Świętochowska, Urszula

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

Recenzje Małgorzata Bogunia-Borowską, Marta Ślebo-da, Globalizacja i konsumpcja Dwa dylematy współczesności, Towarzystwo Autorów i Wy­dawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2003, s. 316. Publikacje traktujące o globalizacji i konsumpcji zostały wzbogacone o nową pozycję opracowa­ną przez M. Bogunia-Borowską i M. Ślebodę. Praca składa się z dwóch części. Pierwsza zo­stała poświęcona globalizacji w wymiarze eko­nomicznym, politycznym i kulturalnym (szczegól­ny nacisk położono na wymiar ekonomiczny i kulturowy). Druga część dotyczy konsumpcji i jej znaczenia we współczesnej cywilizacji (zwa­nej ponowoczesną). Konsumpcja i globalizacja są pojmowane przez autorki jako dylematy, ponie­waż zawierają wiele pytań i wątpliwości oraz nie­przewidywalnych rozwiązań i decyzji. Rozważa­nia autorek przybliżają pojmowanie globalizacji i konsumpcji. Dylemat pierwszy: globalizacja został opraco­wany przez M. Ślebodę i przedstawiony w trzech rozdziałach, w wyjaśnieniu podstawowych pojęć i terminów oraz genezy globalizacji i w określe­niu obszarów jej wpływów (w wymiarze ekono­micznym, politycznym i kulturowym). Dylemat drugi: konsumpcja ujęto w pięciu roz­działach i wstępie, w którym wyjaśniono termin „konsumpcja", określono obszary analizy kon­sumpcji, zakres jej rozpatrywania: ideologia, czynniki i właściwości społeczeństwa konsump­cyjnego (ta część została opracowana przez Mał­gorzatę Bogunia-Borowską). Rozważania nad globalizacją zostały oparte na wielostronnej literaturze zwłaszcza anglosaskiej. Autorka uwzględniła różne poglądy na genezę globalizacji i jej kształtowanie się w XX wieku (s. 16-18). W toku analizy uznała za istotne zde­finiowanie pojęcia globalizacji i określenia ram w jakich będzie rozpatrywana. Zjawisko globali­zacji dotyka głównie trzech obszarów: ekonomii, polityki i kultury. Wyróżnione przez autorkę defi­nicje globalizacji wskazują na jej sposób podej­ścia do tego zjawiska i jego dalszą analizę. Wy­mienione definicje akcentują„kurczenie się świata i intensyfikacji świadomości o świecie jako cało­ści" (s. 20); „intensyfikację stosunków społecz­nych o światowym zasięgu, która łączy różne lokalności w taki sposób, że lokalne wydarzenia kształtowane są przez zdarzenia zachodzące w odległości wielu tysięcy mil i same zwrotnie na nie oddziaływają" (s. 20); „rozprzestrzenianiu zwyczajów, wartości i technologii w taki sposób, że wpływa to na ludzkie życie w całym świecie" (s. 21); „proces prowadzący do zwiększenia współzależności i wzajemnej świadomości (reflek-syjności) pomiędzy ekonomicznymi, polityczny­mi i społecznymi elementami świata..." (s. 21). Przedstawione definicje (jedne z wielu) stano­wią istotny punkt wyjścia do dalszych rozważań o globalizacji w obszarze ekonomicznym, poli­tycznym i kulturowym. Najszybciej i najskutecz­niej trendom globalizacyjnym ulega ekonomia. Wyraża się to w łatwym przemieszczaniu kapita­łu, zacieśnieniu więzów ekonomicznych między krajami, a także w tworzeniu organizacji ekono­micznych o charakterze globalnym. Podobne pro­cesy zachodząw sferze politycznej. Powstająor-ganizacje ponadnarodowe, które oddziaływają na politykę poszczególnych krajów i w układzie jed-nobiegunowym decydują o losach świata. Prze­ciwstawia się temu Unia Europejska, która dąży do obrony Europy przed globalizacją i ameryka­nizacją. M. Śleboda jest przekonana, że Unia Eu­ropejska stanowi przejaw globalizacji i reakcji na amerykanizację. Uważa również, że uniwersalne traktowanie praw człowieka, „odpowiednich dla wszystkich kultur i narodów to także przykład globalizacji" (s. 34). Globalizacja w obszarze kultury - jak twierdzi autorka -przejawia się „w upowszechnianiu wzo­rów kulturowych poza obrębem kultury, w której powstały. Obejmują one system wartości i norm, styl życia, wzory konsumpcji" (s. 34). Masowe przejmowanie obcych wzorów dotyczy wielu sfer i kręgów ludzkich, które są poddawane tym wpływom. 273 RECENZJE Wielostronne zetknięcie z obcymi wzorami sta­ło się możliwe dzięki gwałtownemu rozwojowi środków masowego przekazu z telewizją i Inter­netem na czele. Sprzyja temu również łatwość przemieszczania się ludzi i upowszechnienie języ­ka uniwersalnego (angielskiego) w komunikacji, technologii, nauce, transporcie, biznesie. Prawie wszyscy mają dostęp do takich samych produk­tów (np. Coca-Cola, samochody itd). Przeciwni­cy globalizacji kultury występują przeciwko roz­powszechnianiu takich samych filmów, piosenek itp. przez media. Uważają, że prowadzi to do „nowego barba­rzyństwa". Właśnie w globalizacji kultury, widzą zagrożenie dla tożsamości kulturowej (zwłasz­cza w rozpowszechnianiu kultury zachodniej). Stawiają opór jej nosicielom. W toku prowadzonych rozważań M. Śleboda słusznie dostrzega, że nie tylko w trzech sferach przejawia się globalizacja, ale również w techno­logii. Ona scala sferę ekonomiczną, polityczną i kulturową oraz umożliwia im wzajemne, spraw­ne kontakty. Stanowi również czwartą sferę glo­balizacji. Przedstawiona w rozdziale I analiza globaliza­cji skupia się głównie na ukazaniu różnych po­glądów dotyczących teorii nowoczesności, po-nowoczesności i współczesności. Rozważania autorki zasługują na szczególne uznanie za spo­sób w jaki są prowadzone. Świadczy o tym rów­nież następny rozdział, w którym prezentuje dwa nurty pochodzenia globalizacji i skutki jej wpły­wów. Pierwszy skupia zwolenników poglądu, że globalizacja jest naturalnym i nieuchronnym na­stępstwem modernizacji. Skutkiem tak rozumia­nej globalizacji jest homogenizacja (upodabnia­nie się) instytucji i doświadczeń jednostek. Drugi nurt jest zaprzeczeniem pierwszego. Globalizacja to różnorodność i „wymieszanie różnych wzo­rów kulturowych" (s. 81 ). Efektem tego jest „hy­brydyzacja" lub „kreolizacja". Zbliżone do siebie terminy oznaczają budowanie kultury na bazie różnorodności i mieszania różnych elementów. Pojawia się inny pogląd na globalizację, który wyraża się w twierdzeniu, że globalizacja nie wyklucza rozwoju lokalności. Kształtowanie (formowanie) lokalności odbywa się „w odwoła­niu do globalnych wzorców" (s. 82). Ujęcie globalizacji jako tendencji ujednolicają­cej w wymiarze ekonomicznym (makdonaldyza-cja społeczeństwa) i globalizacji jako różnorod­ności w wymiarze kulturowym zasługuje na szcze­gólne zainteresowanie czytelnika. W trzecim roz­dziale zwrócono uwagę na następstwa globaliza­cji. Ukazano pułapki jakie zastawiła globalizacja na społeczność międzynarodową. Zalicza się do nich: 1 ) zastąpienie polityki ekonomią, 2) pogłę­bianie się nierówności społecznych, 3) ukształto­wanie społeczeństwa formuły 20:80, 4) pogor­szenie warunków życia, 5) skupienie światowych finansów w rękach garstki ludzi, 6) powstanie tzw. podklasy (wykluczonych społecznie), 7) roz­przestrzenianie się zjawisk społecznie niekorzy­stnych. Dobrodziejstwom globalizacji autorka po­święciła o wiele mniej miejsca niż następstwom negatywnym. Nie pominęła również wpływu glo­balizacji na przemiany w Polsce. Wskazała na sku­mulowanie w „polskiej rzeczywistości gospodar­czo- społeczno-kulturowej elementy wszystkich trzech faz, przez które inne kraje zachodnie prze­chodziły przez wiele lat..." (s. 138) (są to fazy: wczesna nowoczesność, późna nowoczesność, ponowoczesność). W zakończeniu rozważań nad globalizacją M. Śleboda stwierdza, „że można mówić o glo­balizacji jako końcowym punkcie w historycznym rozwoju społeczeństw" (s. 142). Jednak podkre­śla, że „Globalizacja jest ostatnim etapem roz­wojowym znanym dotąd, nie jest wykluczone, że po niej pojawi się formacja o kształcie na razie niemożliwym do przewidzenia przez nas" (s. 143). Dylemat drugi: konsumpcja w globalizacji ma istotne znaczenie. Wywiera wpływ na wzrost kon¬sumpcji w różnych krajach i regionach świata. Społeczeństwa konsumpcyjne charakteryzują się w zakresie wartości: podmiotowych, kulturo­wych, estetycznych, marketingowych. W rozdziale pierwszym zestawiono dwa różne rodzaje konsumpcji: w kapitalizmie i socjalizmie. Reglamentacji konsumpcji przeciwstawiona zo­stała rewolucja konsumpcyjna. W rozważaniach nad konsumpcją w kapitalizmie autorka sięgnęła do K. Marksa. Przedstawiła podstawowe pojęcia jakimi posługiwał się K. Marks w opisie konsump­cji. Należą do nich reifikacja, alienacja, fetyszyzm towarowy. Wymienione pojęcia zostały przez autorkę wykorzystane do rozważań nad kon­sumpcją w fazie nowoczesności, późnej nowo­czesności i ponowoczesności. W następnym rozdziale zwrócono uwagę na konsumpcję klasy próżniaczej i wtórnej klasy 274 RECENZJE próżniaczej, na ukrytą konsumpcję i na pokaz. Ostatnie z wymienionych rodzajów konsumpcji zalicza się do charakterystycznych dla współcze­sności. Sytuacja współczesnego konsumenta jest trudna i złożona. Wymaga się od niego aktywno­ści konsumenckiej, a narasta w nim bunt wobec wolnego rynku. Masowy strajk konsumentów stanowi opór wobec kapitalizmu i polityki Za­chodu oraz może spowodować katastrofę syste­mu. Z tym poglądem nie zgadzają się inni badacze (np. B. R. Barber), którzy uważają, że obecnie żadna rewolucja nie jest potrzebna. Według nich wszyscy ludzie są konsumentami, którzy mają takie same prawa i obowiązki. Dalsze rozważania M. Bogunia-Borowskiej dotyczą konsumpcji w fazie postmodernistycz­nej. Społeczeństwo konsumpcyjne wymaga od swoich członków pełnienia roli konsumentów. Jest to konsument poszukujący wrażeń - spacerowicz. Napotyka na swojej drodze sklepy i hipermarke­ty, a w nich na promocje i ciekawe oferty. Kon­sument jest zmuszony do dokonywania wyborów. Konieczne staje się - zdaniem autorki - wycho­wanie do konsumpcji tzw. światłego konsumenta umiejącego dokonywać wyboru. Istotne miejsce w rozważaniach o konsumpcji we współczesnym kapitalizmie zajmuje zestawie­nie przez M. B-Borowską poglądów E. Fromma i M. Douglas. „Zdaniem E. Fromma współcze­sna konsumpcja ma charakter zdehumanizowa-ny" (s. 260). Wyróżnia również dwa rodzaje potrzeb - kon­struktywne i destruktywne. Pierwsze wpływają na rozwój człowieka, na jego cechy pozytywne. Drugie wywierają wpływ na kształtowanie cech negatywnych, czynią człowieka mniej wrażliwym i bardziej egoistycznym. Zaspokojenie potrzeb konstruktywnych sprzyja konsumpcji zhumanizo-wanej, a destruktywnych konsumpcji odhumani­zowanej. M. Douglas uważa, że konsumpcja jest aktem społecznym, „który zapewnia jednostkom udział w całokształcie zjawisk społecznych oraz umoż­liwia tworzenie sieci kontaktów z innymi ludźmi, innymi współkonsumentami" (s. 272). Następnie stwierdza, że konsumpcja jest aktywnością która wymaga zaangażowania konsumentów i kreowa­nia własnego świata. W ostatnim rozdziale autorka zastanawia się nad konsumpcjąjako czynnikiem strukturyzują-cym współczesne społeczeństwa. Należy zwrócić uwagę na środki konsumpcji, przywileje środków konsumpcji, kredyty konsumpcyjne, raty (stwa­rzają zjawisko nazywane pozornym społecznym egalitaryzmem). Występuje korelacja między środkami konsumpcji (przywileje konsumpcji) a władzą np. korzystanie z klinik rządowych itd. W zakończeniu części II publikacji autorka sformułowała kilka tez, z którymi należy się zgo­dzić. Z pozostałymi można dyskutować. Skończyła się epoka idei i ambitnych celów. Zamieniono je na towary, które są namacalne i nie wymagają zbyt dużej wyobraźni i wysiłku umysłowego. Konsumpcja jest również ważnym elementem integrującym systemy. Istnieją także zagrożenia konsumpcji wyrażające się w konflik­tach globalnych, kryzysie ekologicznym, kryzy­sie ekonomicznym lub w masowym proteście konsumentów. Przedstawiona publikacja zasługuje na szcze­gólną uwagę ze względu na podjęte problemy: globalizację i konsumpcję tak istotne i charakte­rystyczne dla współczesnej cywilizacji. Urszula Świętochowska Islam a terroryzm, pod red. Anny Parzymies, Wydawnictwo Naukowe DIALOG, Warsza­wa 2003, s. 318. Wśród publikacji wyjaśniających, porządkują­cych i interpretujących wiedzę o zjawisku terro­ryzmu, za źródło którego przyjmuje się fundamen­talizm islamski, na dużą uwagę zasługuje praca zatytułowana „Islam a terroryzm" przygotowa­na pod redakcją prof. Anny Parzymies. Ukazuje się w niej odmienne korzenie kulturowe i religijne oraz odmienne doświadczenia historyczne muzuł­manów. Poszukuje się najważniejszych czynników sprawczych tragicznych wydarzeń związanych z atakami terrorystów. Analizuje się przyczyny tych działań poszukując odpowiedzi na pytanie: „Czy łączenie terroryzmu z islamem - bądź z ja­kąkolwiek inną religią albo ideologiąjest właści­we? Czy religie i ideologie, stawiające sobie za cel porządkowanie zasad współżycia między ludźmi na ziemi na pewnym etapie rozwoju spo­łecznego, w okresie gdy dotychczasowe zasady okazują się nieskuteczne, mogą być źródłem ter­roryzmu?" [s. 9]. 275 

Polish

Małgorzata Bogunia-Borowską, Marta Śleboda, Globalizacja i konsumpcja Dwa dylematy współczesności, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2003, s. 316

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/cywilizacja/article/download/10992/9852

Małgorzata Bogunia-Borowską, Marta Śleboda, Globalizacja i konsumpcja Dwa dylematy współczesności, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2003, s. 316

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)