Uczniowie i współpracownicy

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

JEDNAK KSIAZKI 2024 nr 1(18) PROFESOR DR HAB. ZBIGNIEW MAJCHROWSKI (5.07.1955—2I.12.2023) — WSPOMNIENIE Z wielkim bólem i poczuciem niepowetowanej straty przyjęliśmy wiadomość o śmierci naszego Nauczyciela, Promotora i Kolegi, wybitnego historyka literatury i krytyka teatral- nego, Profesora Zbigniewa Majchrowskiego. Od początku swojej drogi akademickiej związany z naszą Alma Mater, Zbigniew Maj- chrowski ukończył filologię polską na Uniwersytecie Gdańskim i już jako student dał się poznać jako jedna z najbardziej twórczych i wszechstronnych umysłowości swojego poko- lenia. W Gdańsku reprezentował pierwszą generację pojałtańskiej Polski, króra tu przyszła na świat i nadała rodzinnemu miastu nowy, wolny od celów propagandowych, kulturowy kształt. Byt bezpośrednim świadkiem Grudnia ”70 i Sierpnia '80, widział, jak historia prze- mienia się w mit i w późniejszych latach starał się zgłębić, jak dokonuje się ten proces, szuka- jąc różnych nieoczywistych punktów widzenia. Całe swoje zawodowe życie i pasję oddał literaturze, sztuce i teatrowi. Uczestniczył w generacyjnych ruchach literackich wychodzących z kręgu naszej uczelni (grupa „Wspól- ność”, studenckie czasopismo „Litteraria”), szybko tez zyskał uznanie jako krytyk teatralny po swoim debiucie w miesięczniku „Dialog”. W pełni Jego talent ujawnił się podczas seminariów Profesor Marii Janion, pod której kierunkiem napisał pracę magisterską poświęconą Białemu małżeństwu Tadeusza Różewicza. Po magisterium rozpoczął pracę w Instytucie Filologii Pol- skiej UG i byt jednym z redaktorów słynnej („kultowej” — można z ironią dodać — bo tak traktował wytarte powiedzenia i słówka) serii Transgresje. W jej ramach ze swoją mistrzynią redagował pamiętny prekursorski tom Odmieńcy. Rozprawa Dramat poety w twórczości Tade- usza Różewicza przyniosła Mu w 1986 roku tytuł doktora. Stał się niekwestionowanym auto- rytetem wśród różewiczologów, a w późniejszych latach byt inspiratorem przyznania tytułu doktora h.c. sędziwemu już wówczas poecie. Habilitował się na podstawie książki Celz Kon- rada. Powracając do Mickiewicza (1998), za którą otrzymał nominację do Nagrody Literackiej Nike. W roku 2007 uzyskał tytuł naukowy profesora, wszedł do Komitetu Nauk o Literatu- rze PAN. Wypromował ośmioro doktorów. Trudno zliczyć naukowe i zawodowe aktywności Profesora. Widywano Go na ważniej- szych krajowych premierach teatralnych, pełnił funkcję jurora festiwali teatralnych, konkur- sów dramaturgicznych i literackich nagród, a często po prostu bywał na wielu wydarzeniach jako bezinteresowny miłośnik sztuki. Z zamiłowania bibliofil, nie byt typem badacza, króry zamyka się w bibliotece, potrzebował aktywnego uczestnictwa w szybkim rytmie kulturo- wych przemian i miejskiego życia. Jego charyzma polegała m.in. właśnie na intelektualnym refleksie, króry pozwalał mu na spontaniczne formułowanie najczęściej celnych diagnoz. Akademię traktował jako przestrzeń ciągłego samodoskonalenia się i samopoznania. Krytyczny ogląd świata zaczynał od siebie, podważając własne interpretacyjne przyzwyczajenia i nawyki wyobraźni. Wolał wystawiać się na nieustanne ryzyko, pociągała go nieprzewidywal- ność. Jednocześnie niezwykle trafnie przeczuwał kierunki przeobrażeń polskiej humanistyki oraz zmiany zachodzące w zbiorowej świadomości Polaków. Walczył ze zużytymi kliszami, schematami, stylami odbioru i za każdym razem starał się zbliżyć do fenomenu dzieła, oglą- dając je z wielu perspektyw, zderzając różne badawcze porządki. Czytał je zatem zwykle „na 250JEDNAK KSIAZKI 2024 nr 1(18) ukos”, praktykując krytyczną, nierzadko dekonstrukcyjną, lekturę na długo przedtem, zanim stało się to powszechnie stosowaną metodą. Była to zarazem lektura jedyna w swoim rodzaju, głęboko intertekstualna i transdyscyplinarna. Taka, króra buduje mosty między nieprzystają- cymi do siebie dziedzinami oraz dowartościowuje to, co potoczne; to, co tabuizowane i bluz- niercze, to, co zmarginalizowane i nienormatywne. Dla swoich uczniów i współpracowników był partnerem — intelektualnym i zawodo- wym — trudnym, lecz fascynującym. Roztaczał specyficzny urok, onieśmielał erudycją i zwy- czajem stawiania wysokich wymogów zarówno sobie, jak i rozmówcy, lecz jednocześnie przy- ciągał błyskotliwym poczuciem humoru oraz iście nieakademicką znajomością rozmaitych zaułków życia kulturalnego. Rozmowa z Nim była wyzwaniem i przyjemnością. Zaskakiwał śmiałością skojarzeń, pamięcią do szczegółu, obeznaniem z najnowszymi zjawiskami literac- kimi czy — szerzej — społecznymi. Byt nie tylko autorytetem naukowym, ale tez doskonałym towarzyszem wypraw w przeróżne rejony kultury, znakomitym rozmówcą i niebanalną oso- bistością. Taką, wobec której trudno przejść obojętnie. W tym tkwiła Jego niepowtarzalność. Tego bedzie nam bardzo brakować w kontekście pogłębiającej się unifikacji życia naukowego — nie wpisywał się w schematy zarówno „parametryzacyjne”, jak i „dydaktyczne”, lecz też nie sięgał w dyskusji po wytarte już retoryczne szablony znane akademii, nie przymierzał masek, które symbolizują formuły współczesnego bycia naukowcem. Grał swoje autorskie przedsta- wienie — bezkompromisowe i inteligentnie ironiczne, co stanowiło nierzadko trudność dla odbiorcy; nie przez każdego było pozytywnie przyjmowane i recenzowane, ale dla lubiących tę konwencję oznaczało ważne doświadczenie spotkania z indywidualnością. Nie tylko z „pro- fesorem uczelni”, „nauczycielem”, „promotorem”, „recenzentem”, ale też właśnie z indywidu- alnym podmiotem w pewnym sensie rozsadzającym ramy każdej z powyższych form. Spośród wielu „terenów badań” Zbigniewa Majchrowskiego najważniejszymi były utwory, zwłaszcza dramaty, Adama Mickiewicza i Tadeusza Różewicza, a także Witolda Gom- browicza. Zaowocowało to wielokrotnie nagradzanymi książkami: Poezja jak otwarta rana. Czytając Różewicza (1993); Gombrowicz i cień wieszcza (1995); Cela Konrada. Powracając do Mickiewicza (1998); Różewicz (2002); Mickiewicz i wiek dwudziesty (2006); Krypta Gustawa (2021). Kultura i sztuka zdawały się nie mieć przed Nim tajemnic — Jego domeną były histo- ria i antropologia literatury, teatrologia i performatyka, ale zain teresowania obejmowały także filmoznawstwo czy praktykowanie krytyki artystycznej. Ta wszechstronność, wielość dzie- dzin, którymi się zajmował, nie oddalały Go od życia codziennego, wręcz przeciwnie, dawały Mu zaskakującą innych spostrzegawczość i ostrość widzenia. Potrafit odnajdywać przejawy epifanii w zwyczajnych rzeczach, zaś w błahych na pierwszy rzut oka sprawach dostrzegał zaskakujące znaczeniowe spięcia. Swoja uważnością na szczegół zarażał również innych, ini- cjując naukowe sesje o „miłych i nie-miłych życia drobiazgach”, „drobinach czasu” czy „22 fotografiach”. Odkrywał w nich nieoczywiste wymiary kultury (i popkultury) jako przestrzeni zbiorowych lęków i pragnień, sfery społecznych rytuałów, dziedziny widowisk kulturowych, by tworzyć z nich — na wzór Rolanda Barthesa czy Jeróme'a Garcina — „mitologie współcze- sne”. Interesowało Go wszystko to, co pozwala lepiej zbadać symboliczną polską samoświa- domość z początku XXI wieku — jakże inną od tej projektowanej przez romantyczny para- dygmat, a zarazem jakże do tamtej podobną. Zapewne dlatego „mickiewiczologiczne” wędrówki od Celi Konrada do Krypty Gustawa Zbigniew Majchrowski przełamywał postmodernistycznym „chodzeniem po śladach” Tade- usza Różewicza, swego mistrza i, prywatnie, przyjaciela, Co więcej, ów styk „romantycznej gorączki” i przesyconego nieromantyczną ironią dystansu; niezwykłe połączenie głębokiego „czucia” i „racjonalnej przenikliwości”, stały się składową pisarskiego idiomu Profesora. Sta- 251JEDNAK KSIAZKI 2024 nr 1(18) nowiły matrycę dla niewyczerpalnego bogactwa odczytań tak romantyzmu, jak i współcze- sności; unikatowy aparat krytyczny szczególnie wyczulony na dostrzegane w polskiej kulturze i sztuce aporie, wewnętrzne sprzeczności, paradoksy, irracjonalności, a także wpisane w nią równie głęboko neurozy i traumy. Znajdowało to odzwierciedlenie we wszystkich Jego książ- kach autorskich oraz współtworzonych przez Niego monografiach, takich jak Bakam i tru- cizna. 13 tekstów o Mickiewiczu (1993), Od Shakespearea do Szekspira (1993), Świat według Themersonów (1994), Mickiewicz. Sen i widzenie (2001), Dramat polski. Interpretacje (2001), Powracając do Różewicza. Studia i szkice (2006), Księga Janion (2007), Wojna i postpamięć (2011) czy Re: Iredyński (2019). Zbigniew Majchrowski stale doskonalił się jako dydaktyk, dbając o prezentowanie swo- jej rozległej wiedzy w taki sposób, aby kolejne generacje studentów prowokować do krytycz- nego osądu, odwagi budowania własnej humanistycznej wrażliwości. Doskonale przygoto- wany do zajęć, wykorzystywał podczas nich swoje reżysersko-aktorskie doświadczenia z lat młodzieńczych. Wykłady i ćwiczenia obmyślał w najmniejszym szczególe, by już w ich trakcie odejść od swoich notatek, dać się ponieść energii wyzwalanej przez dyskusję. Nie stronił rów- nież od eksperymentów, traktując zajęcia jako swego rodzaju laboratorium. Było to więc nie tyle przekazywanie, ile praktykowanie wiedzy, która w Jego wykonaniu oczarowywała, ale też aktywizowała odbiorców, skłaniała ich do otwierania umysłów. Na seminariach Profesora wszyscy byli skłaniani do brania czynnego udziału w dysku- sji o prezentowanych tekstach, choć często nie zgadzali się ze sobą. I ta niezgoda wydawała się dla Niego ciekawsza niż ugodowe „poklepywanie się po ramieniu”. Głównie dlatego, że z przeciwieństw rodziła się nowa jakość, nowy kierunek, który do tej pory był niewidoczny. Czekało się z niecierpliwością na te spotkania, wiedząc, że będą one czymś więcej niż refero- waniem własnych badawczych postępów. Uczestników seminariów Zbigniew Majchrowski wciągał w dyskusje na ważkie tematy, prowokował do zajmowania stanowiska, był bowiem żywo zainteresowany „głosem młodego pokolenia”, nieustannie wchodząc z Nim w dialog. Jednocześnie nie sposób się było oprzeć Jego brawurze myślenia, swobodzie łączenia ze sobą kanonicznych i niekanonicznych interpretacji, niemającym końca ,intelektualnym pasażom”. Na tych, którzy byli gotowi kroczyć razem z Nim tą drogą, czekał świat bardziej skompliko- wany, ale też bardziej fascynujący, bo tetniacy prawdziwym życiem, którego puls można było wyczuć pod teatralizacją rzeczywistości, fasadą przywiązanych do konwencji światopoglądów i przekonań. Jako taki — nieuchwytny, ironiczny, głodny wiedzy i bezkompromisowy w swoim dąże- niu do autenryczności, a zarazem hojny w dzieleniu się iskrzącymi się inteligencją myślami — pozostanie na zawsze w naszej pamięci, uczniowie i współpracownicy. 252

Polish

Profesor dr hab. Zbigniew Majchrowski (5.07.1955-21.12.2023) - wspomnienie

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/JednakKsiazki/article/download/12303/11003

Profesor dr hab. Zbigniew Majchrowski (5.07.1955-21.12.2023) - wspomnienie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)