Myszor, Wincenty

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

RECENZJE248(np. w bibliografii)? Dlaczego wskazując na wpływ teologii Ireneusza z Lyonu na myśl Grzegorza z Nyssy (np. s. 221), nie podał żadnego uzasadnienia? Praca została dobrze zredagowana wydawniczo. Znalazłem jednak kilka błę-dów (s. 55, w. 10 od góry; chyba winno być fusik¾ qewr…a, s. 156, przypis 449 powinno być: „Die Grundlagen heilsgeschichtlichen...”; s. 258 , 6 wiersz od dołu, chodzi raczej o „gnoseologiczny” ; s.279, 4 wiersz od dołu, powinno być raczej: „Ojcowie Kościoła zaadaptowali...”; inne „literówki” czytelnik poprawi z łatwo-ścią samodzielnie). Uwagi krytyczne nie przekreślają ogromnej naukowej wartości pracy. Jest to rozprawa, chyba pierwsza w polskiej literaturze na temat Grzegorza z Nyssy o tak wielkim wymiarze. Ks. Wincenty MyszorŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2009, t. 42, z. 1, s. 248–251Metafizyka i teologia. Debata u podstaw [praca zbiorowa], red. Robert J. Woźniak, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008, 360 s.Praca zbiorowa obejmuje opracowania polskich i zagranicznych autorów. Pomysł zebrania pod wspólnym tytułem prac powstałych w różnych okolicznościach – tyl-ko polskie zdaje się powstały na to zamówienie – zasługuje na pochwałę. Praca zbiorowa pozwala na konfrontację różnych stanowisk w sprawie związków teologii z filozofią. Wprowadzenie do tej swoistej debaty napisał R.J. Woźniak, O wspól-nym losie metafizyki i metafizyki i teologii. Wprowadzenie do debaty u podstaw, s. 5-12. Wstęp stanowi przedstawienie status quaestionis, to znaczy odpowiedź na pytanie o związki teologii z metafizyką. Kwestia ta jest tym bardziej aktualna dzi-siaj, gdy w filozofii odnotowuje się kryzys metafizyki, niemal odejście od jej upra-wiania, a w teologii od pewnego czasu nasilają się tendencje przeciwne wykorzy-staniu metafizyki do teologii. Praca zbiorowa obejmuje artykuły na temat metafizyki, pisane przez filozofów na pożytek teologii i prace teologów na temat stosowania metafizyki w teologii. W więk-szości prac można zauważyć bardzo wierne trzymanie się ogólnego tematu. Są jed-nak także prace luźniej związane z tematyką metafizyki. Niektóre z prac stanowią przedruki już opublikowanych artykułów. Władysław Stróżewski (Byt i sens, s. 13-31; przedruk z Księga pamiątkowa VII Polskiego Zjazdu Filozoficznego w Szczecinie, Szczecin 2005, s. 21-31) wyjaśnia sensowność i tematykę uprawiania metafizyki, jej odrębność w stosunku do teologii. Koncentruje się głównie na pojęciu sensu w fi-lozofii. Pytanie o sens ostateczny filozofia wprawdzie stawia, ale pozostawia bez odpowiedzi („jest bezradna”). Otwiera tym samym ewentualnie drogę dla teologii. Karol Tarnowski (Fenomenologia i teologia, s. 32-49), zgodnie z tytułem wy-kładu interesuje się w mniejszym stopniu metafizyką i opisuje znaczenie fenome-nologii dla pytań religijnych i teologicznych. Przy tej okazji warto odnotować py-tanie dla filozofów, czy w fenomenologii jest miejsce dla metafizyki, czy nie jest tak, że to fenomenologia przyczyniła się przynajmniej częściowo do „uwolnienia” filozofii od metafizyki? RECENZJE 249Andrzej Wierciński (Gustawa Siewertha reinterpretacja tomizmu w myśli Hegla i Heideggera, s. 50-68). W artykule chodzi nie tylko o przybliżenie polskim czy-telnikom postaci Gustawa Siewertha, jest mniej znany nawet w swej ojczyźnie, w Niemczech, ale przede wszystkim o jego ocenę filozofii tomistycznej w filozofii Hegla i Heideggera, jego mistrza w filozofii. Jest to swoista Wirkungsgeschichte filozofii św. Tomasza w heglizmie i egzystencjalizmie. Temat ten zbiega się zatem z zagadnieniem oddziaływania metafizyki tomistycznej w hegliańskim idealizmie i egzystencjalizmie. (Artykuł polskiego autora, profesora uniwersytetu w Toronto, jest tłumaczeniem na język polski. Redaktor pracy zbiorowej R.J.Woźniak, nie po-dał jednak, czy jest to utwór oryginalny, czy już publikowany; oryginał wydaje się być niemiecki, choć i tej informacji w pracy nie podano!). Podobnie przedstawia się rzecz z artykułem tym razem niemieckiego autora: Stephan Oster (Filozofowanie w „czystej skończoności”. Relacja między myśle-niem o istnieniu a teologią u Ferdinanda Ulricha, s. 69-92). Ze względu na auto-ra, niemieckiego filozofa i wydawcę dzieł F. Ulricha, artykuł przetłumaczono z po-żytkiem dla zainteresowania polskich czytelników F. Ulrichem, ale także Osterem, niestety bez podania, czy jest to utwór oryginalny, niepublikowany wcześniej, czy napisany specjalnie dla tej pracy zbiorowej. Ferdynand Ulrich uchodzi za ucznia Gustawa Siewertha, choć autor pracy stara się udowodnić coś innego. Wskazuje na pokrewieństwo filozofii Ulricha z teologiczną myślą H. Urs von Balthasara. Opracowanie Ostera wskazuje także na teologiczne inspiracje filozofii Ulricha (w części: Relacje między filozofią i teologią, s. 86: „zdaniem Ulricha dopiero wiara czyni filozofię w prawdziwym sensie filozoficzną”). Niewątpliwie warty, aby wśród teologów polskich ten filozof znalazł większe zainteresowanie. Kolejny polski współpracownik tomu: Stanisław Wszołek (Metafizyka i język. Spór Carnapa z Heideggerem, s. 93-108), publikuje artykuł już wcześniej opubli-kowany (Pięknie myśleć, Kraków 2007, s. 53-66). Nawiązuje do metafizyki u oby-dwu filozofów (o ile taka była w filozofii języka i egzystencjalizmie), bez odnie-sienie do teologii. Elżbieta Wiater (Czy istnieje własna metafizyka w przekazie biblijnym? s. 109-121) nawiązuje do spekulacji na temat imienia Boga i biblijnych opisów Jego ist-nienia. Tak dla dawnych spekulacji na ten temat, jak do rozważań Autorki można wysunąć pytanie, czy o chodzi o „własną”, czyli biblijną metafizykę w tekstach biblijnych, czy też o „własną”, czyli piszących na temat biblijny filozofów i teo-logów. Wydaje mi się, że chodzi o to drugie. Do faktycznego wykorzystania metafizyki greckich szkół filozoficznych (sto-icyzmu, platonizmu i neoplatonizmu) dla wyjaśnienia zagadnień teologicznych na-wiązał Henryk Pietras, Pojęcie Bożej substancji w początkach Kościoła, s. 122-140. (Chodzi o poszerzoną wersję opublikowanego już wcześniej artykułu: Pojęcie Bożej substancji absolutnej u Orygenesa, w: Studia Religiologica 33 (2000), s. 127-140). Rozważania autora ukazują zmienność treści pojęcia „substantia” w pismach filo-zofów. Przejęte przez teologów w większości zachowuje swoje historyczne zna-czenie. Wyjaśnianie tego pojęcia w kontekście teologicznym wymaga wstępnego oznaczenia miejsca, z którego je zacytowano. Autor artykuły w podrozdziale 1: Szkoły filozoficzne: Stoicyzm (s. 123), 2. Szkoły filozoficzne: platonizm (s. 125 i n.), ze względu na Orygenesa zainteresował się faktycznie niemal wyłącznie platoń-skim pochodzeniem treści tego pojęcia. Wskazał jednak, że sprawa była bardziej skomplikowana: w różnym stopniu i stylu, przez modyfikację, polemikę, treści te-go pojęcia mieszały się i nakładały na siebie. W analizie pism wczesnych Ojców RECENZJE250Kościoła musimy więc liczyć się z bardziej dynamicznym przejęciem filozoficz-nych pojęć. Czy w okresie „klasycznym” kościelnej teologii należy brać pod uwa-gę ustabilizowane i jasno określone znaczenia pojęć? G. Maspero (Grzegorz z Nyssy i początki ontologii trynitarnej, s. 141-162), sta-rał się między innymi odpowiedzieć na to pytanie. Artykuł nawiązuje do tematu traktowanego szerzej w innych publikacja, a które łączy wątek „ontologii tryni-tarnej”. Nawiązując do badań J. Daniélou (Trójca Święta i tajemnica egzystencji, Kraków 1994) odwołujących się przede wszystkim do Grzegorza z Nyssy, autor podjął wątek związku „osoby” i „relacji” w tajemnicy Trójcy Świętej. We wnio-skach autor zwrócił uwagę na apofatyczną wymowę teologii trynitarnej Grzegorza: posługując się filozoficznymi i biblijnymi odniesieniami (Logos, Syn, Obraz, Wola), gdy chodzi o ich zastosowanie w teologii Grzegorz wskazywał na tajem-nicę. Dostrzegł także myśl Grzegorza, który wierny apofatycznemu ujęciu przez wprowadzenie „Woli” nadał jednak „poznawcze” treści działaniu, także ludzkie-mu działaniu i woli, w zbliżeniu, czyli swoistemu „poznaniu” Boga. Tym sposo-bem jednak rozszerzył zakres definicji „ontologia trynitarna” i to w stronę znanej w teologii patrystycznej „oikonomia”. Z zakresu średniowiecznej teologii i filozofii, w zbiorze prac pojawił się jeden artykuł: P. Lichacz, Metafizyka w teologii świętego Tomasza z Akwinu, s. 163-186). Autor przyjął za oczywiste to, że metafizyka w teologii Tomasza z Akwinu istnieje wszędzie i we wszystkich zakresach. Zastanowił się jedynie nad rolą metafizyki, a dokładnie filozofii w teologii św. Tomasza. Pytanie to sprowadził do współcze-snego problemu teologii i filozofii, a mianowicie do pytania o naukowy charakter teologii (s. 167 i n.). Dla świętego Tomasza takie pytanie nie istniało; jak ściśle łą-czyła się u niego filozofia z teologią, tak myślenie filozoficzne, metodę, pojęcia, wnioskowanie, logika, zastosowane w teologii, nazwałby naukowymi przymiota-mi teologii. Metafizyka dla św. Tomasza wyznaczała naukowy charakter teologii. Klasyczne przedstawienie myśli św. Tomasza, jakie prezentuje P. Lichacz, u dzisiej-szego czytelnika może jednak prowadzić do przeciwnego wniosku. Przez skojarze-nie metafizyki z teologią, czy nawet religią w ogóle i odrzuceniem jej z zakresu za-interesowań filozofa, może prowadzić do takiego wniosku, że teologia odwołująca się do metafizyki, jest równie „nienaukowa” jak filozofia, która stawia sobie metafi-zyczne zagadnienia. Nie podzielałbym pozytywnej opinii o stosunku do metafizyki współczesnej nauki, zwłaszcza filozofów (por. s. 186, p. 55 opinia za F. Kerrem). W przekonywaniu filozofów do metafizyki jest jeszcze wiele do zrobienia.Możliwości zastosowania metafizyki we współczesnej teologii ukazał na przy-kładzie teologii Karla Rahnera, Ignacy Bokwa (Metafizyka w służbie teologii: Karl Rahner, s. 187-200). Rahner odwołał się najpierw do metafizyki św. Tomasza z Akwinu, a zdaniem Bokwy czynił to we wszystkich badaniach teologicznych, mimo związków z egzystencjalizmem i kantyzmem. Wykorzystywał filozofię, metafizykę, podobnie jak wczesnochrześcijańscy teologowie, wybierał z filozo-fii to, co mu odpowiadało w teologii. Główne linie wykorzystania filozofii w teo-logii Rahnera zostały naszkicowane w artykule w sposób interesujący i mogą być punktem wyjścia do dalszych badań współczesnej teologii. Innemu wielkiemu teologowi współczesnemu poświęcił artykuł Eligiusz Piotrowski (Teologia pomiędzy pytaniem a odpowiedzią. Hansa Ursa von Balthasara teologiczna próba odnowy metafizyki, s.201-250). Obszerne potraktowanie zagad-nienia zasługuje na uwagę tych, którzy czytają dzisiaj pisma Urs von Balthasara. Trudno w kilku zdaniach recenzji streścić wywody autora. Wydaje się, że intencje RECENZJE 251Ursa von Balthasara dobrze uchwycił w tytule swojego artykułu: Urs von Balthasar starał się w swojej teologii przekonać teologów, pośrednio także filozofów do po-żytku zastosowania filozofii i metafizyki. Wątki filozoficzne i metafizyka w pi-smach Ursa von Balthasara są wyraźnie teologicznego pochodzenia. Czy taka me-toda przekona filozofów, skoro nawet teologowie omijają dzisiaj metafizykę? Związki metafizyki i teologii obserwuje Grzegorz Strzelczyk (Chrystologiczne miejsce metafizyki, s. 251-269) na konkretnym przykładzie „zastosowania” me-tafizyki dla opisania i wyjaśnienia osoby Jezusa Chrystusa. Formułując tezę o lo-gicznym i rzeczowym pierwszeństwie metafizyki przed chrystologią (teza słuszna wobec każdego teologa, „chrystologizującego”), autor zapytał o metafizykę (pod-miotową czy przedmiotową?) samego Jezusa z Nazaretu. Autor stwierdził, że nie tylko nie da się historycznie odtworzyć metafizycznych poglądów Jezusa, także dlatego, że takich nie miał. Autor ma rację, ale nie tylko dlatego, że Jezus działał w nurcie żydowskiej tradycji, która nie znała metafizyki (wymyślili ją Grecy!), ale dlatego także, że egzystencja i historia, Jezus był postacią historyczną, wyprzedza myśl i refleksję nad historią. Z drugiej jednak strony trzeba przyznać rację auto-rowi artykułu: związki teologii i filozofii, historii zbawienia i metafizyki koncen-trują się na chrystologii („Chrystologia stawia nas wobec problemu relacji czło-wieka do Boga. Czyni to zawsze...”, s. 267). Autor prześledził skrótowo antyczne perypetie tego skupienia: od gnostycyzmu i manicheizmu do akomodacji i rein-terpretacji (filozoficznych przesłanek: s. 255-262; gnostyckie dualistyczne ujęcie sprowadził do doketyzmu; to popularne uproszczenie, występuje niemal we wszyst-kich podręcznikach; gnostycy jednak aż tak prymitywni nie byli !). Za „klasyczny” okres związków chrystologii z filozofią uznał autor okres „metafizyki wcielenia” . Rozejście chrystologii i metafizyki autor słusznie przypisał temu okresowi histo-rii, w którym sama filozofia pożegnała się z metafizyką. Tej fazy braku związków metafizyki z chrystologią, którą przypisuje raczej epoce współczesnej, nie ocenie wyłącznie negatywnie, dostrzega pozytywne aspekty „chrystologii bez metafizy-ki”. W tezach posumowania (s. 268) nie widzi jednak możliwości istnienia chry-stologii bez choćby implicite metafizyki. Chrześcijańską naukę o Trójcy Świętej w jej związkach z metafizyką ujął Robert J. Woźniak (Metafizyka i Trójca. Teo-ontologia trynitarna pomiędzy apo-fatyką i katafatyką, s. 270-304). Artykuł podstawowy dla dogmatyków zajmują-cych się zagadnieniami teologii trynitarnej. Kryzys w teologii (w nauce o Bogu w ścisłym znaczeniu) zdaniem autora zaznaczył się historycznie i rzeczowo w od-rzuceniu metafizyki (s. 273-274). Autor z konieczności nawiązał do koncepcji pa-trystycznych i średniowiecznych. Ujęcie apofatyczne („teologia negatywna”) i ka-tafatyczne („teologia pozytywna”) ujawniły się u początków teologii trynitarnej. Związek tych dwu ujęć w teologii współczesnej potraktował szerzej przede wszyst-kim w pracach teologicznych Karla Rahnera (s. 289-302). Na koniec recenzyjnego sprawozdania z tej ważnej dla teologii publikacji war-to jeszcze odnotować artykuły: Jose Ramon Villar (Kościół, ekumenizm i ontolo-gia subsistit in, s. 305-322); P. Sikora (Realizm i teologia, s. 323-343) i tekst same-go Hansa Ursa von Balthasara (Pożegnanie z Gustawem Siewerthem, s. 344-350). Całość prac tomu Metafizyka i teologia. Debata u podstaw, zasługuje na lekturę dla wszystkich teologów.        Ks. Wincenty Myszor

Metafizyka i teologia. Debata u podstaw [praca zbiorowa], red. Robert J. Woźniak

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/16815/12819

Metafizyka i teologia. Debata u podstaw [praca zbiorowa], red. Robert J. Woźniak

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach