The monographic book by Sergey Skorvid České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. století (Prague 2024) is devoted to the little-studied Czech communities in Russia, in the North Caucasus, and Western Siberia. These communities have preserved the Czech dialects of their regions of origin, which have been subject to Russian and East Slavic influences for several generations.Monografia Siergieja Skorwida České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. století (Praga 2024) poświęcona jest słabo zbadanym czeskim wspólnotom na terenie Rosji, na Kaukazie Północnym i Syberii Zachodniej. Społeczności te zachowały czeskie gwary z regionów ich pochodzenia, które przez kilka pokoleń uległy rosyjskim i wschodniosłowiańskim wpływom.Монография Сергея Скорвида České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. století (Прага 2024) посвящена мало исследованным чешским общинам на территории России, на Северном Кавказе и в Западнй Сибири. Данные общины сохранили чешские говоры из регионов происхождения первых имигрантов, которые одновременно на протяжении нескольких поколений&nbsp; подвергались русским и восточнославянским влияниам

Głuszkowski, Michał

Polish

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

251PRZEGLĄD RUSYCYSTYCZNY 2024, nr 4 (188)DOI 10.31261/pr.18055MICHAŁ GŁUSZKOWSKIUniwersytet Mikołaja Kopernika w ToruniuORCID: https://orcid.org/0000-0003–3353–2671Sergej Skorvid, České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. století, seria: Studie (Národohospodářský ústav Josefa Hlávky) 4/2024, Nadace Nadání J., M. a Z. Hlávkových, Praha 2024, 170 s.Świadomość kilkusetletniej historii osadnictwa narodów środkowo-europejskich na terenie Rosji istnieje zarówno w literaturze nauko-wej, jak i w szerokim dyskursie społeczno-historycznym. Choć pocho-dzenie przybyszów było zróżnicowane, powszechna uwaga skupiona jest na kilku grupach narodowych. Należą do nich Niemcy, przede wszystkim ze względu na dobrze udokumentowane fale osadnictwa nad Wołgą z drugiej połowy XVIII w. za panowania Katarzyny II1, ale również migracje z czasów Piotra I i wcześniejsze formy Ostsiedlung na terenach kontrolowanych przez Rosję. Przedstawiciele narodów Europy Środkowowschodniej wchodzących w skład Imperium Rosyj-skiego przemieszczali się na Wschód dobrowolnie, np. Łotysze, Biało-rusini, Ukraińcy, m.in. w ramach kolonizacji Syberii2, a także trafiali tam przymusowo w ramach represji ze strony władz carskich3. Wątki rosyjskie są obecne w polskiej historii, i choć kulturowo najbardziej widoczny jest obraz Rosji – „więzienia narodów”, to jest to obecność 1 H. Anger, Die Deutschen in Sibirien. Reise durch die deutschen Dörfer West­sibiriens, Ost-Europa-Verlag, Berlin 1930, s. 12. 2 S. Reinsone, Latgalian emigrants in Siberia: contradicting images, „Folklore: Electronic Journal of Folklore” 2014, nr 58, s. 37–38; S. Leończyk, Polskie osadnictwo wiejskie na Syberii w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku, Impresje.net Miłosz Trukawka, Warszawa 2017, s. 39.3 J. Viikberg, Paigaga seotud ehk väitekiri Siberi eestlastest. „Tuna. Ajalookultuuri ajakiri” 2004, nr 1, s. 130–132.RECENZJE252zróżnicowana, obejmująca osadnictwo przymusowe w rezultacie ze-słań, natomiast w przypadku członków rodzin, którzy zdecydowali się towarzyszyć zesłańcom, jak żony i dzieci powstańców4, czasami przy-musowe, a także migracje dobrowolne o charakterze ekonomicznym, wiążące się z przydziałem gruntu i rządowymi subsydiami5. Z tą ostatnią grupą wiele wspólnego mieli emigranci z Czech, któ-rzy od II poł. XIX w. zasiedlali różne regiony Imperium Rosyjskie-go, od ziem dzisiejszej Ukrainy na zachodzie do kazachskich stepów i obwodów zachodniosyberyjskich na wschodzie. Czesi nie należą do narodów w pierwszej kolejności kojarzonych z osadnictwem na zie-miach rosyjskich, ponieważ nie byli nigdy poddanymi carskimi, jak Polacy lub Estończycy6, i nie mieli wielowiekowej tradycji agrarnej i ekonomicznej kolonizacji Wschodu, jak Niemcy. Zakładane przez Czechów miejscowości oraz losy ich współczesnych mieszkańców nie wzbudzały do tej pory wielkiego zainteresowania badaczy i do nie-dawna ograniczały się do pojedynczych publikacji na temat historii niektórych wspólnot7. Zmianę w tym zakresie zawdzięczamy (wła-snym i współautorskim) opracowaniom Siergieja Skorwida, który od kilkunastu lat, najpierw w Instytucie Słowianoznawstwa Rosyj-skiej Akademii Nauk, a obecnie na Uniwersytecie w Hradcu Králové prowadzi badania na temat sytuacji językowej potomków czeskich osadników na Kaukazie Północnym i Syberii. Stanowią one część szerszych badań obejmujących zachodnich Słowian żyjących na Wschodzie w niewielkich wspólnotach opartych na materiale te-renowym zbieranym w różnych okresach, często przy zaangażowa-niu młodych badaczy i na etapie ekspedycji, i podczas późniejszych analiz. Na bazie zapisów pochodzących z czeskich wspólnot w Rosji, oprócz analiz własnych autora, przy jego udziale jako promotora lub konsultanta powstawały prace dyplomowe8 poświęcone czeszczyź-nie w poszczególnych miejscowościach lub idiolektom wybranych informatorów.4 S. Mulina, Migranci wbrew swej woli. Adaptacja zesłanych powstańców stycz niowych na Syberii Zachodniej, przeł. M. Głuszkowska, M. Głuszkowski, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2017.5 S. Leończyk, Polskie osadnictwo wiejskie na Syberii…6 J. Getka, Polscy XVIII­wieczni zesłańcy syberyjscy. Strategie (prze)życia na zesłaniu, „Acta Neophilologica” 2014, nr 1 (16), s. 165–178.7 Zob. В. Пукиш, Чехи Северного Кавказа. Годы и судьбы: 1868–2010. Češi Severniho Kavkazu: léta a osudy, Медиа-Полис, Ростов-на-Дону, 2010.8 S. Skorvid, České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. Století, Nadace Nadání J., M. a Z. Hlávkových, Praha 2024, s. 3–4, 143–147.RECENZJE253Choć tytułowym problemem monografii České etnojazykové ostro­vy v Rusku na počátku 21. století jest współczesny stan czeskich wysp etnojęzykowych w Rosji, poddawane analizie wspólnoty rozlokowa-ne na Kaukazie Północnym i w obwodzie omskim wpisują się w dwa szersze konteksty: środkowoeuropejskiego osadnictwa na Wschodzie oraz miejscowości założonych przez czeskich imigrantów na terenach wchodzących w skład Imperium Rosyjskiego do I wojny światowej, czyli obejmujących także ziemie dzisiejszej Ukrainy i Kazachstanu. Ze względu na podobny okres i charakter migracji, a także uwarunkowa-nia sytuacji językowej (kontakt czeskich gwar z gwarami i językami wschodniosłowiańskimi) Skorwid odwoływał się do już istniejących opracowań z tych obszarów, z których najbardziej szczegółowo zosta-ła opisana czeszczyzna w Małej Zubowszczynie w obwodzie żytomier-skim na Ukrainie, której Zinaida Miaczina poświęciła na przełomie lat 60. i 70. XX w. wiele artykułów i rozprawę doktorską9. Inne poje-dyncze teksty dotyczące czeskich wspólnot na Wschodzie też odnoszą się do sytuacji sprzed wielu lat, więc autor w niektórych przypadkach dokonuje istotnych aktualizacji, a w innych odkrywa nieznane szerzej do tej pory wspólnoty mniejszościowe na terenie Rosji. Monografia została podzielona na sześć rozdziałów i uzupełnio-na załącznikami zawierającymi przykłady zapisanych tekstów oraz dokumentację fotograficzną. Skorwid objął badaniami pięć wsi na Kaukazie Północnym: Kiriłłowkę, Warwarowkę, Tieszebs, Anastasi-jewkę i Mamacew oraz trzy w obwodzie omskim: Nowogradkę, Rie-pinkę i Woskriesienkę. W wykazie figuruje również Omsk ze względu na dwie rozmówczynie pochodzące z Nowogradki, które przeniosły się do miasta obwodowego. Podstawowy materiał językowy i socjo-lingwistyczny pochodzi od 18 informatorów urodzonych w pierwszej lub w pierwszych latach drugiej połowy XX w. Czeskie wspólnoty przez kilka pokoleń ulegały stopniowej asymilacji, więc najlepszymi depozytariuszami języka ojczystego i pamięci społecznej są przed-stawiciele najstarszych pokoleń, pamiętający pierwszych osadników osobiście lub z opowieści rodziców. Ich wspomnienia stanowiły cen-ne uzupełnienie danych z opracowań historycznych przedstawionych w pierwszym rozdziale poświęconych genezie miejscowości założo-nych przez czeskich imigrantów w Rosji. Docierali oni na Wschód zarówno bezpośrednio, np. z Czeskich Budziejowic, jak i w kolejnych 9 З. Мячина, Очерк языка чешского говора села Малая Зубовщина на Укра­ине, Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата фи-ло логических наук, Институт языкознания АН БССР, Минск 1974.RECENZJE254etapach migracji, czego przykładem są mieszkańcy Zelowa. W 1803 roku w tym położonym pomiędzy Bełchatowem i Zduńską Wolą mia-steczku powstała czeska osada, skąd w drugiej połowie XIX w. grupa osadników wyemigrowała na Ukrainę, a stamtąd część z nich mogła się udać na Kaukaz10. Niestety, fragmentaryczność opracowań histo-rycznych oraz niebezpośredni charakter przekazów ustnych sprawia-ją, że wiele szczegółów musi pozostać w sferze domysłów.W drugim rozdziale zostały przedstawione cechy strukturalne gwar czeskich na terenie Rosji. Zarówno na podstawie danych historycznych, jak i językowych można stwierdzić, że emigranci pochodzili przede wszystkim z obszaru Czech, a nie Moraw, choć na poziomie idiolek-talnym obserwowano też morawizmy11. W tej części celem Autora było ustalenie podstawowych cech językowych z rozróżnieniem stref dia-lektalnych i skupienie się na elementach genetycznie rodzimych, a do-piero w czterech kolejnych rozdziałach omówione zostały wpływy ro-syjskie i inne wschodniosłowiańskie na fonetykę, morfologię, składnię i leksykę wyspowej czeszczyzny. Określenie charakteru tego wpływu jest złożonym zadaniem, ponieważ był on niejednorodny i obejmował najpierw połączenie interferencji ze strony języka ukraińskiego (wa-rianty regionalne) oraz rosyjskiego (warianty regionalne i ogólny) pod-czas pośredniego etapu migracji na Ukrainie, a później oddziaływanie ogólnej i dialektalnej ruszczyzny, ale już z innych regionów (Kaukaz Północny i Zachodnia Syberia), w aktualnym miejscu pobytu. Zmiany fonetyczne obejmowały, m.in. naruszenie stałego inicjalnego akcentu pojawienie się redukcji samogłosek nieakcentowanych na wzór rosyj-ski, zastąpienia dyftongu [ou̯] przez [ov], np. крописе свеценов водов = cz. kropí se svěcenou vodou ‘kropi się święconą wodą’12. Wpływy ro-syjskiej morfologii dotyczyły zmian w paradygmatach odmiany oraz zastąpienia niektórych form, np. wyparcia zaimka je przez jix: Čerke­si bili i jix vihnali ‘Czerkiesi byli i ich wygnali’ (zamiast cz. Čerkesové i je)13. Z kolei przykładem zmian składniowych może być zanik form osobowych czasownika być w czasie teraźniejszym, np. taková voda pjekna ‘tak piękna/przyjemna jest woda’ zamiast cz. je pjekna14. Specyfika leksykalna czeskich wysp etnojęzykowych w Rosji zazna-cza się w dwóch wymiarach wynikających z izolacji od własnego kon-10 S. Skorvid, České etnojazykové ostrovy v Rusku…, s. 24.11 Tamże, s. 26.12 Tamże, s. 59.13 Tamże, s. 74.14 Tamże, s. 92.RECENZJE255tynentu językowego, z których pierwszy obejmuje zachowane archa-izmy, np. niemiecka pożyczka krchov (od niem. Kirchhof) w znaczniu ‘cmentarz’, por. cz. hřbitov, które wyszły już z użycia w kraju pocho-dzenia lub mają charakter regionalny, a drugi wiąże się z zapożycze-niami i kalkami, np. roskrejvaji ‘otwierają (się)’ pod wpływem ros. раскрывают, por. cz. otevírají (se)15. Jak zauważył Aleksandr Du-liczenko, niewielkie społeczności mniejszościowe odczuwają deficyt leksykalny zwłaszcza w sferach związanych z szybko zmieniającą się rzeczywistością społeczną, a bilingwizm pozwala im na uzupełnianie tych braków z zasobów języka otaczającej ich większości16. To właśnie metafora wyspy, którą Skorwid posłużył się już w ty-tule, jest kluczowa dla przedstawionej przez niego charakterystyki czeskich wspólnot na terenie Rosji. Są to społeczności izolowane od języka kraju pochodzenia przez sto kilkadziesiąt lat, a w przypadku emigrantów z polskiego Zelowa — nawet ponad dwieście lat, przy czym dopiero w XXI wieku można mówić o realnym osłabieniu tej izolacji przez dostęp do czeskich mediów za pośrednictwem Interne-tu. Pełnej asymilacji z otoczeniem nie sprzyjała spoistość kulturowa czeskich osad oraz różnice wyznaniowe: protestanci żyli w prawo-sławnym otoczeniu, przy czym w czasach ZSRR, czyli niemal przez cały XX w., wpływy większości w tym zakresie były mocno ograni-czone. Odrębność Czechów wciąż nie ogranicza się tylko do kwestii językowych, ale obejmuje również kulturę i dlatego możemy mówić nie o wyspach językowych, ale o etnojęzykowych.Autor monografii České etnojazykové ostrovy v Rusku na počát­ku 21. století stał przed trudnym zadaniem przedstawienia nietypo-wych i w niewielkim stopniu opisanych wspólnot w oparciu o nielicz-ne opracowania naukowe z zakresu dyscyplin pokrewnych (głównie historii) oraz trudnych do zdobycia i coraz szybciej odchodzących w przeszłość danych terenowych. Dysponując bogatszymi źródłami można by pokusić się o przygotowanie odrębnej publikacji na temat samej tylko historii społecznej czeskich osad w Rosji i zachodzących w nich zmian w warunkach kontaktu językowego i kulturowego. Ob-jętość i stopień szczegółowości omówienia poszczególnych zagadnień ściśle lingwistycznych, a tym bardziej socjolingwistycznych, pozo-stawiają pewien niedosyt, ale biorąc pod uwagę pionierski charakter 15 Tamże, s. 111–116.16 A. Дуличенко, Языки малых этнических групп: статус, развитие, пробле­мы выживания, w: A. Дуличенко (ред.), Языки малые и большие... In memo­riam acad. Nikita L. Tolstoi, Universitas Tartuensis, Tartu 1998, s. 26.RECENZJE256opracowania Skorwida, życzenia dotyczące poszerzenia zakresu ba-dań i pogłębienia analizy pozostaje zostawić na dalsze etapy eksplo-racji i po utworzeniu planowanego korpusu językowego. Ograniczony dostęp do materiału i zmniejszająca się liczebności nosicieli czeskich gwar na terenie Rosji nie oznaczają braku możliwości kontynuowania badań, ponieważ w dialektologii były już z powodzeniem prowadzone analizy zapisów pochodzących nawet od pojedynczych informatorów i na ich podstawie dokonywano rekonstrukcji cech strukturalnych i leksykonu danej społeczności17.Jest to bardzo ważna publikacja w kontekście słabo zbadanego do-browolnego zachodniosłowiańskiego osadnictwa na terenach dzisiej-szej Rosji, a także na ziemiach wchodzących w skład historycznego Imperium Rosyjskiego. Autorowi udało się uchwycić nie tylko dzi-siejszy stan języka czeskich imigrantów, ale również zmiany, którym ulegał on pod wpływem języka rosyjskiego. Ponieważ mimo podo-bieństw leżących w definicyjnych cechach wyspy etnojęzykowej, czyli długotrwałego oderwania od macierzy, skupienia na ograniczonym terytorium i mniejszościowego statusu, każda z tych wspólnot ma także własną specyfikę, opracowanie Skorwida stanowi istotny wkład w badania słowiańskich izolowanych społeczności językowych.REFERENCESAnger, Helmut. Die Deutschen in Sibirien. Reise durch die deutschen Dörfer West­sibiriens, Berlin: Ost-Europa-Verlag, 1930.Dulichenko, Alexandr. “Yazyki malykh etnicheskikh grup: status, razvitiye, prob-lemy vyzhivaniya.” Dulichenko, Alexandr (ed.). Yazyki malye i bolshye… In memoriam acad. Nikita L. Tolstoi. Slavica Tartuensia IV. Tartu: Tart, 1998: 26–36 [Дуличенко, Александр. “Языки малых этнических групп: статус, развитие, проблемы выживания.” Дуличенко, Александр (ред.). Языки малые и большие... In memoriam acad. Nikita L. Tolstoi. Slavica Tartuensia IV. Tartu: Universitas Tartuensis, 1998: 26–36].Getka, Joanna. “Polscy XVIII-wieczni zesłańcy syberyjscy. Strategie (prze)życia na zesłaniu”. Acta Neophilologica, 2014, no. 16(1): 165–178.Ivantsova, Ekaterina (ed.). Polnyy slovar’ dialektnoy yazykovoy lichnosti. T. 1–4. Tomsk: Izdatelstvo Tomskogo universiteta, 2006–2012. [Иванцова, Екатерина (ред.). Полный словарь диалектной языковой личности. Т. 1–4. Томск: Издательство Томского университета, 2006–2012].Leończyk, Sergiusz. Polskie osadnictwo wiejskie na Syberii w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Warszawa: Impresje.net Miłosz Trukawka, 2017.17 Por. m.in. Е. Иванцова (ред.), Полный словарь диалектной языковой лич нос­ти, т. 1–4, Издательство Томского университета, Томск 2006–2012.RECENZJEMyachina, Zinaida. Ocherk yazyka cheshskogo govora sela Malaya Zubovshchina na Ukraine. Avtoreferat dissertatsii na soiskanie uchenoy stepeni kandydata filologicheskikh nauk. Minsk: Institut yazykoznaniya AN BSSR, 1974 [Мячина, Зинаида. Очерк языка чешского говора села Малая Зубовщина на Украине. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Минск: Институт языкознания АН БССР, 1974].Mulina, Swietłana. Migranci wbrew swej woli. Adaptacja zesłanych powstańców styczniowych na Syberii Zachodniej. Transl. Głuszkowska, Marta; Głuszkowski, Michał. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2017.Pukish, Vladimir. Chekhi Severnogo Kavkaza. Gody i sud’by: 1868–2010. Češi Severniho Kavkazu: léta a osudy. Rostov-na-Donu: Media-Polis, 2010 [Пукиш, Владимир. Чехи Северного Кавказа. Годы и судьбы: 1868–2010. Češi Severniho Kavkazu: léta a osudy. Ростов-на-Дону: Медиа-Полис, 2010].Reinsone, Sanita. “Latgalian emigrants in Siberia: contradicting images”. Folklore: Electronic Journal of Folklore, 2014, no. 58: 37–62 <http://dx.doi.org/10.7592/FEJF2014.58.reinsone>.Skorvid, Sergej. České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. Století. Praha: Nadace Nadání J., M. a Z. Hlávkových, 2024.Viikberg, Jüri. “Paigaga seotud ehk väitekiri Siberi eestlastest.” Tuna. Ajalookultuu­ri ajakiri, 2004, no. 1: 130−132.

Sergej Skorvid: České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. století, seria: Studie (Národohospodářský ústav Josefa Hlávky) 4/2024,  Nadace Nadání J., M. a Z. Hlávkových, Praha 2024, 170 C..

https://journals.us.edu.pl/index.php/PR/article/download/18055/13868

Sergej Skorvid: České etnojazykové ostrovy v Rusku na počátku 21. století, seria: Studie (Národohospodářský ústav Josefa Hlávky) 4/2024, Nadace Nadání J., M. a Z. Hlávkových, Praha 2024, 170 C..

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Platforma czasopism naukowych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach