Brzeziński, Daniel

Polish

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II

R E C E N Z J E  R O C Z N I K I   T E O L O G I C Z N ETom LXIII, zeszyt 8 – 2016, s. 169-186  Piotr ROSZAK, Mozarabowie i ich liturgia. Chrystologia rytu hiszpańsko--mozarabskiego, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 2015, ss. 317. ISBN: 978-83-231-3342-1. Książka ks. Piotra Roszaka, profesora Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toru-niu oraz Uniwersytetu Nawarry w Pampelunie w Hiszpanii, jest pierwszą publikacją we współczesnej polskojęzycznej literaturze naukowej podejmującą w sposób mono-graficzny problematykę związaną z historią, kulturą i liturgią Mozarabów. W Polsce, poza bardzo wąskim gronem badaczy, Mozarabowie pozostają praktycznie w ogóle nieznani. Z tym większym więc zainteresowaniem i uznaniem należy przyjąć książkę ks. Piotra Roszaka. Jak zaznaczył sam Autor we wprowadzeniu do książki, Mozarabowie są do dziś otoczeni nimbem tajemniczości, są wciąż postrzegani jako „niespokojna mniejszość” i określani jako „reszta” (z całym teologicznym „bagażem” tego terminu), jako „pozostałość” po dawnej świetności chrześcijańskiego Królestwa Wizygotów, która ocalała po panowaniu arabskim, które rozpoczęło się w VIII wieku. Pozostawili po sobie „dyskretne ślady” – zwłaszcza w architekturze, kaligrafii i liturgii – które, choć nie mówią wszystkiego, to jednak mówią bardzo wiele o ich codziennym życiu i litur-gicznej wrażliwości (por. s. 17). Izolacja, z jaką Mozarabowie spotkali się już po zakończeniu dominacji muzuł-mańskiej na Półwyspie Iberyjskim (spowodowana przez różne, często bardzo złożone przyczyny: polityczne, kulturowe i doktrynalne; te ostatnie niekiedy sięgały czasów jeszcze sprzed inwazji arabskiej, czyli epoki wizygockiej), praktycznie doprowadziła do zniknięcia Mozarabów z mapy kulturowej chrześcijańskiej Hiszpanii, a liturgia przez nich sprawowana zaczęła – między innymi w wyniku podjętej w XI stuleciu romanizacji – popadać w zapomnienie. Ratunkiem dla niej okazała się interwencja i reforma kardynała F.J. de Cisnerosa na przełomie XV i XVI stulecia.  Kolejnym, niezwykle ważnym, wręcz przełomowym etapem w przywracaniu rytu hiszpańsko-mozarabskiego była jego odnowa dokonana po II Soborze Watykańskim. Jej uwieńczenie to promulgacja odnowionego Missale Hispano-Mozarabicum – księ-gi, której edycja z lat 1991-1995 stała się przedmiotem teologiczno-liturgicznej analizy dokonanej przez Autora omawianego opracowania.  DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rt.2016.63.8-14RECENZJE 188Liturgia hiszpańsko-mozarabska dotarła do nas w dwóch tradycjach, nazwanych przez Jordi Pinella, zmarłego w 1997 r. profesora Papieskiego Instytutu Liturgicznego św. Anzelma w Rzymie, jednego z najwybitniejszych znawców liturgii mozarabskiej, „tradycją A” (tarragońsko-kartagińską lub „manuskryptów”) oraz „tradycją B” (betycką lub „drukowaną”). Pierwsza z nich została uratowana przez wielkiego benedyktyńskie-go uczonego M. Ferotina, a druga została odtworzona w księgach kardynała F.J. de Cis-nerosa i kardynała F.A. de Lorenzany, a potem zebrana – wraz z przypisami A. Lesleya – w Patrologia Latina J.P. Migne’a. W posoborowym Mszale Hiszpańsko-Mozarab-skim, który stał się przedmiotem analizy ks. P. Roszaka, obydwie te hiszpańskie rodzi-ny liturgiczne ocalono, umieszczając je w alternatywnym układzie lat parzystych i nie-parzystych. W ten sposób Mszał stał się kompletnym źródłem twórczości liturgicznej Kościoła Hiszpańskiego z przełomu VI i VII stulecia po Chrystusie (por. s. 12). Omawiane studium ks. Piotra Roszaka „wpisuje się – jak to ocenił w przedmowie do książki ks. Juan Miguel Ferrer y Grenesche, kanonik mozarabski Prymasowskiej Archikatedry w Toledo i podsekretarz watykańskiej Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów – w najnowsze badania i przyczynia do odkrycia teo-logicznego i duchowego bogactwa Mszału Hiszpańsko-Mozarabskiego, odnowionego po Soborze Watykańskim II” (s. 11). Studium ks. P. Roszaka, „poprzez głęboką ana-lizę argumentacyjną opartą na Mszale, prezentuje całościową wizję wiary w Jezusa Chrystusa, właściwą dla tradycji hiszpańskiej” (s. 11). Choć zasadniczym celem książki – jak zaznaczono w podtytule – jest ukazanie chrystologii rytu hiszpańsko-mozarabskiego (i temu zagadnieniu wprost poświęcono drugą część rozprawy), to jednak ze względu na przedstawiony w niej szeroki, histo-ryczno-kulturowy kontekst ewoluowania tradycji i liturgii mozarabskiej, publikacja stanowi interdyscyplinarne opracowanie skierowane do historyków i teologów wielu specjalności. Bez wątpienia może stać się cenną pomocą dla liturgistów zajmujących się i historią liturgii, i teologią liturgiczną, dla dogmatyków i teologów fundamen-talnych, dla historyków Kościoła oraz historyków architektury i sztuki sakralnej, a także dla biblistów i teologów duchowości.  Po napisaną z erudycją publikację ks. Piotra Roszaka powinni sięgnąć wszyscy, którzy szukają kulturowych korzeni Europy, próbując zrozumieć tożsamość naszego kontynentu. To przecież w dużej mierze dzięki Mozarabom do średniowiecznej i re-nesansowej, łacińskiej Europy dotarło dziedzictwo myśli islamskiej. Historia zato-czyła koło. „Dziedzictwo starożytności – zauważa ks. Roszak – zostało ocalone przez syryjskich chrześcijan tłumaczących na arabski dzieła Arystotelesa i innych filozo-fów, aby potem przez Mozarabów, działających w translatoriach Toledo wraz z Mu-zułmanami i Żydami, powrócić w obręb myśli chrześcijańskiej do Europy Za-chodniej” (s. 25). Opracowanie składa się z dwóch zasadniczych części. Pierwsza z nich stanowi kon-tekst i podstawę zrozumienia drugiej. W pierwszej części Autor nakreśla historię i przy-bliża hermeneutykę chrystologiczną (jak ją nazwał) liturgii hiszpańsko-mozarabskiej; RECENZJE 189w drugiej przedstawia już samą chrystologię mozarabską wyłaniającą się z euchologii Mszału. Obydwie części rozprawy poprzedza wprowadzenie (s. 17-27), w którym Autor – oprócz wstępnego wyjaśnienia podstawowych kwestii terminologicznych i metodo-logicznych oraz zarysowania status questionis podjętej problematyki – przybliża pol-skim czytelnikom, kim byli Mozarabowie, i dlaczego ich wiarę oraz średniowieczną kulturę i teologię wyróżniał swoisty „etos dyskrecji” (jak to określił H. Urs von Balthasar), wciąż pozostający także istotnym rysem mozarabskiej euchologii. Eucho-logię tę można nazwać świadkiem zarówno wiary i religijności, jak też dramatycznej sytuacji społeczno-politycznej Mozarabów. Mimo ucisku i dyskryminacji nie utracili oni nadziei i wiary w Bożą Opatrzność. „Boże, który zechciałeś, aby Twój Kościół wzrastał pośród przeciwności – zwracali się w jednej z kolekt do Stwórcy – pokonaj pychę tych, którzy przeciw niemu występują, i spraw, aby poddali się jedności Twej prawdy” (s. 23). Część pierwsza opracowania została zatytułowana „Liturgia mozarabska: historia i hermeneutyka chrystologiczna” (s. 29-143).  Autor próbuje w niej najpierw rozwikłać meandry terminologiczne odnoszące się do samego określenia „Mozarab” (s. 31-34), a następnie – w rozdziale pierwszym tej części pt. „Mozarabowie i ich liturgia” (s. 35-79) – przedstawia źródła rytu mo-zarabskiego (jego genezę, tradycje liturgiczne, ewolucję i kolejne reformy), sytuację chrześcijan w czasach dominacji islamu na Półwyspie Iberyjskim (liturgię chrześci-jańską, procesy arabizacji i islamizacji kulturowej i religijnej, stan izolacji oraz organizację prawną wspólnot mozarabskich), problem języka liturgii hiszpańskiej i liturgicznej tożsamości Mozarabów.  Rozdział drugi nosi tytuł „Mozarabska przestrzeń sakralna” (s. 81-103). Ks. Ro-szak podejmuje w nim problematykę potrójnej struktury przestrzeni celebracyjnej świątyń mozarabskich i ich orientacji kosmologicznej oraz próbuje dokonać symbo-licznej i alegorycznej interpretacji owej przestrzeni.  Rozdział trzeci pt. „Hiszpańsko-mozarabska chrystologia liturgiczna” (s. 105-143) to z kolei próba ukazania mozarabskiego rozumienia liturgii jako arcanum Christi oraz jako locus christologicus, z uwypukleniem zagadnienia anamnezy w liturgii mozarabskiej jako kluczowego problemu całej liturgii chrześcijańskiej. W rozdziale trzecim zaprezentowano również strukturę mozarabskiej celebracji Eucharystii oraz krótką charakterystykę euchologii hiszpańskiej.  Część druga – bezpośrednio odnosząca się do podtytułu całego opracowania – otrzymała tytuł „Chrystologia mozarabska” (s. 145-249). „Liturgiczna nadzieja Moza-rabów – wyjaśnia Autor – opiera się na Chrystusie. Ku niemu grawituje cała eu-chologia, która dostrzega, że prawdziwe oparcie dla człowieka stanowi Jego [Chrystu-sa] tajemnica paschalna, będąca paradygmatem egzystencji wezwanej do nieustannego ‘przechodzenia’ w nowe życie. Sens bycia chrześcijaninem to odkrycie definitywności Chrystusa i przyjęcie otwierającej się przed wiernym nadziei: dokonanego już RECENZJE 190odkupienia i pozostającego ‘jeszcze’ czasu świadectwa. W konsekwencji jest to chry-stologia, która nasyca specyficzny dla Mozarabów projekt duchowy: obrona przynależ-ności do Chrystusa, który jest Pełnią, Pośrednikiem i Wyzwolicielem” (s. 147).  W celu poprawnej lektury chrystologicznego przesłania euchologii Autor w roz-dziale pierwszym drugiej części opracowania, noszącym tytuł „Sitz im Leben chrysto-logii mozarabskiej” (s. 149-179), skupia uwagę na sporach chrystologicznych, które polaryzowały wspólnotę mozarabską i które w znaczący sposób wpłynęły na treść mozarabskiej anamnezy liturgicznej, a zatem i na treść modlitw zawartych w Mszale. W kolejnych akapitach (skoncentrowanych wokół zagadnień: Jezus czy Mahomet? Chrystus wyzwalający z „zamętu”; antropologia liturgiczna rytu hiszpańsko-moza-rabskiego: człowiek ukształtowany przez Słowo; kontrowersje chrystologiczne doby wizygocko-mozarabskiej; wpływy chrystologii afrykańskiej i wschodniej: w stronę „źródeł” chrystologii mozarabskiej) ks. Roszak wykazuje, że „chrystologia rytu hiszpańsko-mozarabskiego to żarliwy chrystocentryzm” (s. 150). Świadczy o nim także fakt, że w liturgii mozarabskiej o wiele częściej, niż na przykład w liturgii rzymskiej, Adresatem modlitw jest Chrystus (w rycie rzymskim modlitwy są skie-rowane przede wszystkim do Boga Ojca). Rozdział drugi – zgodnie z nadanym mu tytułem „Chrystologia systematyczna rytu hiszpańsko-mozarabskiego” (s. 18-215) – ma na celu ujęcie misterium Chrystusa w duchu teologii systematycznej. Analiza euchologii prowadzi Autora do określenia – w jej świetle – boskiej i ludzkiej tożsamości Chrystusa i konsekwentnie do zde-finiowania Jego misji odkupieńczej. Ks. Roszak przedstawia także tytuły chrysto-logiczne zawarte w anaforach mozarabskich oraz dokonuje syntetycznej prezentacji głównych tematów chrystologicznych. Rozdział trzeci poświęcono odkrywaniu misterium Chrystusa w poszczególnych obchodach roku liturgicznego, co Autor nazwał „chrystologią kultyczną” („Chrysto-logia kultyczna w kontekście roku liturgicznego”; s. 217-249). „Rok liturgiczny – zauważa ks. Roszak – nigdy nie miał dla rytu hiszpańskiego charakteru zamkniętego cyklu, lecz wyrażał troskę o sakramentalną pełnię misterium” (s. 217). W celeb-racjach circuli anni Syn Boży jawi się jako: „Chrystus oczekiwany” (adwent), „Chry-stus narodzony” (okres Bożego Narodzenia), „Chrystus wydany” (okres Wielkiego Postu), „Chrystus cierpiący i uwielbiony” (Triduum Paschalne i okres wielkanocny) oraz „Chrystus poznawany” (okres zwykły). Całość publikacji wieńczy zakończenie zatytułowane „Memoria mozarabica: w stronę głównych rysów duchowości hiszpańsko-mozarabskiej” (s. 251-262). Jak nietrudno się domyślić, Autor dokonuje w nim adaptacji treści teologiczno-liturgicznych zaprezen-towanych w książce na grunt teologii duchowości. Wyjaśnia więc, co w życiu ducho-wym Mozarabów oznaczało „bycie w mniejszości” i na czym polegała ich „duchowość pasyjna”. Przedstawia także aktualność „apologetyki mozarabskiej”.  Opracowanie uzupełnia krótka charakterystyka ksiąg liturgicznych rytu hisz-pańsko-mozarabskiego (s. 265-268) oraz formularz Mszy świętej „In exaltatione RECENZJE 191S. Crucis” wraz z odnośnymi częściami stałymi i czytaniami oraz tłumaczeniem na język polski dokonanym przez Autora (s. 269-392). Teksty te zostały przygotowane z okazji celebracji Eucharystii w rycie hiszpańsko-mozarabskim 16 maja 2014 r. w kap-licy Wyższego Seminarium Duchownego w Toruniu podczas II Międzynarodowego Sympozjum Teologicznego „Wiara i kultura: kulturowa hermeneutyka i rekonfigu-racja”, zorganizowanego przez Wydział Teologiczny Uniwersytetu Mikołaja Koper-nika w Toruniu. Reasumując, należy stwierdzić, że wykorzystane przez Autora metody i techniki hermeneutyki liturgicznej pozwoliły mu na wydobycie z mszalnych formuł modlitew-nych przebogatej w treści chrystologii, na czele z – tak ważną zwłaszcza w okresie niewoli – mozarabską teologią męczeństwa i Chrystusowego krzyża. Przedstawienie chrystologii mozarabskiej w szerokim kontekście religijnym, teologicznym, społecz-nym i politycznym daje możliwość lepszego jej zrozumienia, jak również lepszego zrozumienia samego fenomenu mozarabizmu. Zaproponowanie takiego sposobu nar-racji jest niewątpliwie jedną z głównych – obok wielu innych, formalnych i mery-torycznych – zalet książki. Ks. Daniel Brzeziński Katedra Teologii Praktycznej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu    Aleksander SCHMEMANN, Liturgia śmierci i kultura współczesna, przekład Jarosław Charkiewicz, Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna 2015, ss. 160. ISBN: 978-83-60311-96-7. Tematyka śmierci, umierania, liczne wątki tanatologiczne oraz związane z nimi obrzędy i zwyczaje stanowią zagadnienia aktualne w każdym czasie. Śmierć jest nie-odłącznym elementem życia ludzkiego i od początku człowiek musiał się z nią mie-rzyć, pozostawiając część swoich wątpliwości i pytań nieprzekraczalnej poznaniu ludzkiemu Tajemnicy. Śmierć na początku była czymś naturalnym i zwyczajnym, była oczekiwanym zakończeniem działań człowieka na ziemi. Nie miała też jedynie wymiaru indywidualnego, ale wywierała wpływ na całą społeczność, naruszała jej strukturę i jednocześnie reintegrowała. Dlatego lokalna wspólnota brała udział w obrzędach – najpierw w liturgii domowej, a potem z udziałem kapłana. Przez nie wyrażała swoją wiarę, że „życie Twoich wiernych, o Panie, zmienia się, ale się nie kończy”.  Taki model śmierci, bliskiej i pojmowanej jako część ludzkiej egzystencji, dziś już prawie nie istnieje. Śmierć odpycha, przeraża i niepokoi, dlatego – jak pisze w przed-mowie do recenzowanego dzieła Siergiej Czapnin, redaktor „Czasopisma Patriarchatu Moskiewskiego” – „człowiek pragnie ukryć się przed nią lub przynajmniej znaleźć ROCZNIKI TEOLOGICZNE 63 (2016), z. 8 DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rt.2016.63.8-15

Piotr Roszak, Mozarabowie i ich liturgia. Chrystologia rytu hiszpańsko-mozarabskiego

https://czasopisma.tnkul.pl/index.php/rt/article/download/3207/2612

Piotr Roszak, Mozarabowie i ich liturgia. Chrystologia rytu hiszpańsko-mozarabskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II