czenie w pracy duszpasterskiej.W czwartym rozdziale autor podejmuje kwestię realizacji zadań kościelnych. Jakzauważa, było to najtrudniejsze zadanie w procesie powstawania rozprawy. By niezagubić się w mnóstwie szczegółów, praca musiała pójść w kierunku syntezy, ale jakzaznacza sam autor, próba syntezy powoduje. że brakuje ukazania całej palety rozmai-tości ludzkich postaw i zachowań. I tak o. Prejs przedstawił wkład poszczególnych osób– biskupów, administratorów diecezji, oficjałów, surogatów, regensów konsystorzyw kontaktowanie się ze Stolicą Apostolską i z władzami państwowymi. Przedstawiłpróby organizowania współpracy między diecezjami, wkład w wizytacje parafialne,rozwiązywanie spraw społecznych. Od powstania styczniowego do końca XIX wiekubiskupi nie mogli złożyć wizyty ad limina Apostolorum. Łączność biskupów ze StolicąApostolską była ograniczona. Autor wykazał, że jakieś drogi łączności ze Stolicą Apo-stolską, metodą konspiracji, były czynione i to przez najodważniejszych hierarchów (np.bp Konstanty Ireneusz Lubieński z Sejn, bp Maciej Majerczak z Kielc, bp WincentyPopiel z Płocka). Biskupi i administratorzy byli traktowani przez carat jako funkcjona-riusze państwowi. Składali przysięgę służby i pobierali pensje ze skarbu państwa, cowiązało się z wywieraniem wpływu na mianowanie oficjałów, surogatów i regensówkonsystorza. Do władz państwowych biskupi i administratorzy odnosili się z szacun-kiem, co nie oznacza, że biernie akceptowali wszystkie poczynania władzy.Najdawniejsza tradycja kościelna znała zwoływanie synodów metropolitalnych czykrajowych, jednak w Królestwie Polskim zgromadzenia takie nie odbywały się. Okazjądo wzajemnego spotkania się biskupów były różnego rodzaju jubileusze hierarchów,objęcia diecezji, bądź inne podobne okoliczności. Możliwość odbywania formalnychkonferencji biskupów Królestwa stworzyło wprowadzenie ukazu tolerancyjnego290 RECENZJEw 1905 r. Od 1905 do 1918 r. odbyło się 10 konferencji. Podejmowano na nich proble-matykę stosunku duchowieństwa do ruchów wolnościowych, sprawę uposażenia ducho-wieństwa, zwrotu majątków kościelnych, ujednolicenie praktyk liturgicznych. W tymrozdziale dowiadujemy się, że wizytacje parafialne należały do kompetencji biskupów,które odbywały się za zgodą władz państwowych oraz to, że duchowni stojący na czelediecezji byli na ogół dobrze przygotowani do swych zadań i w większości sumienniesię z nich wywiązywali. Nie obce im były również sprawy społeczne, aczkolwiek dzia-łalność filantropijna była również poddawana wielorakim ograniczeniom ze strony admi-nistracji państwowej (poruszona kwestia Związku Katolickiego).Rozdział piąty zajmuje się problematyką troski o duchowieństwo i życie kon-sekrowane. Za wykształcenie alumnów w Królestwie Polskim było odpowiedzialnych11 seminariów duchownych, prowadzonych przez duchowieństwo diecezjalne i przezmisjonarzy św. Wincentego. Wydarzenia powstania styczniowego i jego następstwaspowodowały przekształcenie sieci seminariów. Autor opisuje dzieje poszczególnychseminariów, ich reorganizację, problemy bytowe i finansowe, zajmuje się kwestiąstudiów akademickich oraz problematyką moralności kapłanów (odbywanie dorocz-nych rekolekcji, życia wspólnego duchowieństwa). Dnia 27/28 XI 1864 przeprowa-dzono kastę klasztorów. Autor ukazuje zadania, jakie stanęły przed rządcami diecezjiwobec zaistniałego faktu, m.in. uporządkowanie kanonicznej sytuacji zakonników,sprawa jurysdykcji nad klasztorami. W tym czasie narodziło się nowe zjawisko w ży-ciu konsekrowanym – powstanie licznych zgromadzeń bezhabitowych, założonychprzez kapucyna o. Honorata Koźmińskiego. Autor opisuje pokrótce ich dzieje, rolęoraz stosunek rządców diecezji do tych nowo powstałych zgromadzeń. Porusza takżeproblem ruchu mariawickiego.Do napisanej kompetentnie i interesującej rozprawy o. Prejsa można zgłosić kilkazastrzeżeń, czy raczej zapytań. Wydaje się, że kwestię ruchu mariawickiego lepiejbyłoby omówić w łączności z zagadnieniem poziomu moralnego duchowieństwa –ruch mariawicki wyrastał wszak z pragnienia duchowego odrodzenia stanu kapłań-skiego. Zabrakło przedstawienia stosunku hierarchów Królestwa Polskiego do ruchutercjarskiego, na bazie którego wyrosły przecież zgromadzenia zakonne założoneprzez bł. Honorata Koźmińskiego. Wreszcie uwaga dotycząca bazy źródłowej: czynie należało sięgnąć do archiwów Petersburga i Moskwy, w których z pewnościąbyłoby wiele materiałów na temat stosunku władz carskich do Kościoła katolickiegow Królestwie Polskim. A jeśli z jakichś powodów autor tego nie uczynił, to powinienbył wyjaśnić to we wstępie.Powyższe sugestie i wątpliwości w niczym nie umniejszają wartości tak znakomi-tej pracy, która jest znaczącą publikacją poszerzającą naszą wiedzę o warunkach,w jakich działał Kościół katolicki w Królestwie Polskim doby popowstaniowej. Pracao. prof. Rolanda Prejsa imponuje erudycją, uszczegółowieniami, zestawieniami. Jestważnym kompendium wiedzy, dopełnieniem, jeżeli chodzi o problematykę organizacjidiecezjalnej w Królestwie Polskim. Autor jawi się jako historyk dociekliwy w kon-takcie ze źródłami, umiejętnie wyciągający wnioski, co jest wielką zasługą Profesora,a tym samym stanowi zachętę do zapoznania się z tym dziełem.Tomasz Kropidłowski OFMCap

Roland Prejs OFMCap, Administracja diecezjalna w Królestwie Polskim w latach 1863-1918. Studium prozopograficzne

https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/rt/article/download/3500/2893

Roland Prejs OFMCap, Administracja diecezjalna w Królestwie Polskim w latach 1863-1918. Studium prozopograficzne

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II