Myszor, Wincenty

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

RECENZJE240Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2009, t. 42, z. 1, s. 240–244Dariusz Zagórski, Aƒ swthr…aj Ðdo… Model doskonalenia chrześcijańskiego w świetle ekshortacji pastoralnych Grzegorza z Nazjanzu, Toruń 2007, 277 s. W pracach naukowych poświęconych twórczości Grzegorza z Nazjanzu prze-ważała tematyka ściśle teologiczna: zagadnienia teologii trynitarnej, polemicznej (por. uwagi autora na s. 14 i 15 rozprawy). W pracach z literatury greckiej nato-miast pojawiało się zainteresowanie jego retoryką i poezją (uwagi autora na s. 15-16). W mniejszym stopniu uczeni poświęcali uwagę jego działalności duszpaster-skiej. W tym braku zainteresowania tkwi jakaś przyczyna: Grzegorz z Nazjanzu po prostu duszpasterzem był w bardzo małym stopniu, żeby nie powiedzieć wprost, był kaznodzieją i teologiem, ale nie był duszpasterzem. Ks. Zagórski swoją pra-cą habilitacyjną chce zmienić obraz nieudanego duszpasterza i przekonać do jego programu duszpasterskiego. W obszernej pracy naukowej przedstawia Grzegorza z Nazjanzu jako twórcę „modelu doskonalenia” („w świetle ekshortacji pastoralnych”). Na wstępie badań trzeba sobie uświadomić, że Grzegorz z Nazjanzu właściwie nie napisał dzieł ści-śle związanych z duszpasterstwem, jeśli oczywiście jego kazań nie zaliczymy do duszpasterskiej działalności. Dla autora rozprawy pojawiło się więc najpierw za-danie, gdzie i w jaki sposób poszukać w twórczości Grzegorza z Nazjanzu wy-powiedzi o charakterze duszpasterskim. Z opracowań naukowych Autor rozpra-wy uznał za godne wymienienia tylko dwie: pracę T. Špidlika i J.M. Szymusiaka. Obydwie prace nie zajmują się jednak duszpasterstwem, a raczej „ideałem do-skonalenia chrześcijańskiego”, podobnie jak wymienione studia szczegółowe po-święcone takim tematom jak asceza, zagadnienie bogactwa i ubóstwa, czy miłości bliźniego w wymiarze pastoralnym (dwie prace M. Serra, mogłyby ewentualnie uchodzić za ściśle pastoralne). Oczywiście powstaje pytanie, czy prezentowanie „ideału doskonałości chrze-ścijańskiej” należy do teologii pastoralnej czyli do duszpasterstwa. W tym miejscu rozważań pojawia się najpierw koncepcja duszpasterstwa, jaka pojawiła się w hi-storii Kościoła w okresie nowożytnym („nazwa ogólna dla czynności papieża, bi-skupów i kapłanów, które wypływają z urzędu pasterskiego Kościoła, a więc czyn-ności mających na względzie zbawienie wiernych” M. Kowalewski, Mały słownik teologiczny, Poznań 1959, w H. Vorgrimler, Nowy leksykon teologiczny, Warszawa 2005, istnieje teologia pastoralna i teologia praktyczna („działalność Kościoła związana z relacją człowieka do Boga”: t. Pastoralna; „rozwój naukowej refleksji nad praktyką Kościoła zamiast nad praktyką pasterzy jak w teologii pastoralnej”: t. Praktyczna). Trudno zastosować nowożytne definicje „duszpasterstwa” i „teo-logii pastoralnej/praktycznej do działalności Grzegorza z Nazjanzu. Trzeba jednak próbować. Taką próbą jest dysertacja Zagórskiego poświecona „ekshortacjom pa-storalnym” Grzegorza. Ekshortacji pastoralnych szukał ks. Zagórski w całej twór-czości Grzegorza, od kazań po poezje i listy: „prezentowane studium za punkt wyj-ścia przyjęło apele, zachęty i wskazówki Grzegorza z Nazjanzu, dotyczące zarówno ideału świętości, jak i kolejnych etapów drogi do niej wiodącej, doceniając w ten sposób ich walor prakseologiczny” (s. 17). O tym, które wypowiedzi Grzegorza mają charakter „ekshortacji pastoralnych”, decydował autor rozprawy.RECENZJE 241Analiza wypowiedzi pastoralnych biskupa z Nazjanzu w rozprawie habilitacyj-nej jest rozległa i pogłębiona. Autor brał pod uwagę kontekst literacki, doktrynal-ny (czyli polemiczny), indywidualny i społeczny. Wszystkie przykłady „ekshorta-cji pastoralnych” mają adresatów wypowiedzi. Postulatywny aspekt cytowanych wypowiedzi został ściśle zachowany. Autor rozprawy wykorzystał w pracy orygi-nalne wydania dzieł Grzegorza z Nazjanzu, polskie tłumaczenia jego pism, opra-cowania w literaturze światowej i polskiej. Pod tym względem praca jest bardzo dobrze i erudycyjnie podbudowana przestudiowaną literaturą przedmiotową. Wydaje się, że cel pracy został osiągnięty. Autor opisał i poświadczył źródło-wo „model doskonałości”, jaki kształtował Grzegorz z Nazjanzu w swoich eks-hortacjach pastoralnych. Ideał ten zawiera dwa elementy: drogę w postaci trzech etapów postępu duchowego: „praxis negativa”- etap oczyszczenia, „praxis posi-tiva” – etap doskonalenia, oraz „kontemplacji Boga” – etap „ku oglądowi Boga” oraz drugi element, na który się składają „środki doskonalenia”. Te elementy skła-dają się na podstawowe części pracy, rozdziały 2-5. Prócz tego w studium Autor zajął się teologicznym i filozoficznym uzasadnieniem ideału doskonałości chrze-ścijańskiej oraz zastosowaniem, „akomodacją modelu doskonałości” do poszcze-gólnych grup wiernych. Te dwa kompleksy zagadnień zajmują w pracy ostatnie dwa rozdziały (6 i 7). Porównując ten materiał ze współczesną problematyką teo-logiczną, to rozdziały poświęcone duchowemu wzrostowi ku doskonałości chrze-ścijańskiej (rozdz. 2, 3, 4 i 5) można spokojnie umieścić w dziale ascetyka (rozdz. 4). nawet w problematyce mistycznej), ewentualnie w teologii duchowości, nato-miast rozdział poświęcony teologicznemu uzasadnieniu ideału doskonalenia moż-na uznać za rodzaj teologii pastoralnej w starożytności; a akomodację (w rozdz. 7) za rodzaj teologii praktycznej. Pierwszy rozdział pracy stwarza pewien problem w umiejscowieniu go w cało-ści pracy. Przede wszystkim mogłoby go nie być. Dlatego, że w toku pracy Autor wraca do wielu wątków z tego rozdziału. „Teoretyczne wyznaczniki” (s. 26-37) to w gruncie rzeczy opracowanie nie na temat. Chodzi o przypomnienie pewnych koncepcji doskonałości w pismach Klemensa Al. i Orygenesa, którymi miałby się kierować Grzegorz z Nazjanzu. Jest rzeczą znaną, że Grzegorz z Nazjanzu znał myśl Orygenesa, ale czy da się to udowodnić w kilku akapitach i to w kwestii, która prawdopodobne w chrześcijańskiej myśli greckiej stanowiła bonum com-mune. Co więcej, jeśli autor w swoich studiach nad Klemensem wykazał, że au-tora tego inspirowała myśl Arystotelesa (w kwestii mesÒthj) to tak mogło być i z Grzegorzem z Nazjanzu. Trudno także zrozumieć to, że w tej części pracy Autor wykazuje związki Klemensa Al. i Orygenesa z myślą Platona (s. 28-30) i zesta-wia je wprost z założeniami Grzegorza z Nazjanzu. Grzegorz mógł również sa-modzielnie, bez pomocy Klemensa czy Orygenesa korzystać z pogańskiej myśli greckich filozofów. Pierwsza część tego rozdziału („Duchowe pragnienia i drogi życiowe Grzegorza z Nazjanzu”) to jakby delikatna odpowiedź na pokusę napisa-nia w „monografii” coś o autorze, czyli o Grzegorzu z Nazjanzu. Tę część pracy (s. 22-26) odbieram jako sugestię, że Grzegorz z Nazjanzu modelował ideał do-skonałości chrześcijańskiej najpierw na sobie, a więc bardzo subiektywnie. Z opi-su ideału (s. 35 i n.) wynika, że teoretyczne wyznaczniki doskonałości ukazywały raczej elitarny, jednostkowy ideał, dla kogoś wyjątkowego („który nie jest zalicza-ny do tłumu”, s. 35). U pisarza – poety, retora i filozofa jest to możliwe. Ale czy to są „ekshortacje pastoralne”? Nadaje się to na osobny temat do opracowania, poza prezentowaną rozprawą habilitacyjną. RECENZJE242Ocena merytoryczna rozprawy dotyczy przede wszystkim części podstawowej pracy (rozdz. 2-7). Pracę Autora w tej zasadniczej i podstawowej części rozprawy, decydującej o jej walorach, cechuje ścisły związek ze źródłami, to jest z wypowie-dziami Grzegorza. Autor wykorzystuje pomocniczo literaturę przedmiotu, ale daje pierwszeństwo analizie źródłowej. Polskie tłumaczenia pism Grzegorza z Nazjanzu (są niemal w całości dostępne) konfrontuje z tekstem greckim. Nie znalazłem śladu własnych tłumaczeń. Autor rozprawy zaufał polskim tłumaczeniom. Nie umniej-sza to waloru filologicznego rozprawy. Gdzie to jest konieczne, potrzebne, dla ści-słości terminologii ważne, Autor cytuje oryginał grecki, podaje grecką terminolo-gię. Zasada cytowania tłumaczenia i oryginału również jasna i stosowana na ogół w sposób uzasadniony, ale nie zawsze konsekwentnie: gdy cytowane jest w pra-cy polskie tłumaczenie, w przypisie znajduje się cały fragment w wersji greckiej. Bywa także inaczej. autor podaje lokalizację tekstu źródłowego, ale w przypisie ca-ły, bywa że bardzo obszerny tekst grecki (por. s. 84, przyp. 118). Bywa też inaczej, podaje polskie tłumaczenie w dość obszernym cytacie, bez greckiego świadectwa w przypisie (por. s. 89, przyp. 152). Pozwala to wprawdzie na bardzo komfortową lekturę pracy, ale czasem bywa zbędne. Nie bardzo rozumiem dlaczego podawa-ne są włoskie tłumaczenia fragmentów mów Grzegorza, gdy istnieją polskie (czy autor rozprawy uważa włoskie za dokładniejsze? por. s. 95-96. 115, 155 – podaję tylko przykładowo, jest ich więcej). Analiza literacka w wielu cytowanych frag-mentach jest konieczna. Czytając pisma Grzegorza z Nazjanzu, mamy do czynie-nia z człowiekiem wykształconym wszechstronnie, nie tylko filozoficznie, ale li-teracko również. Autor rozprawy powinien zwrócić uwagę na niemal klasyczne „topoi” greckiej literatury pięknej (podaję kilka przykładów: żądza seksualna to niemal stale „ogień i pożar”, s. 45, zmysły są „oknami” oczywiście duszy, s. 46; „komedia świata”, s. 62; „lampa duszy” s. 110). Autor rozprawy natomiast łatwo odczytuje aluzje biblijne (por. spora część rozdziału szóstego na ten temat: s. 155-169). Grzegorz z Nazjanzu wykorzystywał je w półsłowach, wyrażeniach, aluzjach, które musimy traktować tak, jak zostały podane, to znaczy właśnie aluzyjnie (naj-piękniejszym przykładem może być cały zbiór aluzji z Pieśni nad Pieśniami w po-uczeniach do dziewic; por. np. s. 207); takie aluzje na ogół powinien wychwycić tłumacz czy wydawca tekstu, ale również komentatora nie powinna opuścić świa-domość, że ma do czynienia z bardzo wyrafinowanym literatem.Teologiczna analiza wypowiedzi duszpasterskich Grzegorza jest w pracy ks. Dariusza Zagórskiego bez zarzutu. Z łatwością wykrywa wskazanie moralne, li-turgiczne, społeczne. Bardzo ważne teologicznie są uwagi duszpasterskie na temat kontaktów z heretykami. Autor rozprawy dobrze zinterpretował treściową identy-fikację przeciwników ortodoksji. Przeanalizował pojęcia filozoficzne i teologicz-ne przeciwników, do których Grzegorz z Nazjanzu czynił aluzje, jak sformułowa-nia, które należy uznać za ortodoksyjnie zgodnie z tokiem myślowym Grzegorza. W aluzjach teologicznych Grzegorza są także subtelne nawiązania do obiegowych już w IV w. wątków (np. o „zazdrości” w działaniu szatana, s. 129: motyw zna-ny od czasu teologii judeochrześcijańskiej, albo już chyba bardzo „papierowy” zza biurka teologa intelektualisty „do gnostyków” s. 54 i n., bo być może chodzi-ło o manichejczyków, którzy dość spokojnie rozwijali się w IV w. i być może pod imieniem „gnostyków” czyni do nich Grzegorz aluzję).Gorzej jest w kontekstem historycznym nauczania Grzegorza z Nazjanzu. Pod tym względem autor rozprawy przyjął zasadę bardzo płytkiej analizy; bez komen-tarza, który mógłby wydobyć jaśniej kontekst duszpasterski (duszpasterskie ujęcie RECENZJE 243należy przede wszystkim do historycznego). I tak, bez komentarza historycznego (ew. liturgicznego) nie bardzo można zrozumieć, że przy okazji chrztu Grzegorz mówi tyle o szatanie. Chodziło nie tylko o liturgiczne wyrzekanie się szatana przy chrzcie, ale o rzeczywistą potrzebę duszpasterską odrzucania stale kultu pogań-skiego i wszelkich jego przejawów. Widocznie w IV w. był to problem duszpa-sterski tak ostry, że z „szatanem”, czyli jego „kultem” (por. s. 39; 41) trzeba by-ło walczyć przy każdej okazji. W innej sprawie: przestrzeganie porządku (t£xij) musiało być tak ważne, bo Grzegorz wracał do tego, może nawet częściej niż do szatana. Chodziło zaś o „porządek hierarchiczny”, kompetencyjny i urzędowy w Kościele, coś bardzo historycznie uchwytnego, a co najważniejsze, sprawy na co dzień w życiu Kościoła (por. s. 131, 181-183). W historycznych okolicznościach społecznego miejsca dziewic można zrozumieć, dlaczego zachęcał je Grzegorz do porzucenia nadmiernej troski o środki do życia (s. 200). Trzeba to skomento-wać: były na utrzymaniu gminy kościelnej albo dosłownie, na utrzymaniu bisku-pa miejsca. Dość „blado” wyglądają „ekshortacje pastoralne” skierowane do rząd-ców Kościoła, choć ogólnikowo, a może aluzyjnie wzywa ich do sprawiedliwości (biskupów i prezbiterów s. 195 i n.). Powstaje pytanie, interesujące pytanie, jeśli chodzi o samego biskupa Grzegorza z Nazjanzu, lub pytanie do autora rozprawy o rzetelność przekazu myśli biskupa z Nazjanzu. Komentarza historycznego wymagają przede wszystkim „ekshorta-cje pastoralne” w kwestiach moralnych i społecznych. Niektóre okoliczności hi-storyczne autor tej monografii przytoczył: zachętę do wspierania ubogich osa-dził w historii przypominając o możliwościach prawnych po Konstantynie (s. 93, przyp. 174); zachętę do zgody biskupów skomentował przypominając tło niechę-ci Grzegorza do uczestniczenia w zebraniach biskupów (por. s. 78 i przyp. 90); zachęta to umiłowania pokoju wśród biskupów (s. 190 i n., przyp. 7 z ironiczną uwagą, dalej s. 193; a także na s. 191 „koledzy w episkopacie” nazwani katami!). Ogólnikowe często zachęty do pokuty, do nawrócenia, historycznie należy chy-ba powiązać z bardzo znaną praktyką w IV odkładanie chrztu tak, żeby „zabra-kło” czasu na ewentualną pokutę publiczną, a tej kryzys się właśnie dokonywał (Grzegorz zachęcał do chrztu żonatych mężczyzn! s. 211). Zrozumiałe stają się wówczas zachęty do pokuty jako zachęty do chrztu i w związku ze chrztem i sła-be i mało skonkretyzowane uwagi o „drugiej pokucie”. Zachętę do unikania męż-czyzn skierowana do dziewic, zwłaszcza unikania zamieszkiwania z nimi w jed-nym domu, może warto było skomentować ewentualną aluzją do synezaktyzmu (s. 203: kilka lat później Jan Chryzostom piętnował ten zwyczaj jednoznacznie). Bardzo ciekawy byłby komentarz do zachęty skierowanej do urzędników cesarskich, aby nie tolerowali w swoich szeregach heretyków (arian – to Autor zaznaczył na s. 223), ale żeby unikali „cudzołożenia” z bałwochwalstwem – to już zostawił bez historycznego komentarza. A szkoda, sprawa wymagała zainteresowania, bo albo chodziło o kult pogański tolerowany na dworze cesarskim, albo o jakąś sektę typu manichejskiego. Okazji do pogłębienia komentarzem historycznym „ekshortacji pastoralnych” Grzegorza w rozprawie możemy znaleźć bardzo wiele. Nie wszyst-ko da się wyjaśnić. Mowy i listy zrozumiałe dla współczesnych Grzegorzowi są dzisiaj dla nas trudne do pełnego zrozumienia. Trudność ta w odniesieniu do lite-rata jest jeszcze większa, bo nie wiadomo, czy czyni aluzję literacką (a więc fik-cyjną) czy historyczną. Rozprawa habilitacyjna na poziomie zadań, jakie sobie jej Autor postawił, za-sługuje na uznanie. W wyniku tego studium ks. Dariusza Zagórskiego otrzymu-RECENZJE244jemy syntezę teologii pastoralnej Grzegorza z Nazjanzu, autora, który przecież takiej syntezy nie napisał. Metoda filologicznej analizy greckich tekstów, teolo-gicznego komentarza pastoralnych wypowiedzi Biskupa z Nazjanzu zostały za-stosowane poprawnie i umiejętnie. Brak analizy literackiej i historycznej w roz-prawie uświadamia tylko odbiorcy rozprawy, że mamy do czynienia z dysertacją z dziedziny teologii patrystycznej.Ks. Wincenty MyszorŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2009, t. 42, z. 1, s. 244–248Stanisław Strękowski, Sofiologia św. Grzegorz z Nyssy. Elementy teologii tryni-tarnej i antropologii w Homiliach do Pieśni nad Pieśniami, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006, 396 s.Podstawowym zagadnieniem tej rozprawy jest przedstawienie tego, co autor nazywa „sofiologią”, czyli ujęcie tematyki filozoficznej i teologicznej jako mądro-ści („sof…a”) czyli „umiłowania mądrości”, które autor zdefiniował jako „poszu-kiwanie i poznanie prawdy, poszukiwanie i umiłowanie dobra, za pośrednictwem rzeczywistości widzialnej, pragnienie i ustawiczne dążenie do rzeczywistości nie-materialnej, duchowej, niewidzialnej, wiecznej” (s. 5). Sofiologię rozumie także jako wykorzystanie przez autora chrześcijańskiego „klasycznych filozofów grec-kich w refleksji teologicznej” oraz połączenie tego z poszukiwaniem religijnym w tradycjach wschodnich, zwłaszcza w myśli biblijnej, nurtu mądrościowego (s. 6). Strękowski w rozumieniu sofiologii odwołał się do podobnych opracowań (T. Spidlik, La sophiologie de S. Basile, Rome 1961 oraz P. Evdokimowa, według polskiego tłumaczenia dzieła, Prawosławie, Warszawa 1986). W tym opracowa-niu teologii prawosławnej pojawia się Grzegorz z Nyssy jako ten, który wskazu-jąc na element kosmiczny – świat pozytywnie ujęty jako droga do Boga – twier-dził, że „w miarę swego zjednoczenia z Duchem świętym człowiek poznaje piękno świata”. Św. Grzegorz z Nyssy mówi o „wrodzonym ruchu duszy, który unosi ją ku pięknu duchowemu” (s. 6, przyp. 1). Wybór Homilii do Pieśni nad Pieśniami jako źródła poznania sofiologii Grzegorza z Nyssy uzasadnił poglądem samego Grzegorza, który sądził, że „Pieśń nad Pieśniami” „stanowi ostatni etap postę-powania w mądrości człowieka” wobec „pierwszego etapu pouczeń w „Księdze Przysłów” (s. 7). Tematyka rozprawy ks. Strękowskiego jest nowatorska. Poza analogiczną roz-prawą Tomasza Spidlika na temat sofiologii Bazylego Wielkiego, ew. M. Szrama (Chrystus-Mądrość Boża według Orygenesa, Lublin 1997) nie znajdziemy w świa-towej literaturze opracowania wprost o Grzegorzu z Nyssy. Autor rozprawy po-służył się wydaniem tekstu greckiego z niemieckim tłumaczeniem i komentarzem F. Dünzla, w serii Fontes Christiani. Inne dzieła Grzegorza z Nyssy zna na pod-stawie krytycznych wydań w serii Gregorii Nysseni Opera. Autor rozprawy habi-litacyjnej wykorzystał także inne wypowiedzi „mądrościowe” Grzegorza z Nyssy, poza homiliami do „Pieśni nad Pieśniami”, o ile wiązały się tematycznie. Baza źró-

Dariusz Zagórski, Ai soterias odoi. Model doskonalenia chrześcijańskiego w świetle ekshortacji pastoralnych Grzegorza z Nazjanzu

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/16813/12817

Dariusz Zagórski, Ai soterias odoi. Model doskonalenia chrześcijańskiego w świetle ekshortacji pastoralnych Grzegorza z Nazjanzu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach