Cisło, Waldemar

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

LIBERTAS RELIGIOSA3(2024), s. 159–173RECENZJEPaulina Jabłońska, Historical and legal determinants of religious fre-edom of minors in Poland, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe UKSW 2024, 448 s. Opiniowana monografia dotyczy doniosłego nie tylko prawnie, ale przede wszystkim społecznie, zagadnienia wolności sumienia i wyznania osoby małoletniej. Wolność ta, będąca współcześnie jednym z podstawowych praw człowieka, której źródeł dzisiejsze prawo upatruje w przyrodzonej godności osoby ludzkiej, w odniesieniu do małoletnich w ciągu wieków podlegała większej reglamentacji niż wobec osób dorosłych. Dlatego też wybór tematu należy uznać za trafny – prześledzenie drogi do dzisiejszego ukształtowania wolności religijnej osoby małoletniej począwszy od okresu dwudziestolecia międzywojennego aż po czasy współczesne, pozwala zrozu-mieć, jak zmieniało się postrzeganie zarówno wolności sumienia i wyznania jak i osoby małoletniej w przeciągu ostatnich stu lat niepodległej Polski. Zakres temporalny pracy zamyka się w ciągu blisko ostatniego 100-lecia, czyli od odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku, a kończy się na wprowadzeniu w życie przez nasz kraj w 2015 roku postanowień stambulskiej konwencji antyprzemocowej uchwalonej przez Radę Europy w 2014 roku. Ramy czasowe badanej instytucji są bardzo rozległe, dotyczą w zasadzie trzech różnych ustrojowo rozwiązań prawnych w dziejach naszego państwa. Dodatkowej analizie autorka poddaje prawo kanoniczne dominującego de-mograficznie i historycznie w naszym kraju Kościoła katolickiego. Stąd też przedstawiona monografia ma charakter wybitnie prawno-porównawczy, z mocnym i obszernym akcentem na wątki historyczno-prawne z zakresu prawa wyznaniowego. Publikacja posiada liczne wątki interdyscyplinarne, bowiem obejmuje nie tylko rozważania prawne dotyczące wolności religijnej małoletniego, ale także z szeroko ujętej pedagogiki, a nawet filozofii i teologii katolickiej; są tu treści z prawa polskiego ale i obcego, głównie zachodnio-europejskiego i amerykańskiego. Przedstawiona mi do opinii publikacja jest 160przepełniona treściami analitycznymi obowiązujących rozwiązań prawnych, czyli rozważaniami na poziomie normatywnym. Pani Paulina Jabłońska w swojej monografii stawia ciekawe pytania badawcze o różnym stopniu szczegółowości, jedne z nich dotykają kwestii polityczno-ustrojowych, a inne praw małoletniego z punktu widzenia jego rodzica (opiekuna prawnego) lub samego małoletniego. Podstawowe pytanie, które zadaje autorka, dotyczy wolności sumienia osoby małoletniej jako koncepcji znajdującej akceptację w świetle analizowanego stanu prawnego oraz docieka, czy ta akceptacja była obecna w każdym z analizowanych okresów historycznych. Jest to chyba największa wartość naukowa tej monografii i nowość w stanie lite-ratury polskiej. Autorkę interesowało szereg spraw bardziej szczegółowych. Dlatego zadaje kolejne pytania badawcze, m.in. czy wolność małoletniego (dziecka) była wartością dostrzeganą i akceptowaną w systemach prawa świeckiego oraz w prawie kanonicznym Kościoła katolickiego? Czy sposób określenia, zawartość i granice wolności małoletniego w zakresie swobody wyboru przekonań był i jest procesem dynamicznym, podlegającym w ciągu dziejów ewolucji wynikającej ze zmian w postrzeganiu roli, pozycji dziecka, a także postrzegania i akceptacji dla praw człowieka in genere, procesów socjologicznych zachodzących w danej społeczności, a także z uwagi na ak-sjologiczne podstawy polityki państwa i szereg innych? Dobór tematu pracy należy uznać za trafny i niezwykle potrzebny z uwagi na to, że brakowało tego typu pracy w literaturze polskiego prawa wyznaniowego i jego historii z okresu powojennego.Monografia składa się ze wstępu poprzedzonego wykazem skrótów, sze-ściu rozdziałów merytorycznych oraz zakończenia. Trzy pierwsze rozdziały mają charakter wprowadzający i dotyczą rozwoju idei wolności sumienia i wyznania w ujęciu historycznym (rozdział 1) oraz rozwoju postrzegania osoby małoletniej z perspektywy historycznej (rozdział 2). Rozdział trzeci, zamykający część wprowadzającą rozprawy, dotyczy omówienia położenia prawnego osoby małoletniej w ciągu wieków. Trzy wspomniane rozdziały stanowią blisko 1/3 całej rozprawy, licząc 130 stron. W rozdziale czwartym omówiona została pozycja prawna osoby małoletniej w okresie międzywo-jennym (1918–1939), rozdział piąty odnosi się do Polski Ludowej, a ostatni, szósty, do czasów współczesnych od 1989 roku. Przedstawiona do recenzji monografia jest dopracowana pod względem językowym, stylistycznym i gramatycznym.Pani Paulina Jabłońska posłużyła się w pracy metodą analizy aktów prawnych oraz metodą historyczno-prawną, którą wykorzystała do opisu RECENZJE161ewolucji pojmowania wolności sumienia i wyznania w ogólności i w od-niesieniu do osób małoletnich. W pewnym zakresie zastosowana została także metoda socjologiczna pozwalająca na spojrzenie na działanie prawa w praktyce. Co do zasady w recenzowanej monografii została wykorzy-stana właściwa dla nauk prawnych metoda analityczna i dogmatyczna. Niemniej w rozdziale pierwszym i drugim wyraźnie dominuje metoda historyczno-prawna, a to dla ukazania etapów kształtowania się prawa do wolności religijnej osoby małoletniej w Polsce w ostatnim stuleciu. Do-tyczy to zarówno okresu międzywojennego, gdzie istniał wyraźny wpływ rozwiązań pozaborczych, jak i okresu tzw. Polski Ludowej (1944–1989), gdzie istniał wyraźny wpływ rozwiązań polityczno-prawnych Związku So-wieckiego. Dobór tej metody był konieczny, bo pani Jabłońska w swoich rozważaniach sięga do czasów prawa zaborczego obowiązującego w II RP i dalej omawia też rodzime prawo Polski międzywojennej. Obrane przez autorkę metody stwarzają możliwość szerokiego i wielopłaszczyznowego spojrzenia na stosunkowo długi, bo prawie wiekowy okres obowiązywania różnych aktów prawnych oraz zmiennego i różnorodnego orzecznictwa. Godnym pochwały jest odniesienie się do metod prawno-porównawczych w obrębie kultury prawnej wybranych narodów europejskich, ale także amerykańskich. Zatem dobór metod badawczych autorki jest właściwy i zasługuje na pozytywną ocenę.Wstęp autorka rozpoczęła od wyjaśnienia motywów wyboru tematu monografii, celu publikacji, przedmiotu prowadzonych badań, a także przedstawiła hipotezy badawcze. We wstępie do monografii pisze: „Sta-tus prawny małoletnich w świetle ustaw wyznaniowych był regulowany w zróżnicowany sposób w poszczególnych okresach objętych badaniami. Stąd, w mojej ocenie, podjęcie próby kompilacji wiadomości na powyższy temat jest zagadnieniem o istotnym znaczeniu” (s. 10). Publikacja nie sta-nowi wyłącznie kompilacji informacji, które są już znane i opublikowane, ale dowodzi, że autorka sama potrafi opanować i opracować materiał źródłowy i wysnuć z niego wnioski. Celem publikacji jest weryfikacja stawianych hipotez, a analiza prowadzi do wniosków, które konfirmują stawianą tezę.Monografia została oparta na szerokiej bazie źródłowej i biblio-graficznej. Autorka wykorzystała w publikacji przeszło 650 monografii i artykułów, odniosła się do przeszło 200 aktów prawnych oraz ponad 50 orzeczeń sądów polskich i obcych, wykorzystała informacje pochodzące z 69 stron internetowych i kilku sygnatur akt zgromadzonych w Archiwum RECENZJE162Akt Nowych w Warszawie. Ponieważ pani Paulina Jabłońska, jak wska-zała we wstępie, chciała odnieść się do praktyki, w publikacji uwzględ-niła orzeczenia. Należy podkreślić, że autorka opierała się na literaturze o szerokim przekroju czasowym, sięgając także do najnowszych publikacji dotyczących omawianego zagadnienia. W tym miejscu należy pochwalić panią Paulinę Jabłońską, że podjęła się napisania publikacji pionierskiej, ponieważ nikt z badaczy dotychczas nie zajmował się kwestią swobody wyznaniowej osoby małoletniej w Polsce w latach 1918–2015. Zatem recenzowana praca jest pierwszym tego typu opracowaniem monogra-ficznym w literaturze polskiej.Lektura publikacji skłania do wniosku, że pośród prezentowanych w niej zagadnień wolność religijna małoletniego jest pierwszoplanowa. Autorka szeroko opisuje treści ściśle związane z tematem głównym, jak uznawanie związków wyznaniowych, wiek ponoszenia odpowiedzialności karnej, cha-rakteryzuje mniejszości wyznaniowe. Bardzo cenne są podsumowania, które wieńczą każdy rozdział. Atutem publikacji jest wyeksponowanie tytułowej wolności sumienia i wyznania osoby małoletniej pośród rozważań, które tylko ogólnie dotyczą zagadnienia wolności sumienia i wyznania. Właściwie rozwiniętym wątkiem, skądinąd bardzo istotnym, jest problematyka związana z nauką i nauczaniem religii w szkole. Szkoda tylko, że gros rozważań dotyczy ogólnie prawa oświatowego. A wolność sumienia i religii osoby małoletniej ujawnia się także w przynależności do organizacji prowadzonych przez wspólnoty religijne, w możliwości uczęszczania do niższych seminariów du-chownych czy korzystania z pomocy kościelnych organizacji dobroczynnych. Autorka w poszczególnych rozdziałach skupia się na przedstawieniu tego, co jest dostępne w literaturze na dany temat, a w podsumowaniu i zakończe-niu publikacji widoczne są wnioski, przemyślenia i własne analizy autorki. Same rozdziały stanowią całkowicie wystarczający materiał, widoczny jest pełny logiczny wywód naukowy. Bardzo interesujący jest fragment pracy poświęcony prezentacji warunków przyjęcia osób małoletnich w poczet członków nierzymskokatolickich kościołów i związków wyznaniowych. Aby pełniej wykorzystać to zagadnienie, które tak naprawdę powinno stanowić jedno z podstawowych w pracy, z uwagi na to, że bezpośrednio wiąże się z wolnością sumienia i wyznania osób małoletnich, autorka mogła zestawić, np. w formie tabelarycznej kościoły i związki wyznaniowe o uregulowanej w Polsce sytuacji prawnej i przedstawić, jakie stawiają wymogi uzyskania członkostwa przez dzieci. Autorka zasygnalizowała trudności w dostępie do statutów mniejszościowych wspólnot religijnych (s. 382), ale w 2014 roku RECENZJE163ukazała się publikacja: R. Brożyniak, M. Winiarczyk-Kossakowska Mniejszości wyznaniowe w Polsce. Prawo wewnętrzne (statutowe), Warszawa 2014, która obejmuje statuty wspólnot religijnych wpisanych do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych.Należy przyznać, że początkowe rozdziały pomimo niekiedy zbyt dro-biazgowego opisu, są interesujące i pozwalają prześledzić źródła dzisiejszej sytuacji prawnej małoletniego i zrozumieć, co miało wpływ na zmiany, jakie zaszły w pojmowaniu praw i wolności dzieci. Przeprowadzona w opiniowanej monografii analiza zarówno aktów prawnych, jak i w mniejszym stopniu, praktyki stosowania prawa przede wszystkim w formie orzeczeń sądowych, pozwoliła autorce na sformułowanie wniosku o ewoluowaniu w czasie za-kresu wolności sumienia i wyznania przyznawanego osobom małoletnim.Pani Paulina Jabłońska połączyła rozważania natury socjologicznej i prawnej z dobrym skutkiem dla omawianego zagadnienia. Sięgnięcie do źródeł historycznych, do początków chrześcijaństwa, pozwoliło na stwier-dzenie, że pełne uznanie wolności religijnej nastąpiło dopiero po II wojnie światowej, a wolność religijna osób małoletnich w latach 1918–2015 ewolu-ując, stała się pochodną uznania pozycji dziecka i praw człowieka. Autorka stwierdziła także, że instytucje, których rolą jest zagwarantowanie realizacji wolności religijnej w ciągu badanego czasu spełniały swoje zadanie skutecz-nie. Równocześnie podniosła, że ewentualny brak efektywności w ochronie wolności sumienia i religii przez jednostki jest w pewnym stopniu wynikiem niskiej świadomości prawnej.Opiniowana publikacja ma wartość naukową i może być traktowana jako swoiste kompendium wiedzy i źródło poznania zakresu swobód wyzna-niowych osoby małoletniej w Polsce. Monografia ma charakter źródłowo--normatywny i jest podparta wyselekcjonowaną literaturą. Zarówno tekst właściwy publikacji, jak i przypisy stanowią bardzo ciekawą literaturę, z której emanuje chęć badawcza. Monografia jest dziełem własnym autorki, nie stwierdzam niedozwolonych zapożyczeń cudzych tekstów lub innych tego typu uchybień.Na zakończenie chciałbym podkreślić, że publikacja pani Pauliny Ja-błońskiej zasługuje na uwagę. Tej pozytywnej oceny nie umniejszają wcale podniesione w toku niniejszej recenzji uwagi krytyczne lub polemiczne. Zdarza się, że autorka „okrasza” swoje wywody cytatami z akt sądowych i robi to dość umiejętnie. Lektura recenzowanej monografii dowodzi, że autorka potrafi stawiać prawidłowe pytania badawcze i umie na te pytania znaleźć prawidłową odpowiedź.RECENZJE164W mojej ocenie publikacja stanowi samodzielne i oryginalne rozwiązanie kilku problemów naukowych. W pewien sposób wzbogaca stan badań nad polskim prawem wyznaniowym i jego dwudziestowieczną historią.Waldemar CisłoUniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawiehttps://orcid.org/0000-0003-1525-0945e-mail: w.cislo@uksw.edu.pl* * *Paulina Jabłońska, Wolność religijna jako prawo osób osadzonych w zakładach penitencjarnych, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe UKSW 2024, 342 s.Przez wieki w myśli i nauczaniu Kościoła rozwijała się refleksja nad wolnością religijną człowieka. Pojawiały się wciąż nowe pytania antropolo-giczne, polityczne i teologiczne ściśle związane z kwestią wolności religijnej. Wybrzmiewają one także w nauczaniu ostatnich papieży. Dla Pawła VI prawo do wolności religijnej jest związane z prawdą o osobie ludzkiej. Prawda o człowieku ujawnia się, gdy dąży on do przekroczenia granic doczesno-ści, w kierunku uznania, że jest stworzony przez Boga. Godność człowieka polega właśnie na odpowiadaniu na prawdę imperatywów moralnych i na dialogu z innymi. Jan Paweł II potwierdza, że wolność religijna, będąca fundamentem wszystkich innych wolności, jest niezbywalnym wymogiem godności każdej osoby. Nie jest ona prawem pośród innych, ale „jest podsta-wą i gwarancją wszystkich swobód, które zapewniają dobro wspólne ludzi i ludów”1. Prawo to jest kamieniem węgielnym struktury praw człowieka, dlatego wolność religijna musi być uznana i usankcjonowana jako prawo obywatelskie; jest ona nieodłącznym elementem prawdziwej demokracji, jest konieczną gwarancją życia, sprawiedliwości, prawdy, pokoju i misji chrześcijan w ich wspólnocie2.Syntezę myśli papieża Benedykta XVI na temat wolności religijnej można znaleźć w jego orędziu na Światowy Dzień Pokoju w 2011 r. Papież poucza w nim, że prawo do wolności religijnej opiera się na godności osoby ludzkiej w takiej mierze, w jakiej jest ona istotą duchową, relacyjną i otwartą na 1 Jan  Paweł  II, Encyklika Redemptoris missio (7 XII 1990), w: tenże, Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków 2007, n. 39. 2 Por. tamże, numery 12b-c, 17f-i. RECENZJE

Polish

Paulina Jabłońska, Historical and legal determinants of religious freedom of minors in Poland, Warszawa: 2024,  475 s.

https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/lr/article/download/14281/13795

Paulina Jabłońska, Historical and legal determinants of religious freedom of minors in Poland, Warszawa: 2024, 475 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)