Tyszkiewicz, Leon

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 31 (1998) s. 287–291. LEON TYSZKIEWICZ  CZŁOWIEK  DZISIEJSZY  MIĘDZY  HEROIZMEM  A  BESTIALSTWEM  Rozważania kryminologa na kanwie myśli ks. Konstantego Michalskiego   Moje wystąpienie nawiązuje do myśli ks. Konstantego Michalskiego zawar-tych w jego znanej książce pt. Między heroizmem a bestialstwem 1. To dzieło wybitnego uczonego, wielkiego erudyty, zasłużonego historyka filozofii, ale także głębokiego myśliciela powstało w wyniku przerażenia okropnościami II wojny światowej. We wstępie do niego pisze on tak: „Znika w nas w tej chwili dziejowy szperacz, antykwarz, a nawet badacz historyczny, a podnosi się żywy człowiek, co śledzi źródła rozwoju ludzkiego w przeszłości, by z nich brać siły do budowania świata jutrzejszego”. Myśląc o „świecie jutrzejszym”, ks. K. Mi-chalski pisał przede wszystkim o heroizmie. Dla niego „musiał – jak pisze – w sobie zapalić cały wewnętrzny, żywy warsztat ... zapalić miłością” 2.  Od śmierci ks. K. Michalskiego minęło 50 lat. Jakie to były lata, tego w tym gronie nie muszę przedstawiać. Jedno podkreślę – nie były to lata, w których jako reakcja na pożogę i zbrodnie wojenne narastał heroizm i choć jego przeja-wy były niewątpliwe, zło panoszyło się szeroko. Triumfalne odzyskanie pełnej suwerenności w 1989 r., choć stworzyło wielkie nadzieje, nie poprawiło złej sytuacji w dziedzinie ludzkiej moralności. I dlatego w chwili obecnej trzeba nam raczej analizować nie heroizm, lecz bestialstwo, któremu ks. K. Michalski po-święcił znacznie mniej miejsca.  Choć użyte przez ks. K. Michalskiego terminy „heroizm” i „bestialstwo” mają swoje głębokie uzasadnienie i odległe korzenie historyczne, bo sięgają do Arystotelesa, można je w dalszych rozważaniach zastąpić mniej krańcowo uję-tym przeciwstawieniem dobra i zła moralnego. Jeżeli zło moralne przybiera po-stać czynu zabronionego przez prawo pod groźbą kary, mamy do czynienia z przestępstwem i przestępczością. Tymi zjawiskami zajmuje się od około 120 lat specjalna nauka zwana kryminologią.  Pisząc o bestialstwie, ks. K. Michalski nie korzysta z jej dorobku, choć w niejednym punkcie odwołuje się do współczesnej mu psychologii. W kwestii genezy bestialstwa ogranicza się on do przytoczenia poglądu św. Tomasza z Akwinu, który był zgodny z punktem widzenia Arystotelesa. Jako źródła bestial-stwa traktowano chorobę, wrodzone złe dyspozycje (mala complexio), powta-rzanie czynów zbrodniczych. Z pewnością w wyniku doświadczeń wojennych ks. K. Michalski dodaje czwarte źródło bestialstwa – „specjalną ideologię, która ogarnia umysły, zarażając je bestialstwem” 3.  Nie możemy dziś poprzestać na zaprezentowanej przez ks. K. Michalskiego etiologii bestialstwa. Musimy sięgnąć do doświadczeń współczesnej kryminolo-——————  1 K. Micha l sk i  C. M., Między heroizmem a bestialstwem, Kraków 1949.  2 Tamże, s. 21.  3 Tamże, s. 402 i 403. LEON TYSZKIEWICZ 288 gii, której jednym z naczelnych zainteresowań było i jest odsłonięcie genezy przestępstwa. Warto zwrócić uwagę na ewolucję badań kryminologicznych, która jest ciekawa, a także na relację tych badań do tego, co na temat pewnych kwestii ważnych dla kryminologa mówi religia rzymskokatolicka.  Za moment narodzin kryminologii współczesnej uważa się datę publikacji dzieła Cesarego Lombroso pt. Człowiek-zbrodniarz, co miało miejsce w 1876 r. Wystąpił on z hipotezą, iż znaczna część najpoważniejszych zbrodni jest popeł-niana przez ludzi obciążonych atawizmem, którzy wskutek nieprawidłowościom procesu dziedziczenia prezentują w dzisiejszym cywilizowanym świecie cechy fizyczne i psychiczne człowieka pierwotnego. Swoją hipotezę weryfikował na bardzo bogatym materiale empirycznym, badając więźniów.  Przyjmując taki punkt widzenia, Lombroso uważał, że zbrodnia następuje z taką samą koniecznością, jak narodziny i śmierć. Przedstawiona hipoteza nie zyskała szerszego poparcia wśród uczonych i specjalistów, ale niektóre elementy jego sposobu myślenia cieszyły się ogólną aprobatą. Były to elementy paradyg-matu pozytywistycznego, który w momencie powstania kryminologii panował w nauce. Na ten paradygmat składały się następujące poglądy: 1) empiryzm, który uznawał za jedyne źródło wiedzy o świecie fakty dostępne zmysłom, 2) scien-tyzm polegający na kulcie dla nauk przyrodniczych, które uważano za wzór dla wszelkich nauk, 3). naturalizm, który traktował człowieka i społeczeństwo jako cząstki przyrody, 4) ścisły determinizm w zakresie także czynów człowieka, którego „wolną wolę” uważano za iluzję w świetle fizjologicznie zorientowanej psychologii.  Paradygmat pozytywistyczny w zakresie metodologii nauk uznawał jedynie obserwację, eksperyment oraz indukcję pozwalającą na oparte na faktach gene-ralizacje. Dążono do wiedzy pewnej, którą miały dać wymienione metody. Gdy jakiś problem nie nadawał się do badania za ich pomocą, ulegał eliminacji ze sfery zainteresowań nauki. Pozytywiści nie uznawali metafizyki w rozumieniu Arystotelesa, a ich najskrajniejszy odłam, tzw. neopozytywizm, uważał jej twierdzenia i problemy za pozbawione sensu. Pozytywizm ze swej natury był nastawiony antyreligijnie.  Kryminologia przez szereg dziesięcioleci rozwijała się w ramach paradygma-tu pozytywistycznego, z wielkim wysiłkiem badawczym poszukując przyczyn przestępczości. Nie była pod względem orientacji pozytywistycznej odmienna od innych nauk zajmujących się człowiekiem. Wprawdzie unikano pochopnego formułowania takich teorii, z jaką wystąpił na początku Lombroso, niemniej badania nie były wolne od pewnej jednostronności podyktowanej najczęściej specjalnością badacza.  Prowadzone zwykle z dużą starannością badania empiryczne pozwoliły u-jawnić obszerną listę różnych „czynników kryminogennych”, leżących w róż-nych sferach, od biologii, przez psychologię i psychopatologię po środowisko społeczne bliskiego, średniego i dalekiego zasięgu. Badania, które szczególnie często dotyczyły nieletnich przestępców, wskazywały na takie czynniki krymi-nogenne, jak uwarunkowania genetyczne, niekorzystna prezencja, frustracja, zaburzenia osobowości, nerwice, dysfunkcja rodziny, zamieszkiwanie w najstar-szych dzielnicach miasta o najniższym standardzie budynków, wpływ ustroju społeczno-politycznego podporządkowanego negatywnej ideologii.  Badania te nie zdołały jednak odsłonić pełnego mechanizmu kryminogenezy, bowiem nie udało się wyjaśnić, dlaczego mimo występowania czynnika krymi-CZŁOWIEK DZISIEJSZY MIĘDZY HEROIZMEM A BESTIALSTWEM 289 nogennego w pewnych przypadkach nie pojawia się przestępstwo, natomiast występuje ono nieraz tam, gdzie czynników kryminogennych brak. Kryminolo-dzy mają też duże trudności z budową programu skutecznego przeciwdziałania przestępczości.  Około lat sześćdziesiątych XX wieku ma miejsce w rozwoju nauki zjawisko określane mianem „przełomu antypozytywistycznego”. Przejawia się ono w odejściu od pryncypiów paradygmatu pozytywistycznego i to nawet na terenie fizyki, którą pozytywiści, a zwłaszcza neopozytywiści, uważali za naukę wiodą-cą, dającą podstawę do unifikacji wszystkich nauk. Zyskuje uznanie pogląd, iż nie jest możliwe badanie faktów bez jakichś założeń teoretycznych, nawet i bar-dzo ogólnych, a więc w pewnym zakresie i filozoficznych. Zamiast czy obok metody indukcyjnej propagowana jest metoda hipotetyczno-dedukcyjna, w któ-rej badacz nie wychodzi od faktów, tylko od jakiejś hipotezy bądź teorii, wy-prowadza z niej szczegółowe wnioski i konfrontuje je z faktami, co prowadzi do weryfikacji bądź falsyfikacji hipotezy albo teorii. Pozwala to na wychodzenie myśli ludzkiej poza sferę dostępnych zmysłom faktów, choć więź z faktami musi być zachowana, gdyż logiczne konsekwencje hipotez i teorii muszą być weryfi-kowalne, a więc nadające się do konfrontacji z faktami. Wyniki nauki uważa się za jedynie prawdopodobne.  W naukach humanistycznych zaznacza się dążenie do zwrócenia uwagi na ogólną wizję człowieka, zakładaną w badaniach z zakresu tzw. nauk behawio-ralnych, które zajmują się zachowaniem człowieka. Zarzuca się pozytywistom, że przyjmowali milcząco bardzo pasywną koncepcję człowieka ulegającego działaniu różnych bodźców, tak zewnętrznych, jak i wewnętrznych, że ujmowali człowieka deterministycznie. Pojawia się – choć nie bez trudu – myśl, by bada-nia oprzeć na wizji człowieka ujmującej go jako istotę wyposażoną w pewną autonomię, a więc nie podlegającą ściśle determinacji różnych czynników dla jego „ja” zewnętrznych czy to działających w sferze fizykalnej lub społecznej, czy też w sferze bio-psychicznej.  W kryminologii pojawiają się nowe kierunki. Na bazie nowego nurtu w so-cjologii, którym jest interakcjonizm, powstaje tzw. kryminologia reakcji. Ta kryminologia reakcji koncentruje swoją uwagę na reakcji społecznej na zjawiska patologii w życiu społecznym, wyrażając pogląd, iż reakcja społeczna w postaci potępienia i kar przyczynia się, wbrew zamierzeniom, nie do likwidacji zjawisk patologii, tylko przeciwnie – do ich utrwalenia.  Rodzi się tzw. kryminologia radykalna, która nawiązując w części do poglą-dów „młodego” Marksa, który – inaczej niż „późny” Marks – był liberałem, i do neomarksizmu, głosi rewolucyjną tezę, iż patologia społeczna tkwi w wadliwym ustroju kapitalistycznym, a nie w zachowaniu się przestępcy.  W końcu można mówić o tzw. kryminologii humanistycznej, która badając genezę przestępczości, opiera się na wizji człowieka autonomicznego, wybiera-jącego wśród licznych możliwości (homo eligens), który w jakimś zakresie dys-ponuje wolną wolą, jest autorem swego zachowania i za nie autentycznie odpo-wiada. Przyjmuje się tutaj indeterminizm umiarkowany, który uznaje, iż wola człowieka funkcjonuje w różnych warunkach mniej lub bardziej ograniczających wolność, ma zatem jakiś zmienny pod względem swojego zakresu luz decyzyj-ny. Różne znane z badań pozytywistycznych czynniki kryminogenne muszą być „wpisane” w proces decyzyjny, którego centrum stanowi autonomiczna wola człowieka. Bardzo interesujące jest tu badanie autobiografii wielokrotnie kara-LEON TYSZKIEWICZ 290 nych przestępców, którzy mimo różnorakich uwarunkowań ich zachowania nie negują tego, że decydują o swoich losach 4.  Kryminologia humanistyczna zaleca wykorzystywanie materiału autobiogra-ficznego i w tym punkcie jest zbieżna ze stanowiskiem ks. K. Michalskiego, który też taki materiał cenił i zbierał, choć nie zdążył go wykorzystać. Należy jednak dodać, że ks. Michalski zamierzał w biografiach szukać raczej przejawów heroizmu, natomiast kryminolog śledzi biografie, by z nich wyczytać te okolicz-ności, które odegrały rolę w nici życiowej prowadzącej do przestępstwa.  W tym miejscu warto może wspomnieć, że idee kryminologii humanistycznej kiełkowały już wcześniej. Jako przykład należy wymienić działalność naukową ojca Agostino Gemelli, franciszkanina. Ten psycholog i kryminolog włoski, zmarły w 1959 r., przeszedł w swojej młodości nawrócenie, wstąpił do klasztoru i został profesorem, a pod koniec swego życia rektorem Katolickiego Uniwersy-tetu w Mediolanie. Własne doświadczenia życiowe i filozofia katolicka spowo-dowały, iż stał się przeciwnikiem i krytykiem pozytywizmu. Zwłaszcza opono-wał przeciwko głoszonemu przez pozytywistów determinizmowi w zakresie czynów ludzkich. Sprzeciwiał się też właściwemu niektórym kołom prawniczym abstrakcyjnemu podejściu do człowieka. Domagał się odpowiednich badań nad psychiką człowieka.  Zarówno kryminologia pozytywistyczna, jak i kryminologia humanistyczna interesują się środkami przeciwdziałania przestępczości. Gdy jednak pierwsza z nich stawiała na skuteczną inżynierię społeczną zmierzającą do usunięcia czy ograniczenia przyczyn przestępczości, druga uświadamia, że postępowanie człowieka zależy przede wszystkim od niego i wszelkie próby wpływania na to postępowanie muszą liczyć się z tym.  Nie trzeba szeroko wykazywać, iż kryminologia humanistyczna jest – inaczej niż kryminologia pozytywistyczna – bardzo bliska podejścia do zagadnień po-stępowania moralnego głoszonego przez religię katolicką, a koncepcja homo eligens może być bez oporów uznana za element składowy chrześcijańskiej wizji człowieka.  Mimo tej bliskości nie można zapominać, że kryminologia humanistyczna to sfera nauki, katolicka zaś nauka o moralnym postępowaniu człowieka to w znacznym stopniu domena wiary. Ale idąc drogą ks. K. Michalskiego, który o heroizmie pisał też szeroko, uwzględniając punkt widzenia teologiczny, zwróć-my krótko uwagę na to, co – zdaniem moim – najważniejszego do problematyki kryminologicznej wnosi religia katolicka.  Wydaje mi się, że trzeba tu zaakcentować następujące elementy. Po pierwsze, religia katolicka przyjmuje bezwzględnie obowiązujący system norm moralnych poparty autorytetem Boga. Po drugie, wiara w życie pozagrobowe i sprawiedli-wość Boga zapewnia realność konsekwencji moralnego bądź niemoralnego po-stępowania. Po trzecie, Bóg poprzez łaskę daje tym, którzy o to proszą, pomoc w wytrwaniu w dobrym bądź w ugruntowaniu nawrócenia.   Po tych informacjach, dotyczących nauki o przestępczości i spojrzenia religii na ludzką moralność, należy ukazać hipotetyczne okoliczności, które w dzisiej-szym społeczeństwie sprzyjają niepokojącemu zjawisku, iż jakże często czło-wiek wybierający między heroizmem a bestialstwem, czy – wyrażając się mniej ——————  4 Na temat kryminologii humanistycznej piszę szerzej w pracach: Od naturalizmu do humani-zmu w kryminologii, Katowice 1991, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego oraz Kryminogeneza w ujęciu kryminologii humanistycznej, Katowice 1997, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. CZŁOWIEK DZISIEJSZY MIĘDZY HEROIZMEM A BESTIALSTWEM 291 ekstremalnie – między dobrem a złem moralnym skłania się do tego, co dostrze-gamy w skali makrospołecznej jako niepokojący wzrost przestępczości, nasiloną demoralizację ogólnospołeczną i rosnące niezdyscyplinowanie młodzieży.   Do tych okoliczności należy zaliczyć: 1) brak religijności wielu ludzi bądź religijność połowiczną (wybiórczą – „katolik, ale ...”), 2) liberalny stosunek do zasad moralnych, m. in. w dziedzinie seksu,  3) moralność sukcesu, która akceptuje osiągnięcia (pieniądze, karierę itp.) bez względu na sposób ich osiągnięcia, 4) szkodliwą rolę środków masowego przekazu, które milionom ludzi zbyt często ukazują negatywne wzory postępowania, 5) rozpowszechnione w sposób zatrważający nadużywanie alkoholu i przy-bierające na sile zjawisko narkomanii, 6) złe funkcjonowanie rodziny, której rola i pozycja ulegają osłabieniu przez mnożące się wolne związki (konkubinat), 7) złą sytuację materialną szerokich kręgów społecznych, spowodowaną bez-robociem i wyzyskiem przez niektórych przedsiębiorców, przy jednoczesnym luksusowym życiu nie tak małej liczby bogaczy.  Z braku czasu nie można szerzej omówić wymienionych okoliczności. Ko-nieczne są jednak dwie uwagi. Po pierwsze, wcale nie jestem pewien, czy te okoliczności zostały uszeregowane właściwie ze względu na wagę danego zja-wiska. Po drugie, trzeba pamiętać, że te okoliczności mogą się zbiegać i tak by-wa często, co potęguje siłę negatywnego oddziaływania. Starczy przykładowo wspomnieć o jakże tragicznym w swoich skutkach zbiegu alkoholizmu z bezro-bociem, bądź nakładaniu się negatywnego oddziaływania środków masowego przekazu na źle funkcjonującą rodzinę.  W tym miejscu nasuwa się nieodparcie fundamentalne pytanie: co robić, by zapobiegać złu moralnemu, jak pomagać współczesnemu człowiekowi, by od-wrócił się od zła i wybrał dobro, by – używając terminów ks. K. Michalskiego – przeszedł od bestialstwa do heroizmu? Ale to problem na osobne sympozjum.  

Człowiek dzisiejszy między heroizmem a bestialstwem.: Rozważania kryminologa na kanwie myśli ks. Konstantego Michalskiego

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/20935/16427

Człowiek dzisiejszy między heroizmem a bestialstwem.: Rozważania kryminologa na kanwie myśli ks. Konstantego Michalskiego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach