Walencik, Dariusz

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2005, t. 38, z. 2, s. 515–519Ks. DARIUSZ WALENCIKSympozjum Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej (Kazimierz Dolny 26–28 X 2004 r.)W dniach od 26 do 28 X 2004 r. w Kazimierzu Dolnym odbyło się sympozjum Prawo i polityka wyznaniowa w Polce Ludowej, połączone z II Zjazdem Katedr i Wykładowców Prawa Wyznaniowego. Wzięli w nim udział pracownicy wszyst-kich katedr prawa wyznaniowego w Polsce oraz wykładowcy tego przedmiotu w wyższych seminariach duchownych i na wydziałach teologicznych, kanoniści, konstytucjonaliści oraz politolodzy, podejmujący w swoich badaniach tematykę wyznaniową. W konferencji uczestniczyli przedstawiciele środowisk akademickich z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytetu Warszawskiego, Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej i Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Opolskiego, Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Uniwersytetu w Białymstoku, Uniwersytetu Poznańskiego, Uniwersytetu Rzeszow-skiego i Uniwersytetu Lwowskiego.Sympozjum zorganizował Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL oraz Katedra Prawa Wyznaniowego KUL. W założeniu organizatorów mia-ło ono dwa cele: refleksję naukową nad charakterem powiązania polityki i prawa w okresie tzw. Polski Ludowej oraz dalszą integrację środowiska naukowego zaj-mującego się prawem wyznaniowym.Otwarcia sympozjum dokonał i słowo wstępne wygłosił ks. prof. dr hab. Antoni Dębiński, dziekan Wydziału PPKiA KUL. W ramach sesji wstępnej, którą kiero-wał ks. prof. dr hab. Henryk Misztal (KUL), wykład wprowadzający Zasady re-lacji prawa do polityki wygłosił ks. prof. dr hab. Antoni Kość. Podjęcie takiego tematu było zamierzone, ponieważ wykład miał na celu ukazanie z punktu widze-nia filozofii prawa kryteria oceny wzajemnych powiązań polityki i prawa w róż-nych ustrojach i systemach politycznych. Relacje polityki i prawa winno – według referenta – cechować związanie polityki przez prawo, i to w podwójnym sensie. Po pierwsze, polityka może się rozwijać tylko w ramach ustawy jako zachowanie dozwolone. Stąd też, podobnie jak we wszystkich innych przypadkach, działanie polityczne należy oceniać według kryteriów prawa pozytywnego jako zgodne albo niezgodne z prawem. Działanie polityczne nie może być wyjęte spod sankcji po-rządku prawnego. Po drugie, przeforsowanie nowych albo zmienionych celów poli-tycznych z pomocą prawa może się dokonać tylko według kryteriów postępowania pozytywnoprawnego, które przewidziane są dla pozytywizacji prawa. To podwój-ne związanie polityki przez prawo pozytywne, jak zaznaczył w konkluzji ks. prof. Kość, zakłada jednak, że porządek prawny musi się odwołać do wyższych kryte-riów i wartości, które istnieją ponad nim. Ideą przewodnią porządku prawnego mu-szą być zasady sprawiedliwości społecznej i moralności ogólnoludzkiej.S P R A W O Z D A N I AKs. DARIUSZ WALENCIK516Podczas pierwszej sesji, zatytułowanej Administracja wyznaniowa i dialog Państwo – Kościół, której przewodniczył dr Ryszard Mojek (UMCS), zaprezen-towano trzy referaty. Ks. prof. Henryk Misztal w swoim referacie – Urząd do Spraw Wyznań – przedstawił strukturę tegoż urzędu, jego terenowych oddziałów, a także formalny i faktyczny zakres ich działań, prawotwórczą działalność oraz rzeczywi-sty udziału w procesach decyzyjnych, dalej kwestię występowania w imieniu orga-nów państwowych, wreszcie styl działania i rolę, jaką odegrał w latach 1950–1989. Z kolei wykład ks. prof. Józefa Krukowskiego (KUL, UKSW) – Porozumienia Rządu i Episkopatu z 1950 i 1956 r. – ukazał genezę porozumień, ich treść i cha-rakter prawny tych aktów. Wreszcie referat ks. dra Mirosława Koska (UKSW) – Relacje Episkopat Rząd w optyce wybranych problemów podejmowanych na fo-rum Komisji Wspólnej w latach 1956–1989, ograniczony w praktyce do lat 1956–1981, zawierał omówienie kilku wówczas zapalnych problemów we wzajemnych stosunkach, na podstawie stenogramów obrad tego gremium. Prelegent ukazał at-mosferę rozmów, polaryzację stanowisk oraz ich rezultaty.W czasie drugiej sesji Fundamenty sytuacji prawnej związków wyznaniowych, prowadzonej przez dra Jarosława Szymanka z UW, wygłoszono kolejne trzy refera-ty. Dr Jarosław Matwiejuk (UwB, ChAT) w swym wystąpieniu – Regulacje wyzna-niowe w Konstytucji PRL z 22 VII 1952 r. – zauważył, iż w akcie konstytucyjnym z 1952 r. zawarte zostały główne wytyczne polityki wyznaniowej socjalistyczne-go państwa, takie jak: laickość państwa, laickość systemu prawnego, maksymalna eliminacja religii z życia społecznego i ograniczenie pozycji prawnej Kościołów i związków wyznaniowych do spraw wąsko rozumianego kultu. Jednocześnie w pełni świadomie przyjęta przez twórców ogólnikowość Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej umożliwiała w praktyce konstytucyjnej wyprowadzenie z zasad zawartych w konstytucji dowolnych rozwiązań szczegółowych i stanowie-nie mało spójnych przepisów prawnych. Pozwalały one realizować różne warianty polityki wyznaniowej państwa: od polityki przesyconej represjami i ograniczenia-mi dla Kościołów i związków wyznaniowych, którą prowadził Bolesław Bierut, aż do liberalnej polityki prowadzonej przez ekipę Wojciecha Jaruzelskiego.Problematyka uznania osobowości prawnej poszczególnych kościelnych jed-nostek organizacyjnych, jak również Kościoła katolickiego jako całości w okre-sie PRL stała się tematem wystąpienia dra Jacka Dziobka-Romańskiego (KUL). Autor podkreślił, iż orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 IV 1963 r. w istocie swojej dokonało ingerencji w strukturę organizacyjną Kościoła katolickiego po-przez uznanie osobowości prawnej kościelnych jednostek organizacyjnych, które nie posiadały jej wcześniej. Co więcej, należy go rozpatrywać w kontekście dys-kusji, jaka się odbyła 28 VI 1961 r., kiedy w Urzędzie do spraw Wyznań odmówio-no Kościołowi katolickiemu jako całości przymiotu osobowości prawnej. Uznano natomiast osobowość prawną parafii, diecezji i diecezjalnych seminariów duchow-nych. Z formalnego punktu widzenia ustalenia przyjęte przez Sąd Najwyższy nie miały mocy obowiązującej ani dla sądów niższych instancji, ani dla innych skła-dów Sądu Najwyższego w każdej sprawie, w której wystąpiłby problem osobowo-ści prawnej kościelnych jednostek organizacyjnych, jednakże odegrały one decy-dującą rolę w późniejszym procesie prawotwórczym, w tym także ustawie z dnia 17 V 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Wyraźne zaś upośledzenie Kościoła katolickiego na tle ustawodawstwa odnoszącego się do innych wyznań, zdaniem prelegenta, potwierdza tezę, iż stosu-nek państwa do Kościołów i związków wyznaniowych nie opierał się na zasadzie SYMPOZJUM PRAWO I POLITYKA WYZNANIOWA W POLSCE LUDOWEJ 517równouprawnienia wyznań, ale wyraźnie zmierzano do zróżnicowania ich statusu prawnego w celu większego wpływu na ich działanie, w szczególności wskazuje na to niedookreślenie statusu prawnego Kościoła katolickiego.Pozycja prawna nierzymskokatolickich związków wyznaniowych w okre-sie PRL była kolejnym zagadnieniem omawianym w ramach tej sesji. Prelegent, dr Zdzisław Zarzycki (UJ), spostrzegł, iż rozwiązania z okresu przedwojennego, w istotnym zakresie recypowano początkowo w Polsce Ludowej, w zmienionych już warunkach społeczno-politycznych. Spośród 6 regulacji ustawowych indy-widualnych nowelizacja prawa w powojennej Polsce ograniczyła się w zasadzie, może z wyjątkiem Kościoła Ewangelicko-Ausburskiego i Żydowskiego Związku Religijnego, do statutów wewnętrznych tych wyznań oraz ograniczonej nowe-lizacji przepisów przedwojennych. Bardziej skomplikowane było unormowanie sytuacji prawnej związków wyznaniowych działających przed wojną na podsta-wie przepisów zaborczych i tolerowanych na gruncie art. 111 i 113 Konstytucji z 17 III 1921 r. oraz związków wyznaniowych nowo tworzonych. Tryb ustawowy (indywidualny) regulował położenie czterech Kościołów nierzymskokatolickich: Kościoła Metodystycznego w Rzeczpospolitej Polskiej, Kościoła Ewangelicko--Reformowanego w Rzeczpospolitej Polskiej, Kościoła Mariawickiego i Kościoła Starokatolickiego Mariawitów. Z kolei tryb administracyjny, zapoczątkowany w 1946 r. miał zastosowanie (na przestrzeni 3 miesięcy, tj. od 1 II 1946 r. do 5 V 1946 r.) do trzech związków wyznaniowych: Polskiego Kościoła Katolicko-Na-rodowego (obecnie Kościół Polskokatolicki), Polskiego Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów (obecnie Polski Kościół Chrześcijan Baptystów) oraz Unii Zborów Adwentystów Dnia Siódmego (obecnie Kościół Adwentystów Dnia Siódmego). Zgodnie z przyjętym w powojennej Polsce trybem uznawania wszyst-kich siedmiu związków wyznaniowych, tj. ustawowym (4) i administracyjnym (3), Rada Ministrów miała zatwierdzać wszystkie statuty (prawo wewnętrzne). Niemniej nastąpiło to dopiero po 1965 r. i decyzję o zatwierdzeniu podejmował już Dyrektor Urzędu do spraw Wyznań. Mimo formalnego przyjęcia równouprawnienia związ-ków wyznaniowych istniało zróżnicowanie trojakiego rodzaju: polityczne, prawne i faktyczne. Wynikiem zróżnicowania politycznego było utrzymanie w powojen-nej Polsce wcześniejszego podziału wyznań na prawnie uznane i prawnie nieuzna-ne – ale bez prawnego ku temu podłoża. Źródłem tego zróżnicowania był m.in.: brak, aż do 1989 r., ustawy ramowej do art. 70 ust. 2 Konstytucji z 1952 r.; obo-wiązywanie w dalszym ciągu kilku przepisów przedwojennych, w tym znoweli-zowanej ustawy o stowarzyszeniach.Trzecia sesja merytoryczna, zatytułowana Przejawy instrumentalizacji pra-wa, była prowadzona przez prof. Jerzego Flagę z KUL. Przejawy tej instrumen-talizacji na polu stosowania przepisów oświatowych zostały przedstawione przez ks. dra hab. Artura Mezglewskiego (KUL): Stosowanie i interpretacja przepisów oświatowych w latach 1945–1961, w zakresie opodatkowania Kościoła katolickie-go – przez ks. dra Tadeusza Stanisławskiego (KUL): Opodatkowanie Kościoła ka-tolickiego, a w zakresie ubezpieczeń społecznych – przez ks. dra Piotra Stanisza (KUL): Ubezpieczenie społeczne duchownych.Po II wojnie światowej sytuacja Kościoła w Polsce w zakresie opodatkowa-nia jest przykładem posługiwania się przez ówczesne władze narzędziami natury gospodarczej w sposób i w celu sprzecznym z ich założeniami. Odbywało się to na wielu poziomach stanowienia i stosowania prawa, często w sposób pozapraw-ny, a nawet bezprawny, ale zawsze bezpośrednio uzależniony od aktualnych zało-Ks. DARIUSZ WALENCIK518żeń polityki wyznaniowej władz. Przeprowadzona analiza pozwala na stwierdze-nie, że polityka „kija i marchewki” stosowana wobec Kościoła w okresie Polski Ludowej znalazła swoje odzwierciedlenie również w unormowaniach dotyczących ubezpieczenia społecznego duchownych. Z jednej strony bowiem duchownych ja-ko grupę społeczną poddawano wyraźnej dyskryminacji. Z drugiej zaś tworzono uprzywilejowane reżimy dla nielicznej grupy duchownych, którzy byli gotowi na bezkrytyczne posłuszeństwo wobec władz państwowych, nawet wbrew stanowi-sku hierarchów kościelnych. Spostrzeżenia te uzasadniają tezę o instrumentaliza-cji przepisów regulujących ubezpieczenie społeczne duchownych. W dziedzinie prawa szkolnego, określającego możliwości prowadzenia szkół przez związki wy-znaniowe i inne podmioty niepaństwowe, uwidoczniło się to w sposób szczegól-nie wyrazisty. Instrumentalizm prawny przejawiał się tutaj w różnoraki sposób, a w szczególności przez stanowienie przepisów wykonawczych sprzecznych z obo-wiązującym ustawodawstwem, stosowanie koniunkturalnej i nieuprawnionej wy-kładni obowiązujących ustaw, pozorowanie legalności decyzji administracyjnych nakazujących zamykanie (likwidację) szkół. Spośród aktów wykonawczych, ja-kie wydane zostały w latach 1948–1955, wszystkie bez wyjątku w sposób istotny naruszały ustanowiony ustawą z 11 III 1932 r. porządek prawny. Zarządzenia te ingerowały w materię ustawową, regulując w sposób odmienny niż ustawa zakres podmiotów uprawnionych do prowadzenia szkół oraz warunki wymagane do uzy-skania koncesji (zezwolenia) na ich prowadzenie. Trudno się zatem dziwić, że au-torzy tych zarządzeń nie wskazywali podstaw prawnych upoważniających do ich wydania. Przepisy ustawy o prywatnych szkołach były natomiast dla władz oświa-towych przydatne przy podejmowaniu decyzji w sprawie likwidacji poszczegól-nych szkół. Każda z tych decyzji stanowiła poważne nadużycie, zaś powoływane podstawy prawne spełniały jedynie zadanie pozorowania ich legalności.Tematyka ta, stanowiąca istotny wkład do przedmiotu sympozjum, wywołała szeroką dyskusję na temat pojęcia instrumentalizacji prawa i tzw. prawa niegodzi-wego. Niewątpliwie dyskusja – ożywiona przez wątki zaczerpnięte z prawa kon-stytucyjnego i politologii – przyniosła, jak się wydaje, doprecyzowanie zagadnień dyskutowanych w literaturze prawniczej.Ostatnia czwarta sesja Elementy sytuacji faktycznej związków wyznaniowych, prowadzona przez dra Zdzisława Zarzyckiego z UJ, stanowiła faktyczną egzem-plifikację wpływu antyreligijnej i antywyznaniowej polityki w okresie Polski Ludowej. Również i ona składała się z trzech referatów: ks. prof. dra hab. Stanisława Nabywańca (UR) na temat Założenia antykościelnych działań operacyjnych apara-tu bezpieczeństwa w diecezji przemyskiej, ks. dra hab. Krzysztofa Warchałowskiego (UKSW) na temat Nauczania religii oraz dra Andrzeja Szymańskiego (UO) na temat Represyjnego działania władz państwowych wobec Niższego Seminarium Duchownego pw. bł. Czesława w Gliwicach.Działania aparatu bezpieczeństwa na terenie diecezji przemyskiej, pokrywa-jącej się niemal dokładnie z terenem ówczesnego województwa rzeszowskiego i późniejszych czterech województw utworzonych na tym terenie, miały na ce-lu – oprócz niszczenia przejawów życia religijnego i kościelnego w granicach Polski (np. poprzez antagonizowanie środowiska kościelnego, przeciwdziałania budowom nowych obiektów sakralnych i tworzeniu nowych placówek duszpaster-skich) – zapobiegać oddziaływaniu Kościoła na teren przede wszystkim Związku Radzieckiego. Aby osiągnąć swój cel, z premedytacją wykorzystywały różnice i konflikty międzywyznaniowe. Ponadto służby te miały za zadanie przeciwdzia-SYMPOZJUM PRAWO I POLITYKA WYZNANIOWA W POLSCE LUDOWEJ 519łać „ewentualnym przypadkom osłabienia wyznań nierzymskokatolickich, głównie prawosławia i Kościoła Polskokatolickiego przez Kościół greckokatolicki i rzym-skokatolicki”.W programie działań antykościelnych, realizowanym przez władze partyj-no-państwowe Polski Ludowej, szczególne miejsce zajmowały: nauczanie religii w szkołach publicznych oraz działalność wychowawczo-oświatowa seminariów duchownych, zarówno wyższych, jak i niższych. Postrzegane były jako instytu-cje dostarczające nie tylko nowych kadr Kościołowi katolickiemu, lecz także jako „kuźnia wrogów PRL i siewców antykomunistycznej propagandy zwalczających w szczególny sposób ideologię marksizmu-leninizmu”. Z tych powodów władze wydały bezwzględną walkę całemu systemowi szkolnictwa kościelnego. Jej celem było zmniejszenie liczby potencjalnych „wrogów” socjalizmu i PRL oraz ograni-czenie dopływu wykształconej i uformowanej kadry do duszpasterstwa i instytu-cji kościelnych. Niższe seminaria duchowne (zakłady naukowe przygotowujące na poziomie średnim młodzież męską do studiów w wyższych seminariach duchow-nych) były w okresie powojennym jedną z najpopularniejszych form aktywności oświatowej Kościoła katolickiego. Były prowadzone przez poszczególne diecezje lub zakony i erygowane przy biskupich bądź zakonnych gimnazjach albo stano-wiły samodzielne bursy, których wychowankowie uczyli się w szkołach państwo-wych lub prywatnych. Działania władz państwowych przeciwko niższym semi-nariom duchownym, rozpoczęte w 1948 r., osiągnęły największe natężenie 3 VII 1952 r., kiedy to w ciągu jednego dnia zlikwidowano wszystkie niższe seminaria prowadzone przez zgromadzenia zakonne. Wprawdzie po październikowej „od-wilży” 1956 r. udało się reaktywować ponad 30 niższych seminariów duchow-nych, jednak już w 3 lata później rozpoczął się systematyczny i bezwzględny pro-ces ograniczania obecności Kościoła w sferze oświatowej. Proces ten zakończył się usunięciem nauczania religii ze szkół publicznych i ograniczeniem do rozmia-rów symbolicznych (w 1988 r. – 12 szkół średnich i 2 zawodowe) szkolnictwa wy-znaniowego na szczeblu szkół średnich.Podsumowania i zamknięcia obrad dokonał ks. prof. dr hab. Henryk Misztal. Wyraził wdzięczność organizatorom za przygotowanie konferencji, zaproszonym prelegentom – za opracowanie i wygłoszenie referatów, przewodniczącym sesji – za ich prowadzenie, a gościom oraz studentom – za uczestnictwo. Warto zwrócić uwagę na obiektywnie wysoki poziom wygłoszonych referatów, niejednokrotnie poprzedzonych żmudnymi badaniami naukowymi. Wysoki walor naukowy konfe-rencji przypisać należy także niezwykle owocnym dyskusjom, w których czynny udział brali niemal wszyscy jej uczestnicy. Konferencja odznaczała się staranno-ścią organizacyjną. Opublikowanie materiałów posympozjalnych – referatów i gło-sów w dyskusji – z pewnością przyczyni się do upowszechnienia ważnej, podję-tej na konferencji problematyki.

Sympozjum "Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej" (Kazimierz Dolny 26–28 X 2004 r.)

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/17051/13093

Sympozjum "Prawo i polityka wyznaniowa w Polsce Ludowej" (Kazimierz Dolny 26–28 X 2004 r.)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach