سنجش تاب‌آوری اجتماعی - فرهنگی محیط‌های روستایی در معرض خطر سیلاب با استفاده از روش TOPSIS

Abstract

مقدمه و هدفدر دهه‌های گذشته، توسعه‌ای ناپایدار، سبب‌ ظهور و بروز انواع بحران‌ها و خسارت­های جانی، اجتماعی، اقتصادی و مخاطرات زیست ‌محیطی در گستره آبخیزهای کشور شده است. به‌ویژه، رخداد سیل از جمله پدیده‌هایی است که تحت تأثیر این توسعه ناپایدار و اثرات تغییر اقلیم، در دهه‌های پیشین در مناطق شهری و روستایی کشور به‌شدت افزایش یافته است. بر این اساس، سنجش ابعاد گوناگون تاب‌آوری جوامع شهری و روستایی در معرض خطر سیلاب و نیز شناسایی راهبردهای افزایش تاب‌آوری در برابر سیل، گام مهمی برای مدیریت این پدیده به‌ویژه در فرایند مدیریت جامع آبخیز است. در این پژوهش، توان نسبی و مطلق تاب‌آوری اجتماعی-فرهنگی جوامع محلی در معرض خطر سیلاب در مرزبندی واحدهای آب‌شناختی آبخیز سنگ‌سفید با استفاده از روش تصمیم‌گیری چند شاخصه TOPSIS، سنجش شد.مواد و روش‌هادر این پژوهش، نخست شاخص‌های سنجش تاب‌آ‌وری اجتماعی-فرهنگی، با استفاده از پژوهش کتابخانه‌ای و نتایج دیگر پژوهش‌ها، مصاحبه با کارشناسان و نیز بازدیدهای میدانی و مصاحبه با ساکنان، ‌شناسایی شد. سپس، برای تعیین کمیت شاخص‌های سنجش تاب‌آوری اجتماعی-فرهنگی در وضعیت کنونی منطقه، از روش کدگذاری چند پاسخی، استفاده شد. متغیرهای استفاده‌شده در پرسش‌نامه از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت (خیلی‌کم (1)، کم (2)، متوسط (3)، زیاد (4) و خیلی‌زیاد (5)) در نظر گرفته شد. سپس، از ساکنان منطقه پس از سنجش روایی و پایایی پرسش‌نامه، نظرسنجی شد. در این راستا، روایی ابزار اندازه‌گیری به‌وسیلة گروه خبرگان ‌تأیید شد. هم‌چنین، از روش آلفای کرونباخ برای محاسبه اندازة پایایی یا قابلیت اعتماد ابزار اندازه‌گیری، استفاده شد. در این پژوهش، واحد نمونه، خانوار روستایی بود و برای محاسبه حجم نمونه از رابطة کوکران و بر اساس تعداد خانوار روستایی موجود در هر واحد آب‌شناختی استفاده شد. سرانجام، توان نسبی و مطلق تاب‌آوری اجتماعی-فرهنگی جامعه‌های محلی در معرض خطر سیلاب در مرزبندی واحدهای آب‌شناختی آبخیز سنگ‌سفید ‌سنجش شد و با استفاده از روش تصمیم‌گیری چند شاخصه TOPSIS، با و بدون دخالت دادن دو گزینه فرضی در قالب کمینه و بیشینه اندازه‌های توان تاب‌آوری (به‌ترتیب با اندازه‌های متوسط 1 و 5 مرتبط با کلیه شاخص‌ها در واحدها) تعیین شد.نتایج و بحثدر این پژوهش، 11 شاخص به‌عنوان گویه‌های اصلی سنجش تاب‌آوری محیط‌های روستایی در معرض خطر سیلاب شناسایی شد. هم‌چنین، حجم نمونه با استفاده از رابطة کوکران تعداد 663 نمونه به‌دست آمد. افزون بر این، اندازة آلفای کرونباخ 0/832 محاسبه شد که بیانگر اندازة پایایی خوب ابزار‌ اندازه‌گیری بود. نتایج نشان داد با اهمیت‌ترین و بی‌ اهمیت‌ترین شاخص در سنجش تاب‌آوری اجتماعی-فرهنگی در مقایسه با دیگر شاخص‌ها از دیدگاه کارشناسان به‌ترتیب مربوط به شاخص‌های V1 (اندازه مسئولیت‌پذیری و مشارکت افراد محلی) و V4 (شناخت ساکنان جامعه محلی از یکدیگر) بود. همچنین، پنج شاخص مهم دیگر به‌ترتیب شامل شاخص‌های V1 و V6 (سطح دانش جامعه محلی در ارتباط با سیل و اقدامات لازم)، V9 (اندازة حس دلبستگی ساکنان به ‌منطقه)، V11 (اندازة اعتماد جامعه محلی به ‌سیاست‌ها و برنامه‌های مسئولان) و V8 (اندازة اعتماد جامعه محلی به ‌خدمت‌رسانی عادلانه نهادهای متولی در هنگام  بحران و پس از آن) بودند. همچنین، نتایج نشان داد که دامنة اندازه‌های نزدیکی نسبی به راه‌حل ایده‌آل مثبت و منفی به‌ترتیب از 0/80 تا 5/20 و 1/98 تا 5/90 متغیر بود. افزون بر این، دامنة اندازه‌های نمایه TOPSIS از 0/28 تا 0/88 تغییر کرد. دامنه گستردة نمایه TOPSIS، نشان‌دهنده وجود واحدهای با توان متفاوت تاب‌آوری در برابر سیلاب در منطقه پژوهش‌شده بود. در این راستا، نتایج نشان داد که کمترین و بیشترین اندازه تاب‌آوری در برابر سیلاب (اندازه‌های Ri) مربوط به واحدهای S-int2 و S9 به‌ترتیب 0/28 و 0/88 بود. همچنین، در محیط‌های روستایی در معرض خطر سیلاب در مرزبندی واحدهای انتخاب‌شده آب‌شناختی، توان تاب‌آوری 6669/4 هکتار (73/41%) متوسط، 732/5 هکتار (8/06%) زیاد و 1682/7 هکتار (18/52%) خیلی‌زیاد بود.نتیجه‌گیری و پیشنهادهانتایج این پژوهش بیانگر اهمیت متفاوت میان 11 شاخص شناسایی‌شده در سنجش تاب‌آوری بود. نتایج سنجش توان تاب‌آوری محیط‌های روستایی در معرض خطر سیلاب در مرزبندی واحدهای آب‌شناختی آبخیز سنگ‌سفید، بیانگر وجود انواع واحدها با توان تاب‌آوری متوسط، زیاد و خیلی‌زیاد در آبخیز پژوهش‌شده بود. بر اساس نتایج این پژوهش، برای افزایش توان تاب‌آوری واحدها، به‌ویژه با کاربست روش‌های ساختاربندی مسئله استفاده از برنامه‌های SWOT و DPSIR، پیشنهاد می‌شود. افزون بر این، استفاده از نتایج این پژوهش و انواع فنون تعیین اهمیت یا وزن‌های شاخص‌ها در ترکیب با دیگر روش‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه، برای پژوهش‌های آتی سنجش توان تاب‌آوری پیشنهاد می‌شود. زمان‌بر بودن نظرسنجی از ساکنان آبخیز، یکی از چالش‌برانگیزترین موضوعات در این پژوهش بود