Foucault “İnsanlar ne yaptıklarını bilirler, neyi neden yaptıklarını da genelde bilirler, fakat bilmedikleri şey yaptıklarının yaptıklarıdır” der (Dreyfus & Robinow, 1983). Foucault ile farklı entelektüel tecrübelerden geliyor olabilirsiniz, ama bu ifadenin içerdiği doğruluk payını reddetmek oldukça güçtür

Yalçın, Hasan Basri

Turkish

İstanbul Sabahattin Zaim University Institutional Repository

11   Sosyal Bilimlerde Üretim Sorunu Üzerine  Hasan Basri Yalç n1  Foucault “ nsanlar ne yapt klar n  bilirler, neyi neden yapt klar n  da genelde bilirler, fakat bilmedikleri ey yapt klar n n yapt klar d r” der (Dreyfus & Robinow, 1983). Foucault ile farkl  entelektüel tecrübelerden geliyor olabilirsiniz, ama bu ifadenin içerdi i do ruluk pay n  reddetmek oldukça güçtür.  En geni  tasvire göre insan sosyalin hem yap  ta d r, hem ustas d r, hem in aat d r (Berger & Luckmann, 1966). Daha k s tlay c  tasvirlerde insan ve insan davran lar  sosyali in a eden ya da sosyal taraf ndan in a edilen olarak da tan mlan r. Bu tan mlamalar ontolojik, epistemolojik ve analitik önceliklere göre farkl l klar gösterebilir. Fakat tart lmayacak bir ey varsa o da insan n sosyal ya am alan yla karma k bir ili kisi oldu u gerçe idir.  nsano lu eylemleriyle sosyale ekil verir ve/veya sosyalle ekillenir. Fakat sosyal olan n ne oldu una dair sosyalle ili kisinin nas l oldu una dair hala çok bilgili oldu u iddia edilemez. Neyi yapt m z soruldu unda davran m z  tasvir etmekte pek güçlük çekmeyiz. nce ayr nt lar na kadar bir s ralama çerçevesinde sunabiliriz. Neyi neden yapt m z soruldu unda ise tam bir aç klama getiremesek de en az ndan çok zaman kendimize göre bir gerekçe sunabiliriz. Belki verdi imiz cevap klasik sosyal bilimler anlam nda tatmin edici bir aç klama olmayabilir. Yaln zca kendimizce üretti imiz bir gerekçelendirme veya bir me rula t rma olabilir. En az ndan kendi iç dünyam zda anlamland rma ba ar s  gösterebiliriz.  Fakat davran lar m z n sebeplerini ve sonuçlar n  ba kalar yla payla labilen ve ikna edici bir biçimde aç klamak söz konusu oldu unda pek ba ar l  oldu umuz söylenemez. Di er bir ifadeyle sosyal bilimlerin temel ilgi alan  olan insan davran lar n n ve ili kilerinin sebep ve sonuçlar n  aç klamada süren zorluk uzun u ra lara ve geli tirilen çok farkl  yöntemlere ra men bir türlü giderilememektedir.  Bu nedenledir ki, Antik Yunan filozoflar ndan günümüz sosyal bilimcilerine kadar sosyal bilimlerin tümünün temel tart ma alanlar nda pek de i im olmam t r ve üretilen cevaplar her zaman tart mal d r. Eflatun en iyi devleti kurmak isterken neyin adil olup olmad na cevap ar yordu. Ayn  soruyu modern zamanlar n filozoflar  da ideologlar  da farkl  perspektiflerden cevaplamaya çal t . 21. Yüzy l  neredeyse muzaffer tek ideoloji olarak                                                             1 stanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, hasan.yalcin@iszu.edu.tr  Sosyal Bilimlerde Üretim Sorunu Üzerine22  kar lad  iddias ndaki liberalizmin önemli temsilcileri bile halen kendi aralar nda da olsa ayn  konuyu tart makta ve farkl  cevaplar üretmektedir. Bu meselenin felsefi bir zeminde tart l yor olmas  nedeniyle ilerleme kaydedilememi  olmas  anla l r bir durum olabilir. Ama örne in Thucydides’in MÖ 4. Yüzy lda sava lar n do as na dair yapt  ara t rma hala güncelli ini korumaktad r. Sava n sebepleri ve siyasi üniteler aras nda i birli i ve çat ma gibi meseleler ele al nd nda Thucydides’in a lm  olmas  bir kenara birçok ara t rmac  ve teorisyen hala kendisine referans vererek me rula t rma yoluna gitmekte.  nsan n neyi neden yapt  sorusu hala en temel ve en karma k ve anla lmaz meselelerden birisi olarak varl n  sürdürmektedir. Eflatun ve Herodot veya Aristo mezarlar ndan ç k p gelseler insanlar  sosyal meselelerde halen ayn  eyleri tart yor olarak bulacakt r. Biraz çabayla, yeni literatüre biraz göz atarak kendilerini oldukça h zl  güncelleyebilirlerdi. Fakat Aristo’nun günümüz fizi ini anlamas  neredeyse imkâns zd r. Çünkü Aristo fizik alan nda bamba ka bir dünyan n insan yd . Onun üzerinden Newton, kuantum gibi büyük s çramalar gerçekle mi tir. Dolay s yla genel e ilim fen bilimleri alanlar nda ciddi bir ilerlemenin mevcut oldu u yönündedir. Di er taraftan sosyal bilimler alan nda Antik filozoflar  a k na çevirecek bir de i imden ve ilerlemeden maalesef ki söz edilemez.  Bunun nedenleri üzerinde durulabilir ama bu ba l  ba na bir çal man n konusudur. “Tanr n n neden kolay sorular  fizikçilere verdi ine” dair belli bir külliyat zaten mevcuttur (Bernstein, et al., 2000). Burada dikkat çekilmek istenen mesele bu de il, sosyal bilimlerde modern zamanlar da dâhil olmak üzere göze çarpan bir ilerleme kaydedilememi  olmas  gerçe inin tespitidir. Burada amaç sosyal bilimlerin fen bilimlerinden daha de ersiz ya da daha az kullan l  olup olmad  meselesine bir sosyal bilimcinin verece i cevab  üretmek de de ildir (Machlup, 1961). Maksat sosyal ya am içerisinde gerçekle en olaylar n sebep ve sonuçlar na dair daha kapsaml  ve bütünlüklü cevaplar üretebilme yetimize katk  sunmakt r.    Sosyal Bilimlerdeki yetersiz bulunan geli me ve ilerlemeye verilen tepki çok kaba hatlar yla iki ekilde tezahür etmi  olarak görülebilir. Birincisi disiplinler halinde kutupla arak her alan n kendisini izole etmesi durumudur. kincisi ise her eyi a an bir eklektisizm gayreti olarak adland r labilir.  Birinci durumda sosyal bilimcilerin kendi çal ma alanlar n n temel varsay mlar n  sosyale ait tek ve geçerli varsay mlar olarak görmeleri veya en az ndan öyleymi  gibi davranmalar  nedeniyle sosyal disiplinler kendi içlerinde sonsuz döngüler üreterek zihnimizi açmak yerine daha da k s rla t rmaktad r. Bu durumda ortaya ç kan mesele sosyal bilimlerin farkl  alanlar nda uzmanla m  ara t rmac lar n insan n sosyal içindeki davran lar n  Hasan Basri Yalçın32  kar lad  iddias ndaki liberalizmin önemli temsilcileri bile halen kendi aralar nda da olsa ayn  konuyu tart makta ve farkl  cevaplar üretmektedir. Bu meselenin felsefi bir zeminde tart l yor olmas  nedeniyle ilerleme kaydedilememi  olmas  anla l r bir durum olabilir. Ama örne in Thucydides’in MÖ 4. Yüzy lda sava lar n do as na dair yapt  ara t rma hala güncelli ini korumaktad r. Sava n sebepleri ve siyasi üniteler aras nda i birli i ve çat ma gibi meseleler ele al nd nda Thucydides’in a lm  olmas  bir kenara birçok ara t rmac  ve teorisyen hala kendisine referans vererek me rula t rma yoluna gitmekte.  nsan n neyi neden yapt  sorusu hala en temel ve en karma k ve anla lmaz meselelerden birisi olarak varl n  sürdürmektedir. Eflatun ve Herodot veya Aristo mezarlar ndan ç k p gelseler insanlar  sosyal meselelerde halen ayn  eyleri tart yor olarak bulacakt r. Biraz çabayla, yeni literatüre biraz göz atarak kendilerini oldukça h zl  güncelleyebilirlerdi. Fakat Aristo’nun günümüz fizi ini anlamas  neredeyse imkâns zd r. Çünkü Aristo fizik alan nda bamba ka bir dünyan n insan yd . Onun üzerinden Newton, kuantum gibi büyük s çramalar gerçekle mi tir. Dolay s yla genel e ilim fen bilimleri alanlar nda ciddi bir ilerlemenin mevcut oldu u yönündedir. Di er taraftan sosyal bilimler alan nda Antik filozoflar  a k na çevirecek bir de i imden ve ilerlemeden maalesef ki söz edilemez.  Bunun nedenleri üzerinde durulabilir ama bu ba l  ba na bir çal man n konusudur. “Tanr n n neden kolay sorular  fizikçilere verdi ine” dair belli bir külliyat zaten mevcuttur (Bernstein, et al., 2000). Burada dikkat çekilmek istenen mesele bu de il, sosyal bilimlerde modern zamanlar da dâhil olmak üzere göze çarpan bir ilerleme kaydedilememi  olmas  gerçe inin tespitidir. Burada amaç sosyal bilimlerin fen bilimlerinden daha de ersiz ya da daha az kullan l  olup olmad  meselesine bir sosyal bilimcinin verece i cevab  üretmek de de ildir (Machlup, 1961). Maksat sosyal ya am içerisinde gerçekle en olaylar n sebep ve sonuçlar na dair daha kapsaml  ve bütünlüklü cevaplar üretebilme yetimize katk  sunmakt r.    Sosyal Bilimlerdeki yetersiz bulunan geli me ve ilerlemeye verilen tepki çok kaba hatlar yla iki ekilde tezahür etmi  olarak görülebilir. Birincisi disiplinler halinde kutupla arak her alan n kendisini izole etmesi durumudur. kincisi ise her eyi a an bir eklektisizm gayreti olarak adland r labilir.  Birinci durumda sosyal bilimcilerin kendi çal ma alanlar n n temel varsay mlar n  sosyale ait tek ve geçerli varsay mlar olarak görmeleri veya en az ndan öyleymi  gibi davranmalar  nedeniyle sosyal disiplinler kendi içlerinde sonsuz döngüler üreterek zihnimizi açmak yerine daha da k s rla t rmaktad r. Bu durumda ortaya ç kan mesele sosyal bilimlerin farkl  alanlar nda uzmanla m  ara t rmac lar n insan n sosyal içindeki davran lar n  3  aç klamaktan ziyade herhangi bir aktörün kendi izole ve varsay lm  alan ndaki davran lar n  parçal  biçimde aç klamas d r. Bu aç klama biçimi parçal d r çünkü esas nda sosyal olan n ancak bir k sm n  görmekte ve göstermektedir. Sosyal olan n içerisinde ancak politik olanla yetinen bir aç klama siyasi olan  do uran daha genel sosyal temelleri görme zorlu u ya amakta ve siyasi olan  temelmi  gibi göstermektedir. Hâlbuki hepimiz biliriz ki, her türlü siyasal eylem ekonomik, kültürel, ahlaki ve benzeri birçok etkenle etkile ime girerek birlikte sosyal bütünü olu turur ve bütünle etkile im içerisindedir. Siyasi bir davran n pek tabi ki ekonomik temelleri olabilir veya kültürel bir faaliyetin pek tabi ki siyasal etkenleri olabilir. Bunun göz ard  edildi i durumlarda disiplinler kendi temel varsay mlar na hapsolarak toplumsal olaylara yönelik bütüncül aç klamalar geli tirmede güçlük çekmekte ve bu izolasyon hali kendini sürekli ve yeniden üretmektedir.  Belki buna bir cevap olarak dü ünülen, günümüzde yayg nca kullan lan disiplinler-aras  veya çok-disiplinli çal ma alanlar  gibi kavramsalla t rmalar ortaya ç km t r. Bu ikinci durumda ise her türlü sosyal aç klamay  bir baskete doldurarak multi-disipliner ya da inter-disipliner ad  alt nda eklektik tasvirler üretilmektir. Böylesi bir yakla m farkl  disiplinler aras ndaki duvarlar  kald rmaya çal rken bir yandan da farkl  ontolojik ve epistemolojik tutumlar  da bünyesinde eritmeye e ilimlidir. Bu tür çal malar da k ymetli olmas na ra men hangi faktörün di erlerine oranla daha kuvvetli oldu una dair fikir vermekten ziyade sosyal dünyay  yeniden resmetmekte ve onu aç klamaya dair çabam z  bo a ç karmaktad r. Yani birinci durumda keskin bir uzakla ma meydana gelirken ikinci durumda içinden ç k lamaz bir karma a üretilmektedir.   Tam bu noktada SZÜ Sosyal Bilimler Dergisi her türlü spekülasyona aç k bir tart ma alan  olarak mümkünse farkl  sosyal bilim perspektiflerini birbirleriyle k yaslama imkân  sunmay  amaçlamaktad r. Belki hiçbir zaman tek bir faktör tüm toplumsal  aç klamaya yetmeyecektir. Ama böyle bir yakla m en az ndan sosyalin bir alan ndaki iddiay  di er alanlarla ili kilendirme ve mukayese etme ans  vererek tüm toplumsal alanlara dair bilgimizi art rabilir. Böyle bir mant k çerçevesinde sosyal bilimler alan na katk  sunma gayreti gösterecek olan SZU Sosyal Bilimler dergisi sosyal bilimlerin farkl  disiplinlerinden çal malar  toplayacak ve bunlar aras nda rekabetçi bir ili ki kurmaya çal acakt r. Böylesi bir çaba esas nda sosyal teori alan n  desteklemek anlam na gelecektir.  Fakat burada ihtimal dâhilinde olabilecek birkaç yanl  anlamay  düzeltmek gerekebilir. Dergi ne sadece teorik ne de sadece ampirik çal malara kaynakl k edecektir. Teorik ile ampirik aras ndaki ili kiyi dinamik bir biçimde tasvir ederek, bu iki tarzdan da faydalanma yoluna gidecektir. Dolay s yla bu dergide teorik hatta meta-teorik yo unlukta Sosyal Bilimlerde Üretim Sorunu Üzerine44  çal malar yay nlanabilece i gibi ayn  ekilde sadece ölçüm boyutuna yönelen ampirik çal malara da yer verilecektir.  Bir di er mesele de farkl  sosyal bilimler disiplinleri aras ndaki ili kiyle alakal d r. Dergi temelde sosyal teori tart malar nda farkl  disiplinlerin ili kiye geçi ini verme maksad  ta sa da, dergiye katk  sunan yazarlar n sosyal bilimlerin her disiplinine hâkim olmalar  gerekti i gibi ula lamaz bir hedef koymaktan da kaç nmaktad r. Ortaya ç kar lmas  planlanan ürün sosyal bilimler alan ndaki akademik camiada disiplinler-aras  uyan kl  canl  tutmak ve farkl  disiplinlerce kullan lagelmi  farkl  faktörlerin birbirleriyle olan ili kisinin tart lmas n  sa lamakt r.  E er temelde güdülen amaç insano lunun toplumsal ya am içerisinde davran  kal plar n  anlamak ve aç klamaksa, sosyal bilimlerin farkl  alanlar n  birbirleriyle ili kilendirebiliyor olmak gereklidir. Ancak bunun yolu ne izolasyon ne de eklektisizmden geçer. Sosyal bilimciler sosyal davran  kal plar na dair ilerleme kaydetmek istiyorsa, kendi disiplinleri içerisinde ürettikleri aç klamalar n di er disiplinlerle ili kisini cesurca kurabilmeli fakat ayn  zamanda sosyal davran n sebebi her türlü sosyal faktör olabilir kolayc l ndan da uzak durabilmelidir.  Burada dile getirilen iddialar dergiye katk  yapacak olan yazarlar  s n rland rmamal d r. Derginin bu iddialar  kabullenmeyen çal malar  de erlendirmeyece i gibi bir varsay m da üretilmemelidir.  Aksine bunlar biraz önce belirtildi i üzere tart may  ve rekabeti körükleyecek cesur önermeler olarak kabul edilmelidir. E er dergi disiplinli ve bilinçli bir rekabeti üretmek istiyorsa, öncelikle bu tür varsay mlar n bile sorgulanabiliyor olmas  gerçe ine aç k olmal d r. Dolay s yla derginin belirledi i amaç ve kapsam  hedef alan ele tiriler özellikle derginin sa l  için oldukça önemlidir ve özendirilmektedir. Bu k sa giri  bir son de il aksine bir tart man n ba lang c  olmak istemektedir.  te bu çerçeveler esas nda olu turulan SZU Sosyal Bilimler dergisinin bu ilk say s  okuyucusunun kar s na ç kmaktad r. lk ad mlar nda dergiye destek veren herkese yay n ekibi olarak te ekkürlerimizi bir borç biliriz. Her yeni say da geli me ve katk y  art rma umuduyla yola ç kan bu derginin beklenen hedefleri üretmesinin zamana ba l  oldu u aç kt r.  Tüm bunlar ak lda tutularak olu turulan ilk say da farkl  disiplinlerden on bir çal maya yer verilmi tir. Veysel Kurt taraf ndan sosyal bilimlerde Avrupa-merkezcilik ve bunun siyasetle olan ili kisi incelenmektedir. Bilal Ç plak taraf ndan stanbul’daki göç ve suç ili kisi ele al nmaktad r. Ahmet Tolga Türker Türkiye Rusya yak nla mas n n temellerini incelemekte ve ili kinin gelece ine yönelik projeksiyonlarda bulunmaktad r. Mustafa Gökçek ise Sovyetler Birli i taraf ndan kurulmak istenen bir Yahudi yerle im alan  çabas n n Hasan Basri Yalçın54  çal malar yay nlanabilece i gibi ayn  ekilde sadece ölçüm boyutuna yönelen ampirik çal malara da yer verilecektir.  Bir di er mesele de farkl  sosyal bilimler disiplinleri aras ndaki ili kiyle alakal d r. Dergi temelde sosyal teori tart malar nda farkl  disiplinlerin ili kiye geçi ini verme maksad  ta sa da, dergiye katk  sunan yazarlar n sosyal bilimlerin her disiplinine hâkim olmalar  gerekti i gibi ula lamaz bir hedef koymaktan da kaç nmaktad r. Ortaya ç kar lmas  planlanan ürün sosyal bilimler alan ndaki akademik camiada disiplinler-aras  uyan kl  canl  tutmak ve farkl  disiplinlerce kullan lagelmi  farkl  faktörlerin birbirleriyle olan ili kisinin tart lmas n  sa lamakt r.  E er temelde güdülen amaç insano lunun toplumsal ya am içerisinde davran  kal plar n  anlamak ve aç klamaksa, sosyal bilimlerin farkl  alanlar n  birbirleriyle ili kilendirebiliyor olmak gereklidir. Ancak bunun yolu ne izolasyon ne de eklektisizmden geçer. Sosyal bilimciler sosyal davran  kal plar na dair ilerleme kaydetmek istiyorsa, kendi disiplinleri içerisinde ürettikleri aç klamalar n di er disiplinlerle ili kisini cesurca kurabilmeli fakat ayn  zamanda sosyal davran n sebebi her türlü sosyal faktör olabilir kolayc l ndan da uzak durabilmelidir.  Burada dile getirilen iddialar dergiye katk  yapacak olan yazarlar  s n rland rmamal d r. Derginin bu iddialar  kabullenmeyen çal malar  de erlendirmeyece i gibi bir varsay m da üretilmemelidir.  Aksine bunlar biraz önce belirtildi i üzere tart may  ve rekabeti körükleyecek cesur önermeler olarak kabul edilmelidir. E er dergi disiplinli ve bilinçli bir rekabeti üretmek istiyorsa, öncelikle bu tür varsay mlar n bile sorgulanabiliyor olmas  gerçe ine aç k olmal d r. Dolay s yla derginin belirledi i amaç ve kapsam  hedef alan ele tiriler özellikle derginin sa l  için oldukça önemlidir ve özendirilmektedir. Bu k sa giri  bir son de il aksine bir tart man n ba lang c  olmak istemektedir.  te bu çerçeveler esas nda olu turulan SZU Sosyal Bilimler dergisinin bu ilk say s  okuyucusunun kar s na ç kmaktad r. lk ad mlar nda dergiye destek veren herkese yay n ekibi olarak te ekkürlerimizi bir borç biliriz. Her yeni say da geli me ve katk y  art rma umuduyla yola ç kan bu derginin beklenen hedefleri üretmesinin zamana ba l  oldu u aç kt r.  Tüm bunlar ak lda tutularak olu turulan ilk say da farkl  disiplinlerden on bir çal maya yer verilmi tir. Veysel Kurt taraf ndan sosyal bilimlerde Avrupa-merkezcilik ve bunun siyasetle olan ili kisi incelenmektedir. Bilal Ç plak taraf ndan stanbul’daki göç ve suç ili kisi ele al nmaktad r. Ahmet Tolga Türker Türkiye Rusya yak nla mas n n temellerini incelemekte ve ili kinin gelece ine yönelik projeksiyonlarda bulunmaktad r. Mustafa Gökçek ise Sovyetler Birli i taraf ndan kurulmak istenen bir Yahudi yerle im alan  çabas n n 5  hikâyesini anlatmakta ve ba ar s zl n sebeplerini göstermektedir. ebnem Cansun siyasette cinsiyet kotas  uygulamalar n  AKP ve CHP örnekleri üzerinden incelemektedir. Hyobin Lee mesleki cinsiyet ayr m  meselesini Kore ve Japonya örnekleri üzerinden ele almaktad r. Adem Esen ve brahim Güney’in ortak çal mas  üniversite-sanayi i birli i üzerinedir. Ebru Kurt çal anlar n örgüt kültürünü bir vak f üniversitesi örne inde incelemektedir. Turgay Geçer’in çal mas  kredi kart  ve banka uygulamalar  üzerinedir. Zehra K l ç Özmen ilkö retim ö retmenlerinin duygusal zekâ düzeylerini ele alan bir çal ma sunmaktad r. Hikmet Savc  ve Kamil Arif K rk ç’ n ortak çal mas  tam ö renme yönteminin kavram haritalar yla birlikte kimya ö rencilerinin ba ar  düzeylerine olan katk s  ölçmektedir.     Sosyal bilimler dünyas na bir katk  olmas  umuduyla yola ç kan SZU Sosyal Bilimler Dergisi’nin ilk say s n  okuyucusuyla ba  ba a b rak yoruz.   Kaynakça  Berger, P. L. ve Luckmann, T., 1966, The Social Construction of Reality: A Treaties in the Sociology of Knowledge, New York: Irvington Publishers. Bernstein, S., Lebow, R. N., Gross, J. ve Weber, S., 2000, “God Gave Physics the Easy Problems: Adapting Social Science to an Unpredictable World,” European Journal of International Relations, March, 6(1): 43-76. Dreyfus, H. L. ve Robinow, P., 1983, Michel Foucault beyond Structuralism and Hermeneutics, 2nd ed. Chicago: Chicago University Press. Machlup, F., 1961, “Are the Social Sciences Really Inferior?” Southern Economic Journal, January, 27(3): 173-184.   Sosyal Bilimlerde Üretim Sorunu Üzerine

Sosyal bilimlerde üretim sorunu üzerine

https://openaccess.izu.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12436/82/Sosyal%20Bilimlerde%20%c3%9cretim%20Sorunu%20%c3%9czerine.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Sosyal bilimlerde üretim sorunu üzerine

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

İstanbul Sabahattin Zaim University Institutional Repository