Konfederacja warszawska w trzech bezkrólewiach poprzedzających rządy kolejnych monarchów z dynastii Wazów w Rzeczypospolitej

Abstract

The Act of the Warsaw Confederation, adopted during the interregnum in 1573, guaranteed religious freedom for all Christians (nobility and at least burghers of royal cities) in the Polish-Lithuanian Commonwealth. This meant an equal legal position for Catholics, Orthodox and Protestants of various denominations, including the Polish Brethren who rejected the dogma of the Holy Trinity. For this reason, the Act was contested by Catholic bishops in the Polish-Lithuanian Commonwealth and fought against by the papacy. The Act of Confederation contained only general formulations and therefore, as it turned out, it did not provide effective protection for non-Catholics against the tumult directed against them, which intensified in the last years of the 16th century. Therefore, non-Catholics tried to pass laws that would specify the method of punishing the perpetrators of such religiously motivated attacks, as well as present in detail the rights of dissenters. The resistance against such specific legal solutions on the Catholic side was considerable. Therefore, non-Catholics, and especially Protestants, felt encouraged to fight in the Polish-Lithuanian Sejm during the interregnum, when it was, apparently, easier to introduce new legal solutions. For this reason, it seems justified to compare the three subsequent interregnums (1586/87, 1632/33, 1648/49) in the context of the fight of dissenters for the confirmation of the Warsaw Confederation. This comparison clearly shows the increasingly weaker real position of non-Catholics in the Polish-Lithuanian Commonwealth, despite the formal confirmation of the Act of the Warsaw Confederation in its original, general version. During the last two interregnums, a ban on building new congregations in royal cities was passed, and, concurrently, attempts were made to exclude the Polish Brethren from the protection provided by the Confederation. Unlike the interregnum of 1587, during the two subsequent interregnums there were no Catholics who would support non-Catholics in their demands during the Sejm sessions.Przyjęty podczas bezkrólewia w 1573 r. akt konfederacji warszawskiej gwarantował swobodę wyznania wszystkim chrześcijanom (szlachcie i przynajmniej mieszczanom miast królewskich) w Rzeczypospolitej. Oznaczało to równą pozycję prawną katolików, prawosławnych oraz protestantów różnych wyznań, łącznie z odrzucającymi dogmat o Świętej Trójcy braćmi polskimi. Z tego powodu akt ten był od początku kontestowany przez biskupów katolickich w Rzeczypospolitej i zwalczany przez papiestwo. Akt konfederacji zawierał tylko ogólne sformułowania i dlatego, jak się okazało, nie stanowił skutecznej ochrony niekatolików przed skierowanymi przeciw nim tumultami, których nasilenie przypadło na ostatnie kilkanaście lat XVI wieku. Niekatolicy starali się zatem o uchwalenie ustaw, które precyzowałyby sposób karania sprawców takich ataków z powodów wyznaniowych, a także szczegółowo przedstawiały prawa różnowierców. Opór przeciwko takim konkretnym rozwiązaniom prawnym po stronie katolickiej okazał się duży. Dlatego niekatolicy, a zwłaszcza protestanci, mobilizowali się do walki sejmowej w okresie bezkrólewi, w czasie których – jak się wydawało – łatwiej było wprowadzić nowe rozwiązania prawne. Z tego powodu zasadne jest porównanie trzech kolejnych bezkrólewi (1586/87, 1632/33, 1648/49) w kontekście walki różnowierców o potwierdzenie konfederacji warszawskiej. Porównanie to wyraźnie pokazuje coraz słabszą realną pozycję niekatolików w Rzeczypospolitej, mimo formalnego potwierdzania aktu konfederacji, w pierwotnej, ogólnikowej wersji. W dwóch ostatnich bezkrólewiach jednocześnie uchwalano przy tym między innymi zakaz budowy nowych zborów w miastach królewskich, a także próbowano wykluczyć braci polskich spod ochrony, jaką zapewniała konfederacja. W przeciwieństwie do bezkrólewia z 1587 r., w czasie dwóch kolejnych bezkrólewi nie było już katolików, którzy podczas obrad sejmowych wspieraliby niekatolików w ich postulatach