In 1883, Józef Rostafinski (1850-1928), a botanist and professor at the Jagiellonian University in Kraków (then Austria-Hungary), produced a survey regarding the name and use of plants in the former Polish territories, which was printed in around 60 newspapers. The most complete version of the questionnaire contained questions regarding approximately 130 species. One of the responses, by Roman Gutwiński (1860-1932), is presented in this article. When Gutwiński responded to the survey, he was an assistant of Rostafiński at the Jagiellonian University.In 1883, Józef Rostafinski (1850-1928), a botanist and professor at the Jagiellonian University in Kraków (then Austria-Hungary), produced a survey regarding the name and use of plants in the former Polish territories, which was printed in around 60 newspapers. The most complete version of the questionnaire contained questions regarding approximately 130 species. One of the responses, by Roman Gutwiński (1860-1932), is presented in this article. When Gutwiński responded to the survey, he was an assistant of Rostafiński at the Jagiellonian University

Köhler, Piotr

Polish

Journals of Rzeszow University - Open Journal System

47  ETNOBIOLOGIA POLSKA Vol. 3 – 2013: 47-53 ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________    Odpowiedź Romana Gutwińskiego (1860-1932) na ankietę etnobotaniczną Józefa Rostafińskiego (1850-1928) ogłoszoną w 1883 r.  Roman Gutwiński’s (1860-1932) response to Józef Rostafiński’s (1850-1928) ethnobotanical questionnaire from 1883  PIOTR KÖHLER   Instytut Botaniki, Uniwersytet Jagielloński, ul. Kopernika 27, 31-501 Kraków, e-mail: piotr.kohler@uj.edu.pl   Abstract. In 1883, Józef Rostafinski (1850-1928), a botanist and professor at the Jagiellonian University in Kraków (then Austria-Hungary), produced a survey regarding the name and use of plants in the former Polish territories, which was printed in around 60 newspapers. The most complete version of the questionnaire contained questions regarding approximately 130 species. One of the responses, by Roman Gutwiński (1860-1932), is presented in this article. When Gutwiński responded to the survey, he was an assistant of Rostafiński at the Jagiellonian University. Key words: historical ethnobotany  Wstęp Józef Rostafiński (1850-1928), botanik i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, ogłosił w 1883 r. ankietę dotyczącą nazw i użytkowania roślin na ziemiach polskich. W najobszerniejszej wersji kwestionariusz zawierał pytania dotyczące ok. 130 gatunków (m.in. Rostafiński 1883). W odpowiedzi na ankietę nadesłano kilkaset odpowiedzi (Köhler 1986, 1993).  Poniżej zamieszczony jest przedruk listu Romana Gutwińskiego (1860-1932) wysłanego 3 IX 1883 r. Odpowiedzi dotyczą wsi Dębowiec leżącej na Pogórzu Jasielskim (obecnie w powiecie jasielskim), gdzie R. Gutwiński spędzał urlop letni. Gdy R. Gutwiński odpowiadał na ankietę, był asystentem u Rostafińskiego w Ogrodzie Botanicznym i Katedrze Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim pracował jako nauczyciel przyrody w gimnazjach we Lwowie (1885-1890), 48  Tarnopolu (1890-1892), Podgórzu pod Krakowem (1892-1900) i w Krakowie (1900-1928). Przez całe życie pracował naukowo, był jednym z współtwórców polskiej algologii (fykologii). Pozostawił ponad 50 publikacji (m.in. Hryniewiecki 1934).  Publikowana poniżej odpowiedź Gutwińskiego na ankietę Rostafińskiego jest jedynie fragmentem listu. Brak tu więc takich elementów, jak data nadania, imię i nazwisko nadawcy, oficjalny nagłówek, wstęp i zakończenie, oficjalny zwrot grzecznościowy oraz podpis autora. Zachowany fragment Rostafiński zaopatrzył w numer katalogowy, który pozwolił na podstawie spisu nadawców na zidentyfikowanie autora odpowiedzi. Data, w formie 3/9 83, została wpisana ołówkiem inną ręką niż Gutwińskiego. Zachowano oryginalną ortografię i interpunkcję, uzupełnienia umieszczono w nawiasach kwadratowych, a komentarze – w przypisach. Jak widać, autor listu zupełnie nie trzyma się prośby Rostafińskiego, by odpowiadając na kwestionariusz ankiety podawać numery poszczególnych pytań.  Zawartość listu Dębowiec Żyto Dla żyta nie znają tutaj innej nazwy. Rozróżniają tylko kilka odmian, które zowią gatunkami i tak: a) Krzew – dlatego tak zwane, że po wykiełkowaniu każda roślinka wypuszcza z korzonków kilka i kilkanaście nowych łodyżek czyli rozkrzewia lub „krzewi się”, b) Szampańskie barwa ziarna jasno szara c) Świętojańskie. Sieją go na wiosnę przed dniem św. Jana razem z owsem, wyką, tatarką etc., które to ostatnie wykoszą na siano, a żyto zimuje i zbiera się w czasie żniw ogólnych. d) Perzowe. Źdźbło tej odmiany kładzie się na ziemię i zakorzenia w kilku miejscach („tak jak perz”) i w miejscach zakorzenienia wypuszcza nowe źdźbła. Tak drugorzędne źdźbła, jak i macierzyste kończą się kłosem. Tę odmianę sieją pomiędzy lasami – „bo na otwartem polu nie udaje się” – na wiosnę razem z owsem. Owies rosnąc silniej „zagłusza” żyto. Po skoszeniu owsa – żyto zimuje i „na przyszłe lato zbiera”. — . — W czasie głodów zbierano niedojrzałe kłosy „zielone, kiedy jeszcze klej w ziarnie” – suszono w piecach (do pieczenia chleba), następnie wykruszano zeschłe ziarno, omielono w żarnach z łusek i ziarno tak oczyszczone używano jako „kaszę żytną”. 49  Orkisz1 Orkisz uprawiają tylko po małych gospodarstwach i w małych ilościach, bo „potrzebuje pola tłustego” – „na takiem jak jęczmień nie uda się”. Ziarna orkiszu używają na kaszę i mąkę. Z ostatniej robią „prażuch”. Legumina ta zatrzymuje swą nazwę i wtedy, gdy jest sporządzana z mąki jęczmiennej, żytniej, pszenicznej lub kukurudzanej. Orkisz ma ziarno brudno-żółtej barwy. Samopsza2 Uprawiają ją i teraz – tak samo, jak orkisz i w takiejże glebie. Wyróżnia się zaś od orkiszu ziarnem „cieńszem i barwą tegoż pięknie żółtą”. Ziarna używają w tym samym celu co ziaren orkiszu. Jagieł3 używają tak w Dębowcu, jak i wsiach sąsiednich, a w tych ostatnich nawet jako potrawy niedzielnej i świąt uroczystych. Ber4 sieją lecz rzadko „bo ziarna twardsze od jagieł, stąd kasza niedobra, jałowa, ostra”. Bardzo rzadko uprawiają tutaj „Lincię”5. Roślina ta posiada nizkie łodyżki, strąki krótkie i płaskie – ziarno szare „tabaczkowe” podobne do ziarna wyki. Na pokarm sporządzają ziarna Linci tak samo jak „groch okrągły” (Pisum sativum). Grykę6 uprawiają powszechnie pod nazwą tatarki lub hreczki. Kwiaty ma białe z odcieniem bladoróżowym, owoce na krawędziach gładkie, czasem jakby nieco faliste. Owies. Odróżniają następujące „gatunki”: a) Rychlik – sieją go wcześnie z wiosną. b) Sybirski – ma pochodzić z Syberyi, a do Dębowca przybył około 1825 r. Źdźbła ma wysokie, wiechę rozgałęzioną „wiecha konarzysta jak jódka (jodła)” – bardzo dobry na paszę; „zbiera się gdy jeszcze dobrze bury”. c) Węgierski – pochodzi z Węgier – ma wiechę w jedną stronę zwisłą „powiesistą”. Jęczmień znają dwu- i sześcio-rzędowy. Kartofle zwą ziemniakami. Uprawiają: karpiele, pasternak, marchew, rzepę, burak „ćwikłowy i pastewny v[el] biały”, kalarepę. Po dworach zaś: karczochy, jarmuż i kalafiory. — . —                                                  1 Pszenica orkisz Triticum spelta L. 2 Pszenica samopsza Triticum monococcum L. 3 Proso zwyczajne Panicum miliaceum L. 4 Włośnica ber Setaria italica (L.) P. Beauv. 5 Chodzi o soczewicę Lens culinaris Medik. Cytowana przez Gutwińskiego nazwa pochodzi od niemieckiej nazwy soczewicy – die Linse. 6 Rostafiński w kwestionariuszu pyta zarówno o tatarkę, jak i grykę, czyli o dwa różne gatunki: Fagopyrum tataricum (L.) Gaertn. i F. esculentum Moench. Z odpowiedzi Gutwińskiego wynika, że ten młody botanik, w ślad za mieszkańcami Dębowca, ich nie rozróżniał. 50  Kucmerkę7 znają powszechnie. Rośnie między zbożem a podczas głodowych lat gotowano korzenie tej trawy8 na jarzynę. „Cebula” – „szczypiórek” v[el] „trebulka”, czosnek i „łuczek”9, którego cebula składa się z cienkich i drobnych „piórek” jak cebula trebulki. III Podczas głodowych lat zbierano na jarzynę: powój (Convolv[ulus] arv[ensis]), „oset niekolący zbożowy”10 /:a nie „djabli”, który bardzo kłuje11:/, „pszonak”12, lebiodę13, lipowe liście, „kwiaty koniczu”, młode pokrzywy, sity zw[ane]: „siciną”14, liście fasoli, dalej Symphytum offic[inale], które zwią w Dębowcu „kosztyfoł”, w Królestwie nad Wisłą „wyciągacz”, a koło Radomyśla na Piaskach „barbarzyniec”. („Kosztyfoł[”] – rośnie po łąkach – kwitnie fioletowo – liście ma sciągłe podobne do liści „Szczerbacza”15, który również rośnie na łąkach wilgotnych i również był używany na jarzynę.) Odrośle nie używają – natomiast „przyrostek”. Liści Żegawki „Zagawki” używają tutaj podczas cholery do wódki. Wódkę tę sporządzają w ten sposób: kwiat pokrzywowy, listeczki „Zagawki”, czosnek „piórka czosnku”, owoce jałowca, kamforę, zyto palone „tak jak kawa” moczą w okowicie 6-9 dni „na cieple w cieniu” i tak otrzymaną wódkę piją „na czczo serca” i kilka razy przez dzień („bo bardzo grzeje w żołądku a więc odpędza kurcze i niedopuszcza rozwolnienia”). Liście łopuch’a16 rozgrzewane w serwatce i nią zwilżone przykładają na brzuch słabym małym dzieciom w celu powstrzymania rozwolnienia. Ruta, czosnek, sól i kwaśna śmietana stłuczone razem i zmięszane na plaster przykładają na pryszcz zwany „morowcem”. (Morowiec podobny jest do czeraka, mocno pali, boli aż do mdłości – ma barwę czerwonawo-siną „morągowatą”). Ruta, sól, czosnek utłuczone na plaster przykładają na miejsce ukąszone przez „dziuga” tj. „długiego cieniutkiego robaka, z czerwoną główką, który żyje w wodach nieczystych, a także w ziemi się znajduje i po ulewnych deszczach z niech wychodzi, skąd mniemanie, że z deszczem spada”.                                                  7 Szkoda, że Gutwiński nie podał nazwy łacińskiej. Być może dla niego było to oczywiste. Dziś to tak oczywiste już nie jest. Kucmerka czyli marek kucmerka to Sium sisarum L., ale z innych odpowiedzi na ankietę Rostafińskiego wiadomo, że w okolicach Dębowca kucmerką nazywano Stachys palustris L., którego bulwiaste kłącza były jadane w czasach głodu. Informacja Gutwińskiego o gotowaniu „korzeni” kucmerki na jarzynę wskazuje na ten drugi gatunek. Patrz także: Łuczaj et al. 2011.  8 Pomyłka Gutwińskiego. Ani Sium sisarum L. (Apiaceae), ani Stachys palustris L. (Lamiaceae) nie są trawami. 9 Luk w większości wschodnio- i południowosłowiańskich języków oznacza cebulę. 10 Może: Cirsium avense (L.) Scop. 11 Może np. Cirsium vulgare (Savi) Ten. 12 Najprawdopodobniej Sinapis arvenis L. lub Raphanus raphanistrum L. 13 Chenopodium album L. 14 Może: Scirpus sylvaticus L. – w wielu miejscach Karpat i Pogórza surowe wnętrza łodyg tej pospolitej rośliny do tej pory jadają dzieci. 15 Według innych odpowiedzi na ankietę „szczerbacz” to prawdopodobnie Cirsium rivulare (Jacq.) All. lub może C. oleraceum (L.) Scop. (por. Łuczaj 2008, 2011). 16 Łopian większy Arctium lappa L. 51  Boże drzewko mieszają „na surowo” z masłem niesolonem i używają „na rany”. Liście czarnej olszy przykładają na miejsca spuchnięte skutkiem „róży”. Liście „białej lilii” świeże a płatki korony w oliwie moczone przykładają na rany gnojące się – a te wywołują usunięcie gorączki i gojenie się ran. 35) Zupa kwaśna z owsa – zwie się żurem. Zupa kwaśna z żyta – zwie się barszczem. Zupa kwaśna z buraków – zwie się barszczem burakowym. Bania – liście ostroklapowe – ogonki ich płytko bruzdkowane pokryte kłującemi włosami – koniuszki kwiatu pomarańczowego odgięte, później zwisłe17. Gruszki Brzuchacze albo pokrywki duże pękate podobne z kształtu do kalarepy. Dawidki małe gruszki tylko jako „zależałki” jadalne – bo w stanie świeżym „dławią”. Gdule duże gruszki sypkie jak ziemniak, kanarkowo-żółte. Jakubówkami zwą gruszki i jabłka te, „które dojrzewają około św. Jakuba”. Kapustnice Małgorzatki okrągłe czerwone małe dojrzewają „na św. Małgorzatę”. Cukrówki Jabłka Mączki zielone biało poplamione. Muszkatułki „Zimostrawki” wszystkie, które późno dojrzewają. Cyganki duże jabłka o czarnem licu zamiast czerwonego.  Śliwy „Kobylochy” = kobyły, lubaszki, krakowianki, dymne, tarne.  Krokosz18 używają zamiast szafranu.                                                  17 Rostafiński we wcześniejszych wersjach kwestionariusza podaje po trzy cechy pozwalające odróżnić dwa gatunki dyni. Jednakże cechy te, prawdopodobnie omyłkowo, zostały przemieszane. Gutwiński w swej odpowiedzi cytuje niektóre z tych cech, na których podstawie można wnosić, że chodzi o Cucurbita pepo L. 52  W ogródkach chodują: „Nogietki”, śmierdziuszki v[el] śmierdziuchy, „trzewiczki” (=Aconitum), „Kogutki” = Aquilegia, fasolę z białymi i czerwonymi kwiatami, którą zwią „węgierskim grochem v[el] fasolą”. „Nasturcyę” = Tropaeolum, „Malwy v[el] ślazy”, „barwinek”, „sroczkę” = Delphinium, wyczkę zwaną niekiedy „pięknym Jasiem”19, „georginie”20 i inne w miarę indywidualnego gustu. — . — „Dzięgiel” (Pimpinella) moczą w okowicie przeciw cholerze. „Dzwonki” (Hypericum perforat[um]) zbierają przed czasem kwitnienia, suszą w cieniu i odwar z tegoż używają jako lek „na przesilenie”. Lubczykiem ze solą nacierają krowy „gdy je dziug spanuje”. Wrotycz używają do kąpieli małym dzieciom „gdy mają wrzody, bo się krew czyści”. Lewandę również do kąpieli „na suchoty dzieciom”. Szcząber i majeranek na przyprawę do flaków, ostatni także do kiełbas niektórzy używają oraz dzieciom (dają wąchać w mniemaniu że to pamięć wzmacnia) „na pamięć”. Marunka21 smarzona w maśle niesłonem – służy do smarowania dzieci, „gdy się otrzęsą przez bieganie i skakanie”. Mięta kędzierka do „twarogu” tj. sera rozrobionego z mlekiem i do „gumułek”. Mięta pieprzowa – odwar na powstrzymanie rozwolnienia. Szałwija gotowana w mleku małym dzieciom na kaszel; także do płukania zębów w celu ich wzmocnienia „gdy się chwieją” oraz na szkorbut i fluksyę. Rumianek odwar piją „na poty”, a także do zmywania głowy jako srodek oczyszczający. Czarnuszka do pieczywa. Kolendra do marynowania szynek. Kmin22 na zupę i do chleba. Koper do kwaszenia ogórków. Macierzanka odwar z żółtkiem na kaszel. Samą roślinę zaś dają pod kurę do gniazda na noc, by kurczęta rosły i pluskwy ginęły. Olej kupują: „konopny” i (lniany) „lanny”.                                                                                                                                                         18 Krokosz barwierski Carthamus tinctorius L. 19 Prawdopodobnie odmiana Phaseolus coccineus L. 20 Ozdobne odmiany różnych gatunków z rodzaju Dahlia sp. 21 Przypuszczalnie Tanacetum parthenium L. 22 Kminek zwyczajny Carum carvi L. nazywany w większości listów do Rostafińskiego kminem. 53    Literatura Hryniewiecki B 1934. Roman Gutwiński (4.XI. 1860 - 27.X. 1932). Jego życie i zasługi naukowe. Acta Societatis Botanicorum Poloniae 11(4): 661-683 Köhler P 1986. Józefa Rostafińskiego „Odezwa do nie botaników o zbieranie ludowych nazwroślin”. Wszechświat 87(1): 13-16 Köhler P 1993. Ankieta Józefa Rostafińskiego z 1883 roku dotycząca ludowego nazewnictwaroślin w Polsce. Analecta – Studia i Materiały z Dziejów Nauki 2(2): 89-119 Łuczaj Ł 2008. Dziko rosnące rośliny jadalne w ankiecie Józefa Rostafińskiego z roku 1883, Wild food plants in the questionnaire of Józef Rostafiński from 1883. Wiadomości Botaniczne 52(1 /2): 39-50 Łuczaj Ł 2011. Dziko rosnące rośliny jadalne użytkowane w Polsce od połowy XIX w. do czasów współczesnych. Wild food plants used in Poland from the mid-19th century to the present. Etnobiologia Polska, 1: 57-125 Łuczaj Ł J, Svanberg I, Köhler P 2011. Marsh woundwort, Stachys palustris L. (Lamiaceae): an overlooked food plant. Genetic Resources and Crop Evolution 58(5): 783-793 Rostafiński J 1883. Odezwa do niebotaników o zbieranie ludowych nazw roślin. Kraków 54     

Odpowiedź Romana Gutwińskiego (1860-1932) na ankietę etnobotaniczną Józefa Rostafińskiego (1850-1928) ogłoszoną w 1883 r.

https://journals.ur.edu.pl/ep/article/download/8097/6429

Odpowiedź Romana Gutwińskiego (1860-1932) na ankietę etnobotaniczną Józefa Rostafińskiego (1850-1928) ogłoszoną w 1883 r.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Journals of Rzeszow University - Open Journal System