Strzelczyk, Grzegorz

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

RECENZjE464Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2006, t. 39, z. 2, s. 464–466Nicolò Madonia, Cristo sempre vivo nello Spirito. Per una cristologia pneumatologica, EDB, Bologna 2005, 307 s.Chrystologia pneumatologiczna i szerzej – związki pomiędzy chrystologią i pneuma-tologią – od kilkudziesięciu lat stanowi jedną z częściej wykorzystywanych ścieżek w ba-daniach chrystologicznych. Zbyt wcześnie jeszcze, by oceniać przyczyny tego zaintereso-wania, lecz zapewne nie bez znaczenia jest tu popularność odnowy charyzmatycznej, która przyczyniła się do zwrócenia uwagi na aktualną obecność i działanie żyjącego w Duchu Świętym jezusa we wspólnotach Kościoła. Praca Nicolò Madonii, teologa z południowych Włoch, wpisuje się w ten nurt jako kolejna próba zarysowania chrystologii pneumatolo-gicznej. Próbę tę, obejmującą trzy części – biblijną (s. 23–92), patrystyczną (s. 95–167) i systematyczną (s. 171–255), należy jednak uznać za fiasko, przede wszystkim ze wzglę-dów metodologicznych.Zwróćmy przede wszystkim uwagę, że określenie „chrystologia” odnosi się do badań dążących do zarysowania tożsamości jezusa Chrystusa. Dookreślenie za pomocą przydaw-ki odnosić się może albo do zakresu badanych źródeł (np. „chrystologia patrystyczna”), albo do klucza hermeneutycznego badań (np. „chrystologia transcendentalna”), albo być umownym określeniem pewnej szkoły (np. „chrystologia aleksandryjska”). jako że trzecia ewentualność w tym przypadku nie ma zastosowania (poza częścią dotyczącą historii, ale wtedy autor używa konsekwentnie określenia Geistchristologie), o „chrystologii pneuma-tologicznej” można w sposób uprawniony mówić w dwóch znaczeniach, jeśli: 1) pneuma-tologia uznana zostaje za główne (dominujące) źródło do poznania tożsamości Chrystusa, 2) pneumatologia wyznacza horyzont hermeneutyczny przy jej poznawaniu. Madonia opowiada się explicite za tym drugim znaczeniem (s. 9). Lektura jego tekstu prowadzi jednak do nieco innych wniosków: przedmiotem badań, zwłaszcza w częściach biblijnej i patrystycznej, jest raczej po prostu relacją pomiędzy jezusem i Duchem (chry-stologią a pneumatologią), przy czym autor wychodzi raz z jednej perspektywy, raz z dru-giej, bez wyraźnego porządku. Trzeba podkreślić, że samo badanie związków pomiędzy chrystologią a pneumatologią (Chrystusem a Duchem) jeszcze na miano chrystologii pneu-matologicznej zasługiwać nie może, ponieważ de facto zakłada istnienie pewnej ukonsty-tuowanej chrystologii (i pneumatologii) i doprowadzić może jedynie do odpowiedzi na py-tanie czy i jak chrystologia ta wchodzi w relację z pneumatologią. Oczywiście można założyć, że odpowiedź na takie pytanie mogłaby zmusić do nawet daleko idącego przewartościowania chrystologii wyjściowej, ale tylko pod warunkiem od-krycia, że związek pneumatologii z chrystologią ma znaczenie konstytutywne dla chrysto-logii. W tym przypadku jednak wydaje się, że jest dokładnie odwrotnie. To chrystologia wyprzedza i konstytuuje pneumatologię – zarówno w Nowym Testamencie, jak w myśli ojców Kościoła i rozwoju orzeczeń dogmatycznych (Madonia wprawdzie jest skłonny to przyznać, jednak bez wyraźnych konsekwencji metodologicznych). Rozstrzygnięcia do-tyczące jezusa Chrystusa warunkują, umożliwiają wręcz stawianie pytań pneumatologicz-nych (pneumatologia janowa, czy teologia IV w. dobitnie o tym świadczą). Tym samym trudno w ogóle mówić o chrystologii pneumatologicznej w sensie uznania pneumatologii za główne źródło refleksji nad tożsamością jezusa. Ale też przyjmowanie pneumatologii za kluczową perspektywę hermeneutyczną prowadzić może do swoistego błędnego koła: pneumatologia wywodzi się z chrystologii (zawsze przynajmniej implicite), a następnie jest czyniona kluczem do chrystologii... Niestety, Madonia zdaje się w ogóle nie dostrze-RECENZjE 465gać problemu, co ciąży na całości jego dzieła – odnosi się wrażenie, że chodzi tak napraw-dę o „wybrane zagadnienia z pneumatologii” – jedynie końcowe fragmenty książki wyła-mują się z tej tendencji.Słabości metodologiczne ujawniają się nie tylko w perspektywie całości pracy. Również poszczególne części wzbudzają spore wątpliwości. Część biblijna opiera się na dość dziw-nym podziale na działanie Ducha w stosunku do ziemskiego jezusa (sześć stron zaledwie!) i w stosunku do Chrystusa chwalebnego. Rozróżnienie to nie opiera się jednak na kryte-rium historycznym, a raczej na przedziwnie pojętym kryterium tekstowym: z perspekty-wą paschalną związane byłyby tylko te passusy, które o Passze wspominają lub opowia-dają o wydarzeniach następujących po zmartwychwstaniu. Zatem Ewangelie dzieciństwa uznane zostają za mówiące o historycznym jezusie!To kuriozalne podejście prowadzi Madonię do zupełnie arbitralnego doboru tekstów, na których się opiera (gubią się gdzieś zupełnie Ewangelie Marka i Mateusza), przy czym nie są badane konkretne tradycje chrystologiczne Nowego Testamentu, a „cytaty” zestawione według ich kolejności występowania w tekście kanonicznym słabo uwzględniają kontekst. Próżno szukać choćby próby ulokowania wątków pneumatologicznych w całości chrysto-logii danego pisma czy autora. Kwestie historyczne – przede wszystkim pytanie o to, jaki wpływ na neotestamentalne przedstawienie związków jezus-Duch miało doświadczenie mocy Ducha Świętego w pierwotnym Kościele – są konsekwentnie ignorowane. Listę de-fektów tej części można by zresztą wydłużać prawie w nieskończoność. Wymieńmy już tyl-ko brak zwrócenia uwagi na zbieżność/różnice funkcjonalne misji jezusa i Ducha, analizę pneumatologii janowej mowy arcykapłańskiej poprzez pojedyncze „wypowiedzi o Duchu” wyrwane z kontekstu całego cyklu, czy też ciągłą tendencję (zauważalną też w części pa-trystycznej) do bezkrytycznego utożsamiania każdorazowego wystąpienia określenia pneu-ma z Duchem Świętym w rozumieniu późniejszej tradycji dogmatycznej.Część patrystyczna potwierdza słabości metodologiczne autora – mimo usiłowań nie udaje mu się przekonująco wskazać na istnienie we wczesnym chrześcijaństwie chry-stologii pneumatologicznej w sensie przez niego wskazanym, odróżnionej wyraźnie od Geistchristologie (czyli chrystologii, w której określenie „duch” przypisywane jest – z róż-nymi dozami wyrazistości – Chrystusowi). Analizy Madonii ograniczają się zresztą de fac-to do przytaczania cudzych opinii, ze znikomym wkładem własnym. Czytelnik będzie też zaskoczony niespodziewanym nagłym zakończeniem części patrystycznej po omówie-niu... Bazylego Wielkiego. Trudno zaakceptować takie pominięcie połowy epoki w roz-dziale zatytułowanym „Epoka patrystyczna”, przy czym uderzający jest zwłaszcza brak analizy teologii św. Augustyna.Przechodząc na płaszczyznę treściową, głównym wnioskiem Madonii jest w tej części stwierdzenie, że ontologizacja chrystologii w IV w. doprowadziła do kresu pneuma-chry-stologii. Ze zdaniem takim trudno się zgodzić, bo przecież autor wyraźnie odróżnia chry-stologię pneumatologiczną od Geistchristologie. „Ontologizacja”, a raczej orzeczenia dog-matyczne IV w., określając wyraźniej tożsamość Chrystusa i Ducha Świętego, położyły kres tej drugiej, umożliwiając tym samym pierwszą! Dokładnie odwrotnie, niż twierdzi Madonia. Podobnie trudno się zgodzić z twierdzeniem, że orzeczenia te doprowadziły do przerwania związku pomiędzy refleksją chrystologiczną i pneumatolgiczną – być może autor powinien zadać sobie trud wyjścia z dokumentacją w czasy następujące po Bazylim Wielkim, a przede wszystkim zajrzeć do patrystycznych komentarzy biblijnych, w których bogactwo neotestamentalnej relacji jezus-Duch ciągle było podejmowane i rozwijane.Część dogmatyczna robi znacznie pozytywniejsze wrażenie od dwóch pozostałych, jed-nak trudno uznać, że autor wniósł poważny wkład w problematykę. Madonia ma wyraźny problem w odróżnianiu immanentnych relacji pomiędzy Ojcem, Synem i Duchem w we-RECENZjE466wnątrztrynitarnym życiu, od roli Ducha Świętego w odniesieniu do człowieczeństwa jezusa. Bezkrytyczne zamienne używanie określeń „Syn” i „jezus” (i pokrewnych) zdecydowa-nie nie przyczynia się do precyzji i jednoznaczności wypowiedzi. Zresztą ten drugi aspekt w całej pracy ma marginalne znaczenie, mimo że wydaje się być jednym z głównych klu-czy do chrystologii pneumatologicznej (sposób, w jaki Duch działa w życiu jezusa, poma-ga zrozumieć jego tożsamość, zwłaszcza w ciągłości z teologią Starego Testamentu). jedynym wątkiem chrystologicznym, na którym Madonia zatrzymuje się dłużej, jest zmartwychwstanie jezusa. Autor, opierając się na mniejszościowej tradycji biblijnej, eks-ploatuje motyw, że to Duch wskrzesił jezusa (ignorując przy tym rolę Boga-Ojca). Trudno jednak znaleźć w jego rozważaniach konsekwencje, jakie z tego faktu miałyby płynąć dla naszego rozumienia tożsamości jezusa.Nietrudno zauważyć, że chrystologia pneumatologiczna mogłaby mieć najwięcej do powiedzenia w kwestii obecności jezusa w Kościele i sakramentach, czy też szerzej – jego obecności i działania w teraźniejszości. Niestety wątki te zostają zarysowane na kilku za-ledwie stronach (sakramentalny jest w ogóle nieobecny) i pozostawiają nieodparte wraże-nie przypadkowości i chaosu – konsekwencji braku centralnej myśli rozważań.Niewątpliwie najcenniejsze w części dogmatycznej pozostaje zwrócenie uwagi, że do-wartościowanie relacji chrystologia–pneumatologia (czy chrystologia pneumatologiczna, jak chciałby autor) pomaga poprawić relacje chrystologii z innymi traktatami dogmatycz-nymi (nie jest to jednak stwierdzenie szczególnie oryginalne). Nasuwa się natomiast pyta-nie, czy wypływa to z wątku pneumatologicznego jako takiego, czy też raczej z komple-mentarnego charakteru traktatów dogmatycznych, którego konsekwencją jest możliwość poprawy całego systemu na skutek poprawy relacji pomiędzy niektórymi częściami.Ks. Grzegorz StrzelczykŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2006, t. 39, z. 2, s. 466–467Karl Christian Felmy, Współczesna teologia prawosławna, tłum. ks. Henryk Paprocki, Białystok 2005, 314 s. W minionym roku nakładem Wydawnictwa Prawosławnej Diecezji Białostocko-Gdańskiej ukazała się książka pt. Współczesna teologia prawosławna, której autorem jest, urodzony w Legnicy, teolog ewangelicki Karl Christian Felmy. Autor jest znakomi-tym znawcą teologii prawosławnej. jego bibliografia z tego zakresu obejmuje ponad 100 pozycji. Ponadto jest on również członkiem Komisji Dialogu Kościoła Ewangelickiego w Niemczech z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym oraz członkiem Komisji Dialogu Ewangelicko-Prawosławnego. Tłumaczenia książki dokonał prawosławny teolog ks. Henryk Paprocki, natomiast wstęp do wydania polskiego napisał bp jakub, biskup prawosławnej diecezji białostocko-gdańskiej. Biorąc do ręki książkę, której autorem nie jest członek Kościoła prawosławnego, lecz teolog ewangelicki, przypominamy sobie uwagę Pawła Florenskiego, który w swoim dzie-le Stołp i utwierżdienije istiny wskazuje na podstawową różnicę w poznaniu prawosławia w odróżnieniu od innych wyznań chrześcijańskich. Według niego, różnica ta polega prze-de wszystkim na tym, że aby właściwie poznać teologię prawosławną, należy doświadczyć 

Nicolò Madonia, Cristo sempre vivo nello Spirito. Per una cristologia pneumatologica

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/17319/13267

Nicolò Madonia, Cristo sempre vivo nello Spirito. Per una cristologia pneumatologica

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach