Stańczyk, Jerzy

Polish

Siedlce University Publishing House Journals

 DOCTRINA Nr 7 Studia Społeczno-Polityczne 2010     JERZY STAŃCZYK Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny Siedlce  Mirosław Sułek, Programowanie gospodarczo-obronne,  Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona 2008, 294 s.   Bezpieczeństwo narodowe opiera się na kilku filarach i poza politycznym oraz mili-tarnym zaliczamy do nich m.in.: gospodarczy i moralny. Upraszczając, można zakładać, że tym filarem gospodarczym zajmuje się w szczególności ekonomika obrony, politycz-nym – politologia, wojskowym – sztuka wojenna, a moralnym – nauki humanistyczne.  W dzisiejszym, jakże złożonym świecie uproszczenia (choć atrakcyjne dla naszej per-cepcji) nie odzwierciedlają jednak złożoności zjawisk czy procesów, a inaczej to ujmując wielowymiarowości badanych dziedzin. Tak też jest z ekonomiką obrony, która jest – jak wskazuje jej nazwa – specyficzną dyscypliną ekonomiczną, zawierającą nie tylko pier-wiastki obronne (wojskowe), ale również polityczne i moralne. W celu podkreślenia wie-lodyscyplinarnego jej charakteru często stosuje się nazwę ekonomia polityczna obrony, a ostatnio też ekonomika bezpieczeństwa. Zainteresowanie zagadnieniami bezpieczeństwa narodowego w ostatnich latach wyraźnie rośnie. Już kilka uczelni kształci studentów na kierunku „bezpieczeństwo naro-dowe”. Zauważamy jednak, że w standardach kształcenia na tym kierunku problematyka ekonomiczno-obronna jest raczej słabo reprezentowana, co może mieć związek z tym, że zwarte badawcze środowisko ekonomiczno-obronne w Polsce już praktycznie nie ist-nieje. Dlatego w pełni na uwagę zasługuje omawiana monografia. Autor omawianej książki, to znany ekonomista, politolog, prakseolog i analityk stu-diów strategicznych. Mirosław Sułek był profesorem Akademii Obrony Narodowej (1995– –1998), Akademii Podlaskiej (1997–2002) oraz Wyższej Szkoły Ekonomii i Prawa w Kiel-cach (2000–2007). Pracował też w Rządowym Centrum Studiów Strategicznych na sta-nowisku wicedyrektora Departamentu Spraw Obronnych (1998–1999). Od 2002 roku jest profesorem w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Opublikował kilka książek, w tym podręczniki akademickie. Omawiana praca stanowi zwieńczenie jego wieloletniego dorobku ekonomiczno-obronnego, będącego częścią ba-dań nad bezpieczeństwem narodowym. Warto podkreślić, że omawiana książka nie ma siebie podobnej w naszym kraju  w ostatnich kilkudziesięciu latach. Jej przedmiotem są koncepcyjne przygotowania w go-spodarce oraz badania ekonomiczno-obronne ukierunkowane na podejmowanie decyzji. Autor przedstawił w niej teoretyczno-metodologiczne podstawy programowania gospo-darczo-obronnego z uwzględnieniem w zasad sztuki wojennej. Zbliżonych zagadnień, aczkolwiek nie tak szczegółowo, dotyczy praca Wacława Stankiewicza Planowanie obronne: studium podstaw teoretycznych (Wydawnictwo MON, Warszawa 1977) oraz bardziej wyspecjalizowana w tematyce analitycznej – Analiza systemów w planowaniu obrony: aspekty ekonomiczno-polityczne Antoniego Roguckiego (Wydawnictwo MON, Warszawa 1975). Nie było natomiast książki poświęconej wyłącznie programowaniu czy planowaniu gospodarczo-obronnemu. 222 J. STAŃCZYK  Recenzowana praca składa się ze: wstępu (Od autora), sześciu rozdziałów, zakoń-czenia, spisów tabel, tablic i rysunków oraz obszernej bibliografii. Niezależnie od powyż-szych elementów struktury, w książce da się wyróżnić dwie wyraźne części. Pierwsza obejmuje rozdziały od pierwszego do piątego, w sposób logiczny i przejrzysty przedsta-wia programowanie gospodarczo-obronne od spraw podstawowych do zaawansowa-nych. Druga (ostatni rozdział) jest poświęcona teoretycznym i praktycznym aspektom programowania gospodarczo-obronnego w Polsce. Rozdział pierwszy (Ekonomika bezpieczeństwa – teoretyczna podstawa progra-mowania gospodarczo-obronnego) przygotowuje teoretyczny grunt do dalszych rozwa-żań podjętych w książce. Mamy tu krótki rys historyczny rozwoju badań ekonomiczno- -obronnych w okresie „zimnej wojny” i po jej zakończeniu (wraz ze szczegółowym odnie-sieniem do poglądów Andrew L. Rossa na temat zakresu i przedmiotu badawczego eko-nomii politycznej obrony oraz określania jej przedmiotu w koncepcjach Keitha Hartleya  i Todda Sandlera). Osobny punkt jest poświęcony omówieniu rozwoju badań ekono-miczno-obronnych w Polsce po „zimnej wojnie”. Autor skupił uwagę na zasadności wy-odrębnienia ekonomiki bezpieczeństwa jako nauki o powiązaniach między gospodarką  a bezpieczeństwem, relacjach między nimi oraz perspektywach badawczych. W rozdziale drugi (Gospodarcze podstawy bezpieczeństwa – obiekt programowa-nia gospodarczo-obronnego) Autor przedstawia na wstępie pojęcie gospodarczych pod-staw bezpieczeństwa (wyszczególniając m.in. odmienność uwarunkowań gospodarki obronnej w systemach scentralizowanym i zdecentralizowanym). Analizuje ogólnoeko-nomiczne i sektorowe podstawy bezpieczeństwa. Te drugie są ściśle związane z finan-sowaniem obrony (bezpieczeństwa), bazą produkcyjno-usługową, a także ze sferą mię-dzynarodowych stosunków gospodarczych (bezpieczeństwo ekonomiczne). W obu podejściach gospodarka jawi się w rozważaniach Autora jako podstawa potęgi (siły) państw. W związku z tym niebezzasadne jest przedstawienie w tym rozdziale zagadnie-nia dotyczącego relacji między gospodarką a potencjałem bojowym sił zbrojnych. Autor poruszył również problemy zagrożeń gospodarczo-obronnych i strategii przeciwdziałania im: strategie niezależności absolutnej (autarkiczne) oraz strategie niezależności względ-nej (współzależności i współpracy). Istotne są tu rozważania poświęcone gospodarczym ograniczeniom strategii przeciwdziałania, strategicznym ograniczeniom gospodarki obronnej, a także politycznym funkcjom przedsiębiorstw międzynarodowych.  Rozdział trzeci (Programowanie gospodarczo-obronne jako proces podejmowania decyzji) traktuje programowanie gospodarczo-obronne jako kategorię prakseologiczną. Prakseologia jest – jak wiadomo – nauką o ludzkim działaniu, a każde świadome działa-nie ma dwie fazy: podjęcie decyzji i jej realizacja. Na wstępie rozdziału zostały przedsta-wione syntetycznie sposoby podejmowania decyzji obronnych, które obejmuje różne formy: planowanie, programowanie, projektowanie i budowanie strategii. Terminy te są nieostre, dlatego Autor nie próbował podawać ścisłej definicji programowania gospodar-czo-obronnego, gdyż głównym celem jego książki (co w tym miejscu zaakcentuję) jest „zarysowanie teoretyczno-metodologicznych podstaw programowania gospodarczo- -obronnego jako pierwszego stopnia konkretyzacji polityki gospodarczo-obronnej. Nie jest to więc instrukcja postępowania – praca ma przede wszystkim charakter teoretycz-no-metodologiczny” (s. 6). Niemniej jednak Autor przywołał szerszą definicję programo-wania obronnego wspomnianego już Wacława Stankiewicza, jako „bliską duchowi książ-ki”. Według niej: „Programowanie obronne jest to część procesu planowania obronnego, stanowiąca wstępny etap konfrontacji celów obronnych z zasobami i poczynaniami nie-zbędnymi do ich realizacji” (s. 82). Akcentując znaczenie programowania obronnego (gospodarczo-obronnego), Autor pokazuje jednocześnie specyfikę podejmowania decyzji w tym zakresie, m.in. wynikającą z przesłanek podmiotowych, przedmiotowych i meto-dycznych. Dużą uwagę zwraca na potrzeby informacyjne tego programowania, wskazu-jąc na ekonomiczne potrzeby konfliktów (formułowanie i wyrażanie potrzeb obronnych  Mirosław Sułek, Programowanie gospodarczo-obronne 223 oraz ekonomiczne tego konsekwencje). Ujęte tu zostają ponadto zagadnienia ekonomicz-nych przesłanek wyboru systemu wojskowego, podstawowe formy dostosowania do nie-doborów środków budżetowych, a także kwestia swoistego fetyszyzmu planistycznego. W rozdziale czwartym (Badanie i pomiar potencjału gospodarczo-obronnego) zo-stały omówione ważniejsze metody badania i pomiaru potencjału gospodarczo- -obronnego. Poza wstępnymi uwagami terminologicznymi, przedstawiane są podejścia analityczne i syntetyczne oraz cele i charakter pomiaru. Wiele uwagi poświęcono pojęciu potęgi państwa, której podstawą jest właśnie potencjał gospodarczo-obronny. Wyodręb-niane i wyjaśniane są pojęcia potęgi „twardej” i „miękkiej”, a także wpływ ery informacyj-nej na pojęcie potęgi. W ujęciu analizy porównawczej przedstawione są w tym rozdziale zasadnicze podejścia, metody i modele badawcze: 1) sztab gospodarki obronnej i ofice-rowie ds. gospodarczych, 2) model Germana, 3) korelaty wojny, 4) koncepcja W. Stan-kiewicza, 5) koncepcja J. Zagórskiego, 6) model W. Fucksa, 7) model R.S. Cline’a, 8) metody wielowymiarowej analizy porównawczej, 9) podejście W. Chaczaturowa, 10) badania i modele J.Y. Caro, 11) podejście RAND Corporation, 12) podejścia i mode-le chińskie, 13) podejście indyjskie, 14) model własny. Zabiegi te służą przede wszystkim budowie bazy informacyjnej polityki i strategii bezpieczeństwa państw. Tematyka roz-działu obejmuje obszar, gdzie występuje wyjątkowy chaos terminologiczny i pojęciowy. Źródeł tego chaosu trzeba szukać przede wszystkim w interdyscyplinarnym charakterze ekonomiki obrony (ekonomii politycznej obrony, ekonomiki bezpieczeństwa). Nic dziw-nego, że ekonomiści mówią raczej o potencjale gospodarczo-obronnym, politolodzy  – o potędze (sile, mocy) państwa, a wojskowi – o potencjale wojskowym czy wojennym. W rozdziale tym Autor przyjął szerokie rozumienie potencjału gospodarczo-obronnego. W rozdziale piątym kończącym pierwszą część pracy (Rachunki i procedury opty-malizacyjne) Autor zajął się rachunkami i procedurami optymalizacyjnymi, które w sekto-rze ekonomiczno-obronnym nie mają ani czysto ekonomicznego, ani czysto wojskowego charakteru. Optymalizacja decyzji obronnych (w tym gospodarczo-obronnych) dotych-czas nie została zadowalająco rozwiązana i prawdopodobnie nigdy to się nie uda.  W rozdziale tym znajdziemy rozważania odniesione do różnych typów gospodarek  (i ekonomii), w których mamy do czynienia z różnymi podstawami optymalizacji. Autor omawia tu zasady rachunku optymalizacyjnego w sferze gospodarczo-obronnej (ekono-miczne i wojskowe), odwołując się do zasad logistyki wojskowej. Porusza zagadnienia analityczno-rachunkowych podstaw optymalizacji decyzji gospodarczo-obronnych, sku-piając się zwłaszcza na: pomiarze nakładów i efektów w sferze obronnej oraz rachunku kosztów i efektów w sferach militarnej i pozamilitarnej. Zwraca uwagę na potrzeby i moż-liwości prowadzenia rachunków efektywności z uwzględnieniem ich formuł. W ramach omawiania rozwoju analityczno-rachunkowych metod optymalizacji decyzji gospodarczo- -obronnych koncentruje się na analizie systemów i analizie polityki. W sposób szczegó-łowy przedstawia wybrane procedury organizacyjno-informacyjne z uwzględnieniem uwarunkowań systemowych, budżetowania przedsięwzięć (performance budgeting), bu-dżetowania programowego (programming budgeting) i słynnego systemu pod nazwą Planowanie – Programowanie – Budżetowanie (Planning – Programming – Budgeting System – PPBS). Oddzielnie została omówiona tzw. Zerowa Opcja w Budżetowaniu (Ze-ro-Based Budgeting – ZBB). Optymalizacja decyzji gospodarczo-obronnych jest sprawą szczególnie złożoną. Jeśli w gospodarce narodowej, zwłaszcza w sektorze przedsiębiorstw, rachunek optyma-lizacyjny opiera się na wymiernych kategoriach po stronie nakładów i efektów, to w sfe-rze gospodarczo-obronnej strona efektów jest trudno uchwytna, rozmyta. Mimo to Autor przyjął tezę o potrzebie i możliwościach optymalizowania decyzji gospodarczo- -obronnych. Optymalizacja, o której mowa, nie ma oczywiście charakteru w głównej mie-rze sformalizowanego, a raczej charakter społeczny. Autor słusznie koncentruje się nie-224 J. STAŃCZYK  mal wyłącznie na dylematach optymalizacji szczebla centralnego. W jego przekonaniu ten właśnie poziom decyduje o jakości całego procesu. Obszerny rozdział szósty (Programowanie gospodarczo-obronne w Polsce) rozpo-czyna się od przedstawienia procesu demobilizacji gospodarczej i wojskowej w Polsce po zakończeniu „zimnej wojny”, omawiając w ramach tego doktryny i strategie obronne oraz zasadnicze analizy i koncepcje z tym związane. Osobny punkt poświęcony jest pró-bom i rezultatom programowania gospodarczo-obronnego po „zimnej wojnie”. Autor po-rusza tu zagadnienia: programowania przekształceń i rozwoju sfery gospodarczo- -obronnej, podstaw prawnych tych działań, programowania mobilizacji gospodarczej, strategicznych programów rządowych, programowania rekonwersji kadr w Siłach Zbroj-nych RP, programu inwestycji NATO na rzecz bezpieczeństwa i wsparcia przez pań-stwo-gospodarza. Znajdziemy tu też rozważania na temat ekonomicznych i polityczno- -militarnych uwarunkowań rozwoju polskiego przemysłu zbrojeniowego na europejskim rynku obronnym ze wskazaniem m.in. na jego funkcję i specyfikę oraz długoterminową wizję europejskich potrzeb w dziedzinie zdolności wojskowych. Rozdział kończy punkt poświęcony społecznym aspektom programowania gospodarczo-obronnego, co jest  w tym opracowaniu ważne. Programowanie, jak i wszelkie planowanie działań, ma oczywiste aspekty formalno-techniczne (wyznaczenie celów, strategii sposobów oraz na-rzędzi działania), a także społeczne, gdyż plany realizowane są przez ludzi zorganizo-wanych w zespoły, poddanych wzajemnym oddziaływaniom, określonej motywacji i ma-jących własne cele. Uwzględnienie mechanizmów społecznych jest niezwykle ważne, by planowanie było realne. W zakończeniu Autor wyraża opinię, z czym chyba można się zgodzić, że osiągnię-ty poziom programowania gospodarczo-obronnego w Polsce od strony koncepcyjno- -programowej, organizacyjnej i prawnej można uznać za wysoki. Stan ten jest też pew-nym zwieńczeniem dorobku minionego 20-lecia reform i transformacji systemowej. Moż-na skonstatować, że zostały zbudowane instytucjonalne, metodyczne i informacyjne podstawy programowania gospodarczo-obronnego. Jest w tym oczywiście pewien wy-mierny wkład naszych sojuszników, ale w zdecydowanej większości są to owoce wysił-ków własnych. Podsumowując, można z przekonaniem stwierdzić, że omawiana praca ma liczne zalety, w tym cechy oryginalności. Niezwykle ważne jest to, że próbuje ona stymulować proces myślenia projektanta systemów gospodarczo-obronnych na pierwszym stopniu konkretyzacji, tzn. na poziomie programowania gospodarczo-obronnego. Zadaniu temu usiłuje sprostać struktura pracy i – moim zdaniem – odwzorowuje to dobrze (założone na wstępie cele i tezy pracy są w jej toku systematycznie realizowane, a czytelnikowi nie umyka główna myśl, jaka w takiej monografii powinna się przewijać na jej kartach). Po-nadto, cenne jest już samo podjęcie tego trudnego tematu, co stanowi próbę wręcz ra-towania i rozwinięcia dorobku polskiego środowiska ekonomiczno-obronnego, które  – niestety – należy już chyba do przeszłości (nie waham się użyć tu tej nieco prowoka-cyjnej tezy). Zaletą pracy jest jej bazowanie na wielodyscyplinarnej, międzynarodowej li-teraturze przedmiotu badań oraz dostrzeganie całego przekroju uwarunkowań splatają-cych się na współczesne rozumienie programowania gospodarczo-obronnego. Innym walorem są liczne materiały poglądowe, które Autor zamieścił w książce (tabele, tablice  i rysunki), co znacznie ułatwia jej odbiór przez czytelnika. Pomocne również jest odwo-ływanie się do licznych przykładów z historii, przez co tekst ten jest bardziej interesujący. Ważne jest przy tym to, że Autor posługuje się w swym przekazie stosunkowo łatwym językiem, a zarazem dba o ścisłość stosowanych pojęć, co przy istniejącym bałaganie terminologicznym jest sporym osiągnięciem. Obrazuje to zarazem trud włożony w opra-cowanie tego dzieła w zwartej i logicznej formie. Warte odnotowania jest ponadto to, że w narracji Autor nie stroni od krytycznych osądów i komentarzy. Całość przedstawia nie- Mirosław Sułek, Programowanie gospodarczo-obronne 225 zwykle syntetycznie złożony zbiór współczesnych koncepcji i poglądów na tematy pro-gramowania gospodarczo-obronnego i to zarówno ze sfery nauki, jak i praktyki. Zakładać z powodzeniem można, że przedstawiona książka powinna zaintereso-wać kilka grup zawodowych, związanych głównie z sektorem obronnym oraz z zarzą-dzaniem kryzysowym, czyli m.in.: ekonomistów, pracowników administracji państwowej  i samorządowej, wojskowych, a także polityków. Mimo znacznego zaawansowania teo-retycznego, będzie ona również dobrą pomocą dla studentów kierunku „bezpieczeństwo narodowe” oraz innych kierunków czy specjalności związanych z bezpieczeństwem  i obronnością.  

Mirosław Sułek, Programowanie gospodarczo-obronne, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona 2008, 294 s.

https://czasopisma.uph.edu.pl/doctrina/article/download/1440/1251

Mirosław Sułek, Programowanie gospodarczo-obronne, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona 2008, 294 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Siedlce University Publishing House Journals