Krętosz, Józef

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

RECENZJE 215Korfantego) i 173 opracowania. Na zewnętrznych okładkach znajdują się fotogra-fie archiwalne Korfanego ze zbiorów Muzeum Historii Katowic oraz dwa zdania z Przedmowy abp. Damiana Zimonia. Zdjęcia archiwalne wykorzystane w publika-cji (między s. 344–345), które prezentują miejsca związane z życiem i działalnoś-cią Korfantego, oraz fragmenty jego korespondencji pochodzą ze zbiorów Muzeum Historii Katowic, Muzeum Miejskiego w Siemianowicach Śląskich i Archiwum �ydawnictwa Księgarni św. Jacka w Katowicach.Zaprezentowanie myśli społecznej �ojciecha Korfantego, jej genezy oraz dy-namizmu – według intencji autora – jest ze wszech miar pożyteczne, a lektura książki godna polecenia Czytelnikom także i z tej racji, że podjęte w publikacji zagadnienia są niezmiennie aktualne w czasie, gdy z takim mozołem Polacy bu-dują społeczeństwo obywatelskie. Należy podziwiać również autora za jego utoż-samianie się z sądem Korfantego, że historia jego „nazwisko już zapisała, a ono hańby Polsce nie przyniosło, przeciwnie, będzie chlubą Śląska i Polski i zapisane będzie z wdzięcznością”.Ks. Henryk OlszarŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2006, t. 39, z. 1, s. 215–218Ewa Kurek, Dzieci żydowskie w klasztorach. Udział żeńskich zgromadzeń zakon-nych w akcji ratowania dzieci żydowskich w Polsce w latach 1939–1945, Lublin, Clio 2001, 272 s.�ojny wieku ��, zwłaszcza druga wojna światowa, cechowały się szczegól-nym okrucieństwem. � tym wieku podejmowano zaplanowane ludobójstwo na-rodów skazywanych na wytępienie. Przeznaczonymi w owym czasie na zagładę byli na początku �� w. Ormianie oraz w czasie drugiej wojny światowej Żydzi, i narody niearyjskie: Cyganie i Słowianie, zwłaszcza Polacy. Szczególnie barba-rzyński w wymowie był plan masowej zagłady Żydów, podjęty przez hitlerowskie Niemcy. Obozy masowej zagłady tego narodu ulokowano na terenie Polski, ojczy-zny wspólnego zamieszkania ich oraz Polaków przeznaczonych w dalszej kolejno-ści do eksterminacji. Narody europejskie, dochodząc współcześnie do niepozoro-wanego, lecz rzeczywistego pojednania, zaczynają wyciągać wnioski z przeszłości. Między innymi pojawiają się niezrozumiałe, oparte na nieprawdziwych przesłan-kach oskarżenia pod adresem Polaków.�spółczesne środowiska żydowskie w ramach własnego porachunku z prze-szłością usiłują od narodów europejskich, w tym Polaków, egzekwować rozliczenia się ze swojej postawy w czasie ostatniej wojny wobec zagłady narodu wybranego. �spółcześnie próbuje się obwiniać między innymi. Polaków za domniemaną obo-jętność wobec dokonującej się na terenie Polski zagłady tego narodu. Pojawiają się nawet niedopuszczalne w cywilizowanym świecie oskarżycielskie skróty myślo-we, mówiące o „polskich obozach zagłady Żydów”. Tragizm powyższego oskar-żania powiększa fakt, że od 15 � 1941 r. na terenie Generalnego Gubernatorstwa obowiązywał pod groźbą śmierci zakaz udzielania jakiejkolwiek pomocy Żydom. RECENZJE216Ten zakaz obowiązywał tylko na ziemiach polskich. Pomimo to Polacy podejmo-wali bohaterskie decyzje ratowania Żydów skazanych na zagładę. Świadczą o tym liczne wyróżnienia Polaków „Sprawiedliwy wśród narodów”. Omawiana publikacja podejmuje temat ratowania w latach 1939–1945 dzieci żydowskich przez żeńskie zakony i zgromadzenia zakonne w Polsce. Książka ta jest skróconą wersją obronionej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim rozprawy doktorskiej. Autorka publikacji dowodzi, że darczyńcami życia ratowanych dzieci były siostry zakonne wyżej wspomnianych klasztorów. One to, w obliczu terroru okupanta i eksterminacji Kościoła katolickiego na terenie nowej prowincji Niemiec „Generalnej Guberni”, ryzykując własnym życiem, podejmowały bohaterskie w tej sprawie decyzje. Publikacja przedstawia też złożoność, w tym kulturową, problemu ratowania dzieci żydowskich. Naród ten w większości żył bowiem w odizolowa-niu kulturowym od współmieszkańców. Kiedy rozpoczęto likwidację gett, dziwi-ła otoczenie swoista bierność mordowanej i wywożonej masowo na zagładę lud-ności oraz jej samorządów. Sporadyczny opór, zwłaszcza w warszawskim getcie, nie był motywowany obroną własnego życia, lecz ratowaniem własnej godności. Podejmowane przez Polaków próby ratowania przynajmniej dzieci spotykały się często z negatywną, ze względów religijno-narodowych, odpowiedzią rad np. get-ta warszawskiego. Takie odrzucanie „szalup ratunkowych” przez warszawskie get-to było dla polskiego otoczenia trudne do zrozumienia. Podejmowane przez stronę polską, zwłaszcza polskie duchowieństwo i klasztory, inicjatywy ratowania dzieci były też odbierane jako próby kradzieży ich w celu ochrzczenia i przeciągnięcia na chrześcijaństwo. Mimo tak wielu różnorodnych i skomplikowanych przeszkód, na terenie Polski uratowano jednak około 5000 dzieci żydowskich.Treść omawianej publikacji, przedstawiająca różnorodność i bogactwo prob-lematyki składającej się na podjęty temat, zawarta jest w 8 rozdziałach. Pierwszy z nich pt. „Czas zagłady” ukazuje problem eksterminacji narodu żydowskiego w kontekście okupacyjnej rzeczywistości Polski i Kościoła katolickiego na jej te-renie. � drugim rozdziale „Postawy wobec tragedii” autorka przedstawia stosu-nek Polaków oraz Żydów, zwłaszcza ich samorządów, wobec prowadzonej przez hitlerowskie Niemcy zagłady „narodu wybranego”. Omawia także czynniki wy-znaniowe, które w znacznej mierze wpływały na postawy Żydów wywożonych do obozów zagłady. Równocześnie podejmuje w tym rozdziale próbę interpreta-cji bierności samych ofiar eksterminacji. Kolejne rozdziały: „Dzieci żydowskie w klasztorach” i „�arunki ukrywania” dotyczą podejmowanej przez klasztory rzymskokatolickie akcji ratowania tych dzieci oraz opieki i sposobów ich ukrywania. Tematem następnego rozdziału pt. „Doświadczenia psycho-religijne” jest problem asymilacji dzieci oraz ich zetknięcia się za pośrednictwem sióstr zakonnych z chrześcijaństwem i wynikającymi z nie-go apostolskimi postawami, które dla środowisk Żydów dorosłych były całkowi-cie niezrozumiałe, wręcz nieprzyjaźnie odbierane. � rozdziale „Dlaczego ratowa-ły” autorka próbuje znaleźć odpowiedź na stawiane przez środowiska żydowskie, nieufne wobec wyciągniętej pomocnej ręki, pytania o motywację sióstr. Najistotniejszym motywem podejmowania, grożącego śmiercią, ryzyka rato-wania tych dzieci był ewangeliczny imperatyw stawiania na równi życia własne-go i podopiecznych dzieci. Ratowanie tych dzieci często interpretowane było jako podejmowane z pobudek egoistycznych – chęci zarabiania oraz nawracania ich na chrześcijaństwo. Autorka wskazuje też na tendencje oskarżycielskie pod adresem sióstr ze strony środowisk żydowskich o chęć kradzieży dusz tych dzieci i ostatecz-RECENZJE 217nie utraty ich dla żydowskiej kultury. Rozdział kolejny „Zasięg ilościowy i tery-torialny akcji” zawiera próbę przedstawienia bilansu terytorialnego i liczby klasz-torów biorących udział w akcji ratunkowej.Najbardziej trudna do jednoznacznej oceny jest treść ostatniego rozdziału pt. „Odbieranie dzieci”. Po zakończeniu okupacji powstał problem ułożenia dalszych ich losów. Dzieci te były najczęściej jedynymi żyjącymi jeszcze członkami rodzin. Istotnie, w dużej już części zasymilowane z kulturą chrześcijańską, miały na przy-szłość różne drogi wyboru. �tedy środowisko żydowskie podjęło akcję „ratowa-nia uratowanych dzieci”. Zgłaszali się po nie prawdziwi, lecz także domniemani rodzice, krewni oraz opiekunowie. Odbieranie dzieci z polskich klasztorów doko-nywało się często w atmosferze brutalności i obojętności wobec wrażliwej psychi-ki dziecka. � 1946 r. w środowisku Żydów amerykańskich powstały organizacje („Ratunek dzieciom” i „Joint”), które prowadziły akcję odbierania dzieci głów-nie z motywu przywracania ich dla kultury żydowskiej. Te dzieci wywożono do Izraela lub do prowadzonych przez Żydów domów dziecka w Europie Zachodniej. O absurdalności tej akcji świadczy wypowiedź jednego z zeznających „Ratowanie uratowanych dzieci, czyli odbieranie ich z klasztorów przebiegało w sposób, któ-ry nie brał pod uwagę żadnych zasad pedagogiki i praw psychologii jak i wzglę-dów na dobro dzieci jako jednostek”. Te działania tłumaczył Dawid Kahane: „Musi pani wiedzieć, że w narodzie żydowskim każdy Żyd ma coś wrodzonego w kie-runku pochodzenia żydowskiego. Dlatego naród żydowski dba, aby z tego drze-wa żydowskiego nie odpadła żadna gałązka. Dlatego wszystko trzeba zrobić, aby wrócić dziecko na łono Abrahama”.Publikacja niniejsza liczy w całości 272 stron. Składa się z kilku części, które jako całość mają cenną wartość źródłową i poznawczą dla dalszych badań w oma-wianym temacie. Sama dysertacja ma 110 stron i jest esencją niepublikowanego tekstu pracy doktorskiej na wyżej wymieniony temat. Resztę treści książki stano-wią źródła. Najistotniejszymi z nich jest 51 (129 stron) relacji – 34 dawnych pod-opiecznych i 17 sióstr biorących udział w akcji ratowania żydowskich dzieci przed zagładą. � dalszej kolejności autorka umieściła wykaz 42 żeńskich zgromadzeń za-konnych, które w 157 ich domach zaangażowały się w tę akcję. � bibliografii po-dano 32 publikacje źródłowe zawierające wspomnienia z lat niemieckiej okupacji, pamiętniki z Getta �arszawskiego oraz 75 opracowań. Dołączona na wewnętrznej okładce końcowej mapa „Klasztory ratujące żydowskie dzieci w czasie II wojny światowej” ilustruje skupienie tych domów na terenie Generalnej Guberni, łącznie z dystryktem Galizien do linii rzeki Zbrucz. Największa liczba tych klasztorów by-ła na terenie �arszawy (24 domy) i w jej okolicach (47 domów), we Lwowie było ich 11, w Krakowie 7, w �ilnie 6, w Tarnowie 5, w Częstochowie i Lublinie – po 5 itd. Pod tym względem widoczna jest biała plama na terenie �ołynia, Polesia, Litwy, �armii, Pomorza, �ielkopolski i Śląska.Można to wytłumaczyć faktem, że na terenach wcielonych do Rzeszy Kościół katolicki i klasztory jako polskie same objęte były planem eksterminacji. Podejmowanie tej akcji było więc tam fi-zycznie niemożliwe. Tam możliwości włączenia sią w tę akcję zredukowane były do zera. Litwę, poza �ilnem, Białystok i Polesie można wytłumaczyć skromniej-szą w tym czasie siecią żeńskich placówek zakonnych.Autorka podjęła się opracowania zagadnienia kompleksowo w kontekście rów-nolegle prowadzonej antykościelnej i antypolskiej polityki Niemiec hitlerowskich na zajętych przez nie terenach. Dlatego wspomniana akcja ratownicza nabiera więk-szego sensu. Siostry, ceniące każde życie ludzkie, w tym własne, świadome ryzy-RECENZJE218ka i kierowane imperatywem powołania, nie czekając na wdzięczność, świadomie podejmowały się ratowania przed zagładą żyjących na ziemiach polskich żydow-skich dzieci. Opracowanie konspiracyjnej działalności sióstr, grożącej śmiercią, mogło być oparte tylko na takich źródłach, jak wywiady i wspomnienia oraz in-ne relacje po zakończeniu wojny. Prowadzenie w domu zakonnym jakichkolwiek notatek na temat wyżej wspomnianej działalności stało w sprzeczności z roztrop-nością i bezpieczeństwem. � tym miejscu należy zaznaczyć, że wszelkie instytu-cje kościelne, działające w warunkach panujących na ziemiach polskich reżymów: hitlerowskiego i radzieckiego, ograniczały się z jakąkolwiek dokumentacją tyl-ko do koniecznego minimum. Przykładowo, w diecezji katowickiej ze względów bezpieczeństwa księży, z polecenia biskupa usunięto z ich akt personalnych wiele dokumentów, które mogły być przez okupanta przeciwko nim użyte. Dla history-ka podejmującego się opracowania tego zagadnienia pozostały więc tylko relacje mówione. Dlatego autorka, aby wyczerpująco opracować skomplikowany, a jed-nocześnie wciąż aktualny w Polsce temat, kompetentnie i obiektywnie musiała przeprowadzić pracochłonną kwerendę oraz selekcję i porównania zebranego ma-teriału. Relacje i pamiętniki, na których praca jest oparta, są z natury subiektywne i nieobiektywne. Trzeba je było przeanalizować, przeprowadzić porównanie, aby można było z nich wyprowadzić niepodważalną prawdę.Recenzujący wskazuje na dwa dyskusyjne szczegóły. Przy podawaniu liczb w różnych punktach pracy, bibliografii źródeł i w indeksach znaleziono wzajemne rozbieżnosci. Na przykład na s. 86 podano 37 zgromadzeń żeńskich, które w 100 domach (patrz s. 89) prowadziły akcję ratunkową żydowskich dzieci. Natomiast dołączone wykazy podają liczby 42 zgromadzeń i zakonów i 157 domów. Z kolei indeks wskazuje na 170 domów zakonnych zaangażowanych w tę pomoc.Publikacja niniejsza została wydana w 2001 r. przez wydawnictwo Clio w Lu-blinie. Jej pierwsze wydanie ukazało się w Nowym Jorku w 1997 r. w języku an-gielskim pt. Your Life is worth mine. Jako całość jest cennym, opartym na źródłach       opracowaniem, będącym swoistym rozliczeniem się w prawdzie Kościoła katoli-ckiego na ziemiach polskich ze swojej postawy wobec Żydów w czasach II wojny światowej. Trudna problematyka przedstawiona jest na podstawie wartościowych źródeł, kompetentnie, obiektywnie i bez emocji. Czytający, świadom istnienia peł-nego, obszerniejszego od recenzowanego tekstu, lecz niewydanego dotąd opraco-wania na ten temat, ma swoiste uczucie niedosytu z powodu zbyt skrótowego po-traktowania zagadnienia. Problematyka jest na tyle interesująca oraz ważna, że dysponując cennym i obszernym materiałem źródłowym, warto było opubliko-wać całość doktorskiej dysertacji.Ks. Józef Krętosz

Ewa Kurek, Dzieci żydowskie w klasztorach. Udział żeńskich zgromadzeń zakonnych w akcji ratowania dzieci żydowskich w Polsce w latach 1939–1945

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/17522/13408

Ewa Kurek, Dzieci żydowskie w klasztorach. Udział żeńskich zgromadzeń zakonnych w akcji ratowania dzieci żydowskich w Polsce w latach 1939–1945

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach