The relations between religious (family, spatial or individual) and town in not simple. The progressive commercialization causes that pastorals that have been analyzed in the present article, loose their religious meaning. For example, we can meet the carols in advertising of coffee. The transformations concern the meaning of symbols in pastorals and their usage. 

(Відношення між релігією (родинною, просторовою або індивідуальною) та містом непрості. Прогресивна

комерціалізація зумовлює, що пасторалі, які проаналізовані в статті, втрачають їх релігійне значення. Наприклад, ми зустрічаємо колядки в рекламі кави. Ця трансформація стосується значення символів у пасторалі

та їх використання.

Kaźmierczak, A. (A. Kazmierczak)

Цифровий архів Острозької академії (Digital Repository of Ostroh Academy)

181Серія «Культурологія». Випуск 18УДК 008agnieszka Kaźmierczak“heJ KOlęda, KOlęda…” prZeKSZTałCeNIa TOżSamOśCI KulTurOWO- relIgIJNeJ W mIeśCIe Na prZyKładZIe paSTOrałKIКазьмєрчак А. «геЙ, КОлядА, КОлядА…» трАНСФОрмАцІя КУльтУрНО-релІгІЙНОї ІдеНтИчНОСтІ  В мІСтІ НА ПрИКлАдІ ПАСтОрАлІ. Відношення між релігією (родинною, просторовою або індивідуальною) та містом непрості. Прогресивна комерціалізація зумовлює, що пасторалі, які проаналізовані в статті, втрачають їх релігійне значення. На-приклад, ми зустрічаємо колядки в рекламі кави. Ця трансформація стосується значення символів у пасторалі та їх використання.Ключові слова: колядки, пасторалі, релігія, місто, символ.Kaźmierczak А. “heJ, CarOl, CarOl…” The TraNSfOrmaTION Of CulTural  aNd relIgIOuS IdeNTITy IN The TOWN ON The example Of paSTOralThe relations between religious (family, spatial or individual) and town in not simple. The progressive commercial-ization causes that pastorals that have been analyzed in the present article, loose their religious meaning. For example, we can meet the carols in advertising of coffee. The transformations concern the meaning of symbols in pastorals and their usage. Key words: carol, pastoral, religion, town, symbol.Казьмерчак А. «геЙ, КОлядА, КОлядА…» трАНСФОрмАцИя КУльтУрНО-релИгИОЗНОЙ ИдеНтИчНОСтИ В гОрОде НА ПрИмере ПАСтОрАлИСоотношение между религией (семейной, пространственной или индивидуальной) и городом непростые. Прогрессивная коммерциализация обуславливает, что пасторали, которые проанализированы в статье, те-ряют их религиозное значение. Например, мы встречаем колядки в рекламе кофе. Эта трансформация каса-ется значения символов в пасторали и их использованием.Ключевые слова: колядки, пасторали, религия, город, символ...żyjemy w świecie symboli, aświat symboli żyje w nas.»Jean CheyalierNa wstępie należy określić czym jest symbol oraz czym jest kolęda. Oba terminy z pozoru łatwe do określenia i zdefiniowania w toku głębszej analizy stają się problematyczne. Samo pojęcie symbolu wywodzi się od greckiego słowa σύμβολον sýmbolon, które oznaczało niewielki, rozłamany na pół podczas zawierania umowy przedmiot z gliny, kości, drewna lub metalu, jak np. tabliczka lub pierścień. Połówki stanowiły znak rozpoznawczy dla dwóch osób, które łączyła jakaś więź – przyjaźń, pokrewieństwo, interesy, obowiązki, uczucia. Czasownik συμβάλλω symbállo oznaczał «zbieram» lub «porównuję, składam, łączę» [1,s.1]. W momencie kiedy pytamy o rodzaje symboli pojawia się problem. W zależności od rodzaju dyscypliny naukowej, specyfiki danych badań oraz paradygmatu prezentowanego w analizie możemy wyróżnić szereg podziałów wynikających z tego zagadnienia. Na potrzeby analizy w poniższym artykule użyję podziału stworzonego przez Władysława Kopalińskiego. Wyrazu,,symbol» używano w różnych znaczeniach. I dziś nie przestał być terminem wieloznacznym. Całkiem z grubsza, praktycznie, symbole dzieli się zazwyczaj na:1) znaki konwencjonalne (jak flagi, herby, litery, cyfry, znaki fabryczne, drogowe, matematyczne itd.) oraz;2) przedmioty, pojęcia, wyobrażenia, przeżycia związane jakimś wewnętrznym stosunkiem (współbrzmiące, kojarzące się, mające,,wspólny rytm») z innym przedmiotem, pojęciem itd.Tylko ten drugi rodzaj symbolu jest tu przedmiotem naszego zainteresowania. Na obszarach tych samych lub pokrewnych tradycji kulturowych czy religijnych pewne rzeczy, wyrazy i znaki przywoływały w umysłach, © Agnieszka Kaźmierczak, 2017182 Наукові записки Національного університету «Острозька академія». uczuciach i wyobraźni naszych przodków inne rzeczy, wyrazy i znaki. W zjawisku tym istotne jest nie to, jakie są rzeczywiste związki między tymi rzeczami i pojęciami, ale to, w co wierzono i jak kojarzono” [2, s. 1].Same kolędy podzielić możemy na kilka typów. Jan Adamowski:1. Pastorałki i kolędy zakonne.2. Ludowe kolędy apokryficzne.3. Ludowe kolędy życzące.4. Kolędy gospodarskie.5. Kolędy panieńskie.6. Pieśń o kozie i szczodraki.7. Kolędy zaktualizowane [2, s. 1]. Każda z tych kategoria posiada swoje podtypy. Kategoryzacja stworzona przez Adamowskiego jest jedną z wielu analizujących daną tematykę. Przytoczony jednak przeze mnie podział wydaje się opisywać zagadnienie w pełni i przedstawiać problem w sposób zupełny. Zarzutem dla niej może stać się brak współczesnych form kolędowania, np. kolędy w reklamie, dlatego postaram się uzupełnić ją o kolędy przekształcone i skomercjalizowane. Z powodu ograniczonej ilości stron artykułu opisze tylko wybrane przykłady oraz formy kolędowania w aspekcie symboli. definicje miastaDla potrzeb dalszej analizy należy zadać sobie pytanie czym jest miasto. Nie jest kategoria jednoznaczna. Przedstawiciele poszczególnych nauk definiują ją w różnoraki sposób. Jedną z kategorii podziału teoretycznego jest nurt socjologii miasta i odpowiadające mu teorie: podejście demograficzne (melting pot model, teorie asymilacji, teorie push-and-pull factors); podejście ekologiczne (teorie wzorów rozmieszczenia w przestrzeni, teorie mobilności przestrzennej); podejście strukturalno – funkcjonalne (analiza miasta jako systemu społecznego, podejście instytucjonalne, analiza ról społecznych i systemu władzy, teorie społeczeństwa masowego, teorie funkcji i dysfunkcji); podejście kulturalistyczne (teorie stylu życia, hipotezy zróżnicowania kulturowego, model zmian kulturowych) oraz podejście konfliktowe (Marksowska teoria konfliktu, Simmlowska teoria konfliktu, neobehawiorystyczna teoria konfliktu) [3, s. 87] . Aleksander Wallis pisze: “liczne definicje podkreślają podstawowe znaczenie takich cech miasta jak zróżnicowanie zawodowe (bądź społeczna heterogeniczność), zróżnicowanie zabudowy, przewaga grup wtórnych nad pierwotnymi, przewaga kontaktów rzeczywistych nad kontaktami osobistymi, odmienne w stosunku do wsi rysy demograficzne miejskich społeczności. Niektóre z tych cech zgodne są z naszą wiedzą potoczną i wydają się oczywiste. Pogląd, że są one specyficzne jedynie dla miasta, niemal w każdym przypadku można kwestionować” [4, s. 58]. W świetle powyższego stwierdzić można, że nie jest możliwe jednoznaczne zdefiniowanie pojęcia. Możemy jedynie określić zakres tego terminu, który charakteryzuje go w relacji do wsi, osady lub zabudowy podmiejskiej. Cechami charakteryzującymi miasto, które najczęściej pojawiają się w literaturze jest: wykształcone społecznie centrum, prestiżowo – funkcjonalne zróżnicowanie architektury, silne zróżnicowanie i duża możliwość rozwoju przestrzeni miejskiej oraz ponadlokalne funkcje pełnione w stosunku do określonego terytorium1. W klasyfikacji dominuje podejście funkcjonalne, które analizuje w sposób formalny zagadnienie miejskości. Na potrzeby przygotowywanej pracy doktorskiej konieczne jest przeanalizowanie jeszcze jednego obszaru miejskiego, jakim jest przestrzeń kulturowa. Park pisze: “Miasto jest czymś więcej niźli aglomeracją jednostek wyposażonych w dobra komunalne, takie jak ulice, nieruchomości, oświetlenie elektryczne, tramwaje, telefony itp. Miasto jest także czymś więcej niźli prostą konstelacja instytucji i aparatów administracyjnych (…). Miasto jest raczej stanem ducha, zespołem zwyczajów i tradycji, postaw i sentymentów, nieodłącznie powiązanych tymi zwyczajami i transmitowanymi poprzez tradycje” [4, s. 58]. W czasie opisu przestrzeni społecznej miasta konieczne jest uchwycenie takich pojęć jak: struktura grup społeczno-etnicznych zamieszkujących jego obszar, ścieżki, czyli ciągi komunikacyjne poruszania się mieszkańców po strukturze przestrzennej miasta, które niejednokrotnie nie odwzorowuje tras komunikacji publicznej; krawędzie, czyli liniowe elementy przestrzeni miasta, nie traktowane jako trakty komunikacyjne; punkty węzłowe odzwierciedlające centralne punkty miasta np. szpitale; punkty orientacyjne stanowiące najbardziej charakterystyczne i typowe dla miasta elementy oraz sama przestrzeń miasta obejmująca przestrzeń kulturalną, rekreacyjną, polityczną oraz religijną [5, s. 218–229]. Szczególnym podziałem przestrzeni miejskiej jest wyodrębnienie sfery sacrum i profanum. “[…] Przestrzeń sakralna jako rodzaj przestrzeni znaczącej, wypadało by nazwać sferą organizującą i konstytuującą świat człowieka i wyodrębniając ten świat z amorficznej, niezorientowanej sfery profanum [6, s. 98–128] […] porządkującą hierarchicznie miejsca przestrzeni zamieszkane przez ludzi, tworząc tym samym jedyny stały punkt odniesienia za pomocą centrum, jako łącznika ziemi i nieba. Sfera sacrum, zrywając homogeniczność przestrzeni za pośrednictwem znaku, stanowi rzeczywistość obiektywną, absolutną, bo naznaczoną obecnością bogów. Może rozszerzyć się do rozmiarów miasta, ale bywa skazana na sytuacyjność, przypadkowość własnych ekwiwalentów materialnych pod 1 Cechy te pojawiły się już u N. Gista, L. Herberta, którzy w książce Urban Society opisywali centrum miasta w odniesieniu do nasilenia zakupów w Nowym Yorku, F. Znaniecki w latach 30 ubiegłego wieku podejmował tematykę mikrostruktury społecznej. Podsumowania dokonali natomiast Aleksander Wallis oraz Bogdan Jałowiecki. 183Серія «Культурологія». Випуск 18postacią świątyni, kamienia, drzewa, ognia etc. Jednakże zachowuje dystans obawy i niepewności, sugerowanej tajemnicy, zawsze mierzony od człowieka, zapewniając mu jednocześnie bezpieczeństwo egzystencjalne” [7, s. 97–98]. Miejską sferę sacrum podzielić możemy na: czystą sferę sacrum, quasi – sakralne strefy w sferze profanum obejmujące ześwięcczone obszary pierwszej sfery sacrum, osobiste obszary sacrum oraz strefy graniczne między obszarem sacrum a profanum2. Symbole w pastorałkachSzczególną formą kolęd są pastorałki. Sam termin pochodzi od “łac. pastoralis pasterski. Mniej oficjalna, najczęściej nieprzeznaczona do śpiewania w kościele. Spopularyzowała się w Polsce w XVII w. Łączy tematykę bożonarodzeniową z formą sielanki. Pastorałka polonizowała betlejemskie realia, wprowadzała chłopskie obyczaje, hierarchię szlachecką” [8, s.1]. Przykładem takiej kolędy może stać się:Popularna pastorałka z XVIII w.Lulajże, Jezuniu, moja perełko, Lulaj, ulubione me pieścidełko. Lulajże, Jezuniu, lulajże, lulaj! A Ty Go, Matulu, z płaczu utulajZamknijże znużone płaczem powieczki, Utulże zemdlone łkaniem wardeczki. Lulajże...Lulajże, piękniuchny nasz Aniołeczku, Lulajże, wdzięczniuchny świata Kwiateczku. Lulajże...Lulajże, Różyczko najozdobniejsza, Lulajże, Lilijko najprzyjemniejsza. Lulajże...Lulajże, przyjemna oczom Gwiazdeczko, Lulaj, najśliczniejsze świata Słoneczko. Lulajże...My z Tobą tam w niebie spocząć pragniemy, Ciebie tu na ziemi, kochać będziemy. Lulajże...Popularna pastorałka. Powstała prawdopodobnie w środowisku polskich karmelitanek. Na początku była śpiewana głównie w żeńskich klasztorach.Jezus malusieńki leży nagusieńki; Płacze z zimna, nie dała Mu Matula sukienki. 2xBo uboga była, rąbek z głowy zdjęła, W który Dziecię uwinąwszy, siankiem Je okryła. 2xNie ma kolebeczki, ani poduszeczki, We żłobie Mu położyła siana pod główeczki. 2xDziecina się kwili, Matusienka lili, W nóżki zimno, żłobek twardy, stajenka się chyli. 2xMatusia truchleje, serdeczne łzy leje: O, mój Synu! Wola Twoja, nie moja się dzieje. 2xPrzestań płakać, proszę, bo żalu nie zniosę, Dosyć go mam z męki Twojej, którą w sercu noszę. 2xPokłon oddawajmy, Bogiem Je wyznajmy, To Dzieciątko ubożuchne ludziom ogłaszajmy. 2xNiech Je wszyscy znają, serdecznie kochają, Za tak wielkie poniżenie chwałę Mu oddają. 2xO najwyższy Panie! Waleczny Hetmanie! Zwycieżony, mając rączki miłością związane. 2xLeżysz na tym sianie, Królu nieba, ziemi, Jak baranek na zabicie za moje zbawienie. 2xPójdź do serca mego, Tobie otwartego, Przysposób je do mieszkania i wczasu swojego. x2Albo mi daj swoje, wyrzuciwszy moje, Tak bedziesz miał godny pałac na mieszkanie Twoje. 2x2 Por W. J. Burszta, Antropologia kultury, Poznań, 1998, J. Tichner, Zło w dialogu kuszenia, Warszawa, 1982; A. Wallis, Informacja i gwar, Warszawa, 1979; A. Wallis, Socjologia przestrzeni, Warszawa, 1990; M. Eliade, Sacrum i profanum, O istocie religijności, Warszawa, 1996. 184 Наукові записки Національного університету «Острозька академія». A także :Oj Maluśki, Maluśki, Maluśkijako rękawicka, Alboli tez jakoby, jakobykawałecek smycka.Cy nie lepiej Tobie by, Tobie by siedzieć było w niebie, Wsak Twój Tatuś kochany, kochany nie wyganiał Ciebie.Tam wciurnasa3 wygoda, wygoda,Biedaa tu bieda wsędzie; Ta Ci teraz dokuca, dokuca,ta i potem będzie.Tam Ty miałeś pościółkę4, pościółkęi miękkie piernatki5; Tu na to Twej nie stanie6, nie stanieubożuchnej Matki.GłódTam kukiełki7 jadałeś, jadałeśz czarnuszką8 i z miodem; Tu się tylko zasilać, zasilaćmusis samym głodem.Tam pijałeś ceć jakie, ceć jakiesłodkie małmazyje; Tu się Twoja gębusia, gębusiałez gorzkich napije.Tam Ci zawsze służyły, służyłyprześliczne janioły; A tu lezys Sam jeden, Sam jeden,jako palec goły.Hej, co się więc takiego, takiego Tobie, Panie, stało, Żeć się na ten kiepski świat, kiepski światprzychodzić zechciało?Oj! gdybych ja jako Ty, jako Tytam królował sobie, Nie chciałbym ja przenigdy, przenigdyw tym spoczywać żłobie.Chociażby za pańszczyznę, pańszczyznę i chociażby ponoTalar jeden i drugi, i drugina rękę kładziono.Albo się więc mój Panie, mój Paniewróć do Twej dziedziny,Albo się zanieść pozwól, zanieść pozwóldo mej chałupiny.Będziesz się tam miał z pyszna, miał z pyszna,jako miałeś w niebie. Mam ja mleka słodkiego, słodkiego garnuszek dla Ciebie.podsumowanieRelacje między strefą religijną (rodzinną, przestrzenną lub indywidualną) a miastem nie jest prosty. Postępująca komercjalizacja powoduje, że pastorałki analizowane w artykule tracą swoje znaczenie religijne (np. kolędy w 3 Wciurnasa (gw.) – wielka (bliżej właściwego odcienia znaczeniowego byłoby słowo “cholerna”).4 Pościółka – zdrobnienie od “pościel”.5 Piernat – materac wypełniony pierzem.6 Nie stanie – nie będzie stać.7 Kukiełka – ciasto w kształcie ludzkiej figurki.8 Czarnuszka – roślina jadalna z rodziny jaskrowatych, charakteryzująca się czarnymi nasionami, stosowana jako przyprawa lub lekarstwo.185Серія «Культурологія». Випуск 18reklamie kawy. Przekształcenia obejmują samo znaczenie symboli w pastorałkach, jak również ich zastosowania. “Wydaje się”, że analizy tego zjawiska dokonał już Czesław Miłosz pisząc: Morał ktoś może wyczytać,Że lud warszawski czy rzymski Handluje, bawi się, kocha  Mijając męczeńskie stosy. Inny ktoś morał wyczytał O rzeczy ludzkich mijaniu, O zapomnieniu, co rośnie, Nim jeszcze płomienie przygasną.Bibliografia:1. Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych Władysława Kopalińskiego, adres : http://web.archive.org/web/20150330093332/http://slownikonline.pl/kopalinski/95C960FF4F71775C4125659A0078203D.php, dostęp: 24.11.2016 roku.2. Kopaliński W.  Słownik symboli, adres : http://doci.pl/dareks_/kopalinski-wladyslaw-slownik-symboli+fxxsvm, dostęp: 25 listopada 2016 roku.3. Majer A. Socjologia i przestrzeń miejska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2010.4. Wallis A. Socjologia wielkiego miasta, Warszawa, 1967.5. Czepczyński M., Sagan I. Przestrzeń społeczna Gdańska dwudziestego wieku, w : Humanistyczne oblicze miasta, pod red. Dobiesława Jędrzejczaka, Warszawa, 2004. 6. Eliade M. Sacrum i profanum, O istocie religijności, Warszawa, 1996. 7. Madurowicz M. Absolutny wymiar przestrzeni miejskiej, w: Humanistyczne oblicze miasta, pod red. Dobiesława Jędrzejczaka, Warszawa, 2004.8. Pastorałka, adres : http://dziedzictwo.ekai.pl/@@pastoralka, dostęp 27 listopada 2016 roku. 

“Нej kolęda, kolęda…” przekształcenia tożsamości kulturoworeligijnej w mieście na przykładzie pastorałki

(«Гей, Коляда, Коляда…» трансформація культурно-релігійної ідентичності в місті на прикладі пасторалі)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Цифровий архів Острозької академії (Digital Repository of Ostroh Academy)