Etyczny wymiar poznania dzieła sztuki literackiej. Post scriptum do Ingardenowskiej teorii dzieła literackiego

Abstract

In this article I critically review Roman Ingarden’s theory of the literary work. In it, he distinguishes three fundamental attitudes in the cognition of a literary work: research, practical everyday life and contemplative-aesthetic. The position taken by Ingarden on this issue seems to me incomplete. Comparing it with the approach represented by Tadeusz Czeżowski on the attitudes taken by the cognitive subject towards the world, which includes attitudes towards human creations such as literary works, I notice a significant difference. This is because Czeżowski, apart from cognitive and aesthetic attitudes, excluding practical-life ones, also takes into account a valuing attitude, one that develops a moral sense. Referring to Ingarden’s works which are representative for the problem discussed, and referring to the second literature which is authoritative for the examined issue, I conclude that Ingarden seems to confine himself in his theory to the logical and aesthetic layer of a literary work, losing sight of the ethical one.W artykule poddaję krytycznej rewizji teorię dzieła sztuki literackiej Romana Ingardena. Wyszczególnia on w niej trzy zasadnicze postawy w poznaniu dzieła literackiego: badawczą, praktyczną codziennego życia oraz kontemplacyjno-estetyczną. Stanowisko, zajmowane w tej kwestii przez Ingardena, wydaje mi się niekompletne. Porównując je z podejściem reprezentowanym przez Tadeusza Czeżowskiego w sprawie postaw, jakie zajmuje podmiot poznający wobec świata, w tym wobec ludzkich wytworów, takich jak dzieła literackie, dostrzegam istotną różnicę. Czeżowski bowiem, obok postawy poznawczej i estetycznej, wyłączając praktyczno-życiową, bierze pod uwagę również postawę wartościującą, wyrabiającą poczucie moralne. Sięgając do reprezentatywnych dla poruszanego problemu prac Ingardena oraz odnosząc się do miarodajnej dla badanej kwestii literatury sekundarnej, stwierdzam we wniosku, że Ingarden zdaje się poprzestawać w swojej teorii na logicznej i estetycznej warstwie dzieła literackiego, gubiąc z pola widzenia warstwę etyczną