Myszor, Wincenty

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

RECENZJE 489Rudolfa Steinera. Zwłaszcza że Autor stwierdza w podsumowaniu: „Analizowana konstrukcja [neognozy Stachniuka] nie ma wymiaru teologicznego, choć nieustan-nie odwołuje się do jej pojęć; jest natomiast formą antropozofii, której cel stanowi wyzwolenie człowieka z więzów religii monoteistycznych” (s. 198 i n.).Pracę Jana Skoczyńskiego należy studiować razem z pismami Jana Stachniuka. Chrześcijańskiego teologa mogą zainteresować chrześcijańskie inspiracje antyka-tolicyzmu Stachniuka. Ks. Wincenty MyszorŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2005, t. 38, z. 2, s. 489–493Klaus Schatz, Prymat papieski od początków do współczesności, przekład Ewa Marszał i Jerzy Zakrzewski SJ, Kraków, Wydawnictwo WAM 2004, 286 s.Książka stanowi tłumaczenie niemieckiego oryginału Die päpstliche Primat. Seine Geschichte von den Ursprüngen bis zur Gegenwart, 2002. Konsultacji me-rytorycznej polskiego tłumaczenia udzielili prof. dr hab. Henryk Pietras SJ i dr Tomasz Homa SJ; jeśli przypomnimy że Klaus Schatz jest również SJ, to drogę powstania tej publikacji na naukowej ścieżce SJ mamy w komplecie. Zagadnienie prymatu papieskiego w dzisiejszej teologii jest wciąż aktualne. Jest aktualne nie tylko ze względu na prace niektórych kontrowersyjnych teologów, ale także sze-rzej ze względu na dialog ekumeniczny. Ten dialog zatacza coraz szersze kręgi. W dialogu ekumenicznym zagadnienie prymatu biskupa Rzymu wydaje się naj-bardziej dramatyczne. W księgarniach polskich, prowadzących publikacje teolo-giczne, znajdziemy niemal wszystkie pozycje wydane przez wydawnictwa zajmu-jące się literaturą teologiczną, z jednym wyjątkiem: w księgarniach ewangelickich nie znajdziemy publikacji związanych z papieżem (nie znajdziemy także w kato-lickich księgarniach ewangelickich publikacji o biskupie Rzymu: bo takich prak-tycznie w Polsce nie ma!). Praca Klausa Schatza ma charakter popularno-nauko-wy, jeśli weźmiemy pod uwagę brak głębszych analiz źródłowych, jest jednak opracowaniem naukowym, jeśli weźmiemy pod uwagę rzetelność zrelacjonowa-nych badań i wnioski, jakie z nich autor wyprowadza. Autor zajął się historią pry-matu biskupa Rzymu. Na wszystkich etapach rozwoju uwzględnił kontekst histo-ryczny, to znaczy okoliczności kształtowania się idei prymatu, związki kościelne i teologiczne w pierwszych trzech wiekach, polityczne i kulturowe od IV w. do końca starożytności, uwikłania władzy świeckiej i kościelnej w wiekach średnich, konfliktów wyznaniowych począwszy od XVI w., laicyzacji w historii nowożyt-nej Europy, liberalizmu i zwalczania Kościoła katolickiego w czasach najnow-szych. Brak natomiast w historii prymatu ujęcia w świetle ruchu ekumenicznego. Ostatnie zagadnienie związane z prymatem biskupa Rzymu historycznie i teolo-gicznie łączy z nauką Soboru Watykańskiego II. Opracowanie zamyka mały zbiór tekstów źródłowych, najważniejszych świadectw (Od Ireneusza, Adversus haere-ses III, 3,1–2 do fragmentu z Lumen gentium Soboru Watykańskiego II, w sumie 8 tekstów źródłowych). Najważniejszym osiągnięciem pracy tego historyka jest RECENZJE490przekonanie czytelnika, że idea prymatu biskupa Rzymu, podobnie jak inne stwier-dzenia nauki katolickiej, rozwijała się. Historyczny rozwój nie zawsze miał linię wznoszącą się, przez co należy rozumieć jaśniejszą i wyrazistszą. Dogmat o nie-omylności papieża ogłoszony na Soborze Watykańskim I miał, podobnie jak inne dogmaty, swoją „historię”. „Nieomylne nauczanie rzymskiego papieża”: „jeszcze bardziej niż inne dogmaty należy sytuować w historycznym kontekście jego epo-ki i widzieć w nim odpowiedź na konkretną jej problematykę” (P. Neuner, Podręcz-nik teologii dogmatycznej, traktat VII, Kraków 1999, s. 495). To zadanie spełnia praca Schatza. W rozwoju tej prawdy wielkie znacznie miała świadomość odpo-wiedzialności za cały Kościół. Świadomość ta, jak ukazują to teksty źródłowe da-nej epoki, kształtowała się na miarę potrzeb troski o jedność Kościoła, czy to dok-trynalną, czy organizacyjną. W szczegółowym opracowaniu poszczególnych etapów autor odwołuje się do najstarszych świadectw, zwłaszcza do Ireneusza z Lyonu w polemice z gnostykami. Autorytet biskupa Rzymu ujawnia się w sporze o świę-towanie Wielkanocy, ważność chrztu heretyków. Od III w. ujawnia się znaczenie Kościoła rzymskiego w communio ecclesiarum: przede wszystkim jako reprezen-tanta większości wobec mniejszości „heretyckiej” (arianizmu, prowincjonalnych synodów, różnych lokalnych kryzysów). Kościół starożytny uświadamiał sobie, że potrzebuje centrum jedności. Jedność ta odwołuje się do kanonu Pisma Świętego, apostolskiej sukcesji biskupów, ale także – obok politycznej jedności cesarstwa od czasów Konstantyna – poszukuje jedności kościelnej, sięgającej własnej tradycji, czyli jedności dla całego kościoła. „W tym poszukiwaniu natrafia na Kościół rzym-ski, który dzięki swej więzi z Piotrem i Pawłem jest szczególnie uprzywilejowa-ny wśród «apostolskich» Kościołów, jeśli chodzi o więź z początkiem, potentior principalitas” (s. 65). [U podstaw „principalitas” Schatz domyśla się greckiego „ar-che” jako „początku”, a nie „władzy”]. Autor zadaje sobie pytanie, czy w takim historycznym ujęciu prymatu biskupa Rzymu nie dopatrywać się czasem „zeświecz-czenia” prymatu, swoistej inkulturacji. „Z punktu widzenia historycznego nie jest to tylko jedyna możliwa odpowiedź. Można ... postawić pytanie, czy swoisty cha-ryzmat Kościoła rzymskiego nie polega również na tym, że nie usunął on proble-mu instytucji i władzy jako czegoś obcego Ewangelii...” (s. 66). W okresie od V do X w. ujawniły się jednak zasadnicze różnice między ujęciem jedności Kościoła na Wschodzie, w „Kościele cesarskim” a jednością na Zachodzie, wobec germańskich samodzielnych królestw, czyli jednością w ujęciu rzymskim. K. Schatz wyraźnie stwierdza, że jedność Kościoła, oparta na Kościele rzymskim i biskupie Rzymu, w pierwszym tysiącleciu, mimo współczesnych odwołań do tego fenomenu (por. M. Starowieyski, Sobory Kościoła niepodzielonego, Tarnów 1994), nie jest poję-ciem jednoznacznym. Problem sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w oczach wschodnich chrześcijan biskup Rzymu ma tylko prymat honorowy, jest równym wśród równych, czy znaczy coś więcej. Autor dochodzi do przekonania, że wobec Kościołów wschodnich nie może być mowy o „prymacie jurysdykcyj-nym”. Pozytywna odpowiedź jednak pada, gdy pytać o prymat jako normę jedno-ści Kościoła, w „communio ecclesiarum”. Wartość Rzymu rośnie w świadomości chrześcijan wschodnich w miarę jak cesarstwo przestaje być siłą jednoczącą Kościół. W takiej sytuacji państwo staje się przeszkodą w jedności. Pytanie o takie rozu-mienie prymatu nie jest bez znaczenia i dzisiaj. Czy nie jest to czynnik i dzisiaj utrudniający rozumienie roli biskupa Rzymu: „państwowy” albo „narodowy” cha-rakter Kościołów wschodnich? Oczywiście, odpowiedź na to pytanie nie jest pro-sta. Na Zachodzie decydujące historyczne zmiany w ocenie miejsca prymatu pa-RECENZJE 491pieskiego dokonują się w okresie reformy gregoriańskiej. Papież staje się nie tylko centrum jedności Kościoła, ale prawdziwą normą prawdziwej wiary i miarą apo-stolskiej tradycji. Zaznacza się to wyraźnie w praktyce soborów: starożytne sobo-ry zwoływane były przez cesarza, w średniowieczu zwoływał je papież. W trze-ciej części pracy (s. 123–187) autor przeanalizował ideę prymatu biskupa Rzymu przede wszystkim w odniesieniu do historycznych warunków Kościoła łacińskie-go. W tym okresie na prymat papieża, ideę religijną, teologiczną i kościelną na-kłada się idea monarchii papieża w znaczeniu władzy świeckiej. Z znaczeniu ko-ścielnym jest to prymat w stosunku do soboru i biskupów. W odniesieniu do biskupów ewoluuje władza papieża od wyboru biskupa do mianowania go przez papieża. W ciągu dwu wieków (od około 1200 r. do końca XIV w.) upowszechni-ła się praktyka mianowania biskupów. Nie chodziło jednak o dążenie papieża do absolutnej władzy. Chodziło o wolność Kościoła wobec władzy świeckiej. Uzasad-nienie tej praktyki sięgało do początków reformy gregoriańskiej. W tym okresie papież staje się nie tylko głową Kościoła, ale również całego chrześcijaństwa, ja-ko wspólnoty ludów. Począwszy od XI w., przez okres wypraw krzyżowych aż po wiek XIII wzrasta rola papiestwa nie tylko w zakresie władzy kościelnej, ale tak-że jako jedynej historycznie zdolnej do przewodzenia władzy w świecie. Było to efektem nie tyle dążenia rzymskiej władzy, ile wypadkową wielu czynników hi-storycznych średniowiecza. Nowy etap rozwoju papiestwa wspierają zakony że-bracze. Wówczas pojawiają się takie tytuły papieża, jak „zastępca Chrystusa” na ziemi, „głowa Kościoła” (Kościół jest ciałem wobec władzy papieskiej). Schatz zauważa także słabości owej „plenitudo potestatis” w sferze jurysdykcyjnej. Nie od-powiada jej nieomylność w sferze doktrynalnej. Wielu średniowiecznych teolo-gów i kanonistów uważało, że w wypadku podejrzenia o herezję, czy nawet cięż-kiego zawodu, papież może być sądzony przez Kościół, co praktycznie oznaczało: przez sobór. Tym można wytłumaczyć częste wołanie w średniowieczu o sobór, w chwilach kryzysu. W późnym średniowieczu zasada nabrała większego znacze-nia w postaci koncyliaryzmu. W kwestii mianowania biskupów, pod koniec śre-dniowiecza papież, nawet gdy dzielił się w tej sprawie z królami, czy też z kapi-tułą, mianował i kanonicznie wprowadzał samodzielnie biskupa. W tym okresie zaczęła się dopiero pojawiać teoria, że wszelka władza w Kościele pochodzi od papieża. Według tej teorii, jeśli nawet wcześniej metropolici, czy patriarchowie wprowadzali biskupów, to czynili to na mocy delegacji udzielonej przez papieża. Relacja papieża i soboru rozważana była również w celu wzmocnienia Kościoła i zapobieganiu kryzysom. Takim kryzysem na szczycie władzy była „wielka schi-zma zachodnia”. Sobór w Konstancji w dekrecie Haec sancta z dnia 6 IV 1417 r.1 pozwalał obradować soborowi bez papieża. Dekret umożliwiał zdjęcie z urzędu papieża Jana XXIII (wprawdzie antypapieża), a więc opowiadał się za wyższością soboru. Zdaniem K. Schatza, interpretacja tego dekretu nie została do dzisiaj prze-prowadzona (s. 169 i nn.). Sam opowiada się za pragmatyczną wartością dekretu: „Jest to akt najwyższej samoobrony Kościoła, w beznadziejnie zawikłanej sytu-acji, w której papiestwo zawodzi na drodze ku jedności” (s. 170). Nie jest to jed-nak, jego zdaniem, definicja dogmatyczna. Dekret ten należy interpretować nie ja-ko ogłoszenie nadrzędności soboru nad papieżem – dekret zakładał działanie soboru po przystąpieniu do niego prawowitego papieża – ale jako ogłoszenie nad- 1 Por. Dokumenty soborów powszechnych, t. III, układ i opracowania ks. A. Baron i ks. H. Pietras, Kraków 2003, s. 47–50.RECENZJE492rzędności nad rzekomymi papieżami. Jest jednak wypowiedź, która może być ro-zumiana ogólnie (nie tylko wobec antypapieża Jana XXIII): „Sobór oznajmia, że każdy, niezależnie od zajmowanej pozycji, stanowiska czy godności, z papieską włącznie, jeśli uparcie będzie odmawiał posłuszeństwa zarządzeniom, orzecze-niom, postanowieniom lub nakazom tego świętego synodu i każdego następnego prawowicie zgromadzonego soboru we wskazanych sprawach lub z nimi związa-nych, zarządzonych obecnie lub w przyszłości, jeśli się nie opamięta, poddany zo-stanie stosownej pokucie i należycie ukarany, z wykorzystaniem w razie potrzeby innych środków prawnych” 2. Zdaniem Schatza, jeśli dekret ów nie jest orzecze-niem dogmatycznym, ma wielkie znaczenie dla przypadku ekstremalnego zawo-du spowodowanego przez urząd papieski. Ma znaczenie dla eklezjologii wszyst-kich czasów: „każdą eklezjologię, która wiąże tylko Kościół z papieżem, a nie również odwrotnie, można obalić na podstawie historycznych doświadczeń wiel-kiej schizmy i wiążących się z nią wydarzeń” (s. 173).K. Schatz wrócił także w części poświęconej średniowieczu do zagadnienia nieomylności papieskiej (s. 177–186): „Początki doktryny o nieomylności papie-skiej”. Pierwsze cztery sobory były powszechnie uznawane za nieomylne dlate-go, że zostały przyjęte przez Kościół, który jako całość nie może błądzić. Jak się to ma do nieomylności papieża w okresie kryzysu koncyliaryzmu? W odniesieniu do papieża w XV w. pojawia się rozróżnienie (u Antonina z Florencji – zm. 1459): papież może błądzić jako osoba prywatna, nie może natomiast błądzić, gdy idzie za radą całego Kościoła i szuka jego pomocy (s. 184). Nas tę formułę powoływa-no się jeszcze w czasach Soboru Watykańskiego I. Nieomylność papieża ma swo-je teologiczne uzasadnienie w jego związku z Kościołem.W czasach nowożytnych, zwłaszcza po reformacji, prymat biskupa Rzymu staje się określeniem katolickiej tożsamości. W tym sensie autorytet papiestwa wzrastał w okresie potrydenckim. Nawet jeśli Sobór Trydencki nie określił bliżej definicji prymatu, to jednak w okresie nowożytnym „katolicki” oznaczało opowiedzenie się za prymatem. Tylko na tej zasadzie ruchy przeciwne prymatowi (gallikanizm, kon-cyliaryzm) mogły uchodzić za ekumeniczne. Schatz potraktował febronianizm jako ruch episkopalny, który miał przywrócić znaczenie lokalnego Kościoła, episkopa-lizm, który proponował trzecią drogę, między centralizmem Rzymu i Kościołem państwowym gallikanizmu (s. 209). Bardzo ciekawe ujęcie władzy papieskiej znajdziemy w rozdziale poświeconym jakby przededniu Soboru Watykańskiego I. „Niewiele było takich wydarzeń, któ-re tak bardzo przygotowały grunt ostatecznemu zwycięstwu papiestwa na Soborze Watykańskim I, jak rewolucja francuska z 1789 roku” (s. 212). W doktrynie ultra-montanizmu Josepha de Maistre’a Schatz zauważył przede wszystkim nieomyl-ność papieską jako najwyższą instancję decyzyjną, mniej zaś element świadectwa. Zgadza się z uwagą francuskiego historyka Alexisa De Tocqueville’a, który pisał: „To raczej papież był przynaglany przez wiernych do tego, by stać się absolutnym panem Kościoła, niż wierni przynaglani przez niego, by poddać się jego władzy. Postawa Rzymu była raczej skutkiem niż przyczyną” (s. 221). W takim kontek-ście Schatz przedstawił Sobór Watykański I. W nauce Soboru Watykańskiego II dostrzegł Schatz postęp przede wszystkim w połączeniu władzy papieża z kole-gialnością biskupów. Połączenie dwu eklezjologii (kolegium biskupie w jedności  2 Tamże, s. 49. RECENZJE 493ze swoją głową i drugie: tylko sama głowa; eklezjologia typu communio i ekle-zjologia typu jurisdictio) zostały połączone. I kończy swoje rozważania pytaniem: „Czy nie narzuca się konkluzja, że jeśli nie uda się doprowadzić do integracji, to w podobny sposób znowu zostanie przeforsowana czysto monarchiczna eklezjo-logia, w teorii i praktyce, a nowo odkryte kolegialne i soborowe aspekty zostaną zepchnięte na bok, podobnie jak dokonało się to w XV wieku?” (s. 240).Praca K. Schatza została wydana bardzo starannie. Autor dołączył do opraco-wania najważniejsze teksty źródłowe. Poszczególne rozdziały uzupełniono wybra-ną bibliografią, przejętą z wydania oryginalnego. Niestety wydawca nie zatrosz-czył się o uzupełnienia polskie: można było rozszerzyć zbiór tekstów źródłowych, uzupełnić o polską bibliografię (na przykład prace H. Bogackiego, L. Baltera; jedynie zacytowano pracę W. Grzelaka, Nauka papieża Gelazego o autorytecie Stolicy Apostolskiej, Poznań 1922) albo wskazać przynajmniej, że cytowane przez Schatza prace istnieją także w języku polskim (F. Dvornik, Byzanz und der römi-sche Primat). Podobnie ma się rzecz z źródłami, które Schatz cytuje. Studium Schatza, po opublikowanej już wcześniej jego pracy Sobory powszech-ne, Punkty zwrotne w historii Kościoła, Kraków, Wydawnictwo WAM 2001, sta-nowi bardzo cenne uzupełnienie mimo wszystko nielicznych prac na temat pry-matu papieskiego w literaturze polskiej. Ks. Wincenty MyszorŚląskie Studia Historyczno-Teologiczne 2005, t. 38, z. 2, s. 493–495Chrzest i pokuta w Kościele starożytnym. Antologia tekstów I–III wieku, Wy-bór, układ, wprowadzenie i opracowanie ks. Jan Słomka, Kraków, Wydawnictwo M 2004, 283 s., ISBN 83-7221-784-XW ramach serii wydawniczej Biblioteka Ojców Kościoła ukazała się nowa po-zycja pt. Chrzest i pokuta w Kościele starożytnym. Antologia tekstów I–II wie-ku. W antologii zostały zebrane teksty z pierwszych trzech wieków chrześcijań-stwa, które podejmują tematykę chrzcielną. Autor nie ograniczył się jedynie do pism ortodoksyjnych, ale umieścił także teksty gnostyków oraz kilka świadectw przedchrześcijańskich dotyczących obrzędów, od których chrzest mógł zaczerp-nąć swoją zewnętrzną formę. Przedstawione teksty pokutne podejmują problem władzy Kościoła do odpuszczenia grzechów po chrzcie świętym. Pojawiają się również teksty, w których jest mowa o odpuszczeniu grzechów po chrzcie, któ-re dokonuje się dzięki życiu zgodnemu z wymogami Ewangelii. Autor antologii postawił przed sobą jasno wytyczony cel dydaktyczny, stwierdzając, że wszelkie studia dotyczące sakramentów chrztu i pokuty muszą się rozpoczynać od lektury tekstów źródłowych. Czy przedstawiona publikacja może służyć pomocą teologom-dogmatykom? Dlaczego w ogóle zajmować się starochrześcijańskimi pismami w dogmatyce? Inspiracja patrystyczna jest obecna w duchowości chrześcijańskiej i staje się źró-dłem refleksji teologicznej. Ascetyczno-mistyczna myśl zarówno chrześcijańskiego 

Klaus Schatz, Prymat papieski od początków do współczesności

https://journals.us.edu.pl/index.php/ssht/article/download/17044/13086

Klaus Schatz, Prymat papieski od początków do współczesności

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach