«Bilim Politikası» kavramının çevresinde hemen daima «bilimin politikası olur mu?» sorusu gündeme gelmiştir. Yani bilimin, geleceğin belli zaman dilimleri içinde biçimlendirilerek, önceden saptanmış belli hedefleri planlama ve zamanlaması eylemine girişmek.«Bilim Politikası» kavramının çevresinde hemen daima «bilimin politikası olur mu?» sorusu gündeme gelmiştir. Yani bilimin, geleceğin belli zaman dilimleri içinde biçimlendirilerek, önceden saptanmış belli hedefleri planlama ve zamanlaması eylemine girişmek

Doğan, İsmail

Turkish

Eğitim ve Bilim / Education and Science (E-Journal)

Bilim Politikası ve Sosyal BilimlerAr. Gör. İsmail DOĞAN (*)«Bilim Plitikası» kavramının çevresinde hemen daima «bilimin politikası olur mu?» sorusu gündeme gelmiştir. Yani bilimin, gelece­ğin belli zaman dilimleri içinde biçimlendirilerek, önceden saptan­mış belli hedefleri planlama ve zamanlaması eylemine girişmek.Eğer bilim, «sistemli bir bilgi birikimi» olarak ele alınırsa, bu bi­rikimin kanalize edilmesi, zaman içinde yayılması ve toplanması da mümkün olabilecektir. Ancak bilime yalnızca «veri bankası» gözüyle bakmak hatalı, en azından eksik bir yaklaşımdır. Her nekadar «gözle­nebilir, deneylenebilir ve denetlenebilir» gibi, sınırlı ve açık belirleyi­cileri olsa da, bilimin özünde, ucu açık arayış dinamizmi vardır ki bu özellik, bilime kendi akışı içinde özgün bir dokunulmazlık kazandır­maktadır. Bu özgünlüğü ile ele alındığında bilim «istense dahi dışar­dan planlanamaz» (Tugaç, 1977, s. 5)Ne ki başta gelişmiş ülkeler olmak üzere, literatürde adı çokça geçen «bilim politikasıyla; bilimin kendi içindeki dinamizmini, kal­kınma planları hedefleri doğrultusunda omuzlayacak nitelikli insan- gücünün, niceliksel durumuyla, ulaşılmak istenen teknolojik düzey arasında ilintiler kurmak suretiyle, bunlarla katedilecek mesafelerin planlanması amaçlanmaktadır. Önem sırasına göre belli alanlarda, araştırma ve geliştirme (A + G) faaliyetlerini nitelikli araştırıcı sayısı ile arttırmak, araştırma ünitelerini geliştirmek, alanları gerekli insan- gücü, mali destek ve teknik imkânlarla beslemek, bilim politikasının genel hedefleri arasındadır. Her ülkenin bu hedefler paralelinde ha­zırladığı özel hedefler ise, bilim politikalarının «ulusal karakterini» çizmektedir. Olaya kalkınma ve gelişme açısından bakıldığında «insa­nın bilgi sınırlarını genişleterek doğayı daha çok kontrol edebilmesi, verimliliği artırması ile daha üstün yaşama düzeylerine ulaşması(*) Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Programlan ve öğretim Anabilim Dalı38(...)» (Tugaç, Ön-Ver, s. 9) düşüncesi, bilim politikalarının önemi­ni ortaya koyucu nitelik taşımaktadır.İnsanın bilgi sınırlarını genişletmesi, çevresini denetlemesi öy­le tek bir bilim dalıyla olacak iş değildir. Bilimin bütün ünitelerinin, olanca bilimsel kaynakların seferber edilmesi gerekmektedir. Bilimi, fizik alanında mahsur tutmak, daha doğrusu bilimi salt «fizik» ala­nında özelleştirmek, zihinsel süreçlerin büyük bir kısmını dumura uğratmak demektir. Oysa bilim politikalarında gözden kaçan bir ol­gudur bu. Hiçbir ülkenin; insanın insanla, insanın çevresi ile ilişki­leri nasıl olursa olsun, yeter ki savunmamız güçlü, ulusal gelirimiz yeterli, beslenmemiz dengeli olsun gibi bir tercihi olamaz. Bu iki açılım arasında varolması gerekli denge, ister istemez Dilim politi­kasına da yansıyacaktır. Ancak bu denge, zaman içinde sürekli do­ğa bilimleri lehine olmak üzere bozulmuştur.Bilindiği gibi, bilimlerin ortaya çıkışından gelişip serpilmelerine değin geçen olukum süreci, değişik yaklaşım kuramlarına neden olmuştur. İnsanın fizik çevresiyle ilişkileri, fizik çevrenin gizlerine yönelik merakı, doğa bilimlerine uzanan ilk gerekçe kabul edilir­ken; sosyal sorunları karşılama ve çözme arzusu da sosyal bilim­lerin başlangıcı sayılmıştır.Yeryüzünün başlangıç koşulları dikkate alındığında akla en uy­gun gelen gerekçelerdir, bunlar. İlk insanla başlayan ilk görgül (pratik) kaygı, fizik çevreye uymaktır. Fizik çevrenin yaptırımlarını göğüsleyebilme düşüncesi, bunda başarılı olan insanoğlunu doğayı da denetleyebilecek bilgi gücüne kavuşturmuştur. Doğa bilimleri! in­sanoğlunun bu ilk ilgi alanına gelip yerleşirken, ilk olmanın getirdi­ği imtiyazdan (ayrıcalık) fazlasıyla yararlanarak gelişimini sürdür­müştür. Kuşkusuz bu durum, sosyal bilimlere göre önemli bir ayrı­calıktır. Toplum hayatına geçişin bilinen boyutlarıyla birlikte sosyal bilimlerin önemi de artmıştır. «Sosyal yaşayış, insan ilişkileri, sosyal kurumlar, insan davranışlarını etkileyen değişmelerin sebep ve so­nuçlarının tesbiti, araştırılması, anlaşılması ve yorumlanması (...) «(Varış, 1973, s. 45). insanın «fizik konumunun» hemen yanında, belki de ondan daha önemli olarak, sosyal bilimlerin uğraş alanla­rını oluşturmaktadır.Böylelikle bilim dünyasından, insan ve toplum sorunlarına açı­lan bu pencereyle birlikte insanoğlu biliş ve kavrayışını bir diğer söyleyişle «zihni faaliyetlerini» en yaygın bir biçimde kullanma döne­mine girmiş olmaktadır. Yani zihin, artık varlığın bir tek alanında değil, birçok alanında işleyecektir. Bu şu demektir: Doğa bilimleri39ile, kendi dışındaki bilinmeze -fizik çevre fenomenine-yönelen insan, sosyal bilimlerle kendini ve toplumunu, merak ve sorgulamalarının merkezine oturtmaktadır.Ülke kalkınma modelleriyle, bunlara ışık tutma işlevindeki bilim politikalarının doğa ve sosyal bilimlerdeki bu aşamayı gözden uzak tutmamaları gerekir. Bilinmelidir ki «sosyal bilimlerde de temel amaç, bilginin geliştirilmesidir.» (Varış, Ön-Ver., s. 45). Bunu ihmâl eden bilim politikalarının, bilimin geliştirilmesinde işlevsel olamayacakları açıktır. Gelişmiş ülkeler, şimdilerde bu ihmalin sıkıntısını çekmekte­dir. Araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin büyük bir kısmının temel bilimlere hasredilmesi, doğa bilimlerinde aşırı uzmanlaşmayı doğur­muştur. Neredeyse «bir kapı kilidini bile araştırma konusu» (Varış, Mart-1985) yapabilen anlayışa, artık bilimsel ve aydın çevrelerden tepkiler gelmektedir.Bunun en anlamlı örneğini, Amerika Birleşik Devletlerinde gör mek mümkündür. «Savaştan dönen 8 milyon kişiye okuma-yazma imkânı sağlanmasının yanısıra, savunma ve sağlıkla ilgili alanlarda lisansüstü burslarla» (Chandle.r, Mat-1985) bu insanlarını bile uz­manlaştıran Birleşik Devletlerde artık «programlarda fazla bölünme ve uzmanlaşma eleştirilmektedir» (Chandler, Ön-Ver.)Kuşkusuz aşırı uzmanlaşmanın elle tutulur olumsuzluklarının böyle bir durum alıştaki payı büyüktür. Aşırı uzmanlaşma «(...) derin ve engin hudutları olan bilimde ilgi yönünden dar hudutlar içinde ka­lan bilim adamı tipi yaratmıştır. Bazı hallerde, mensup olduğu alan­da diakronik ve senkronik gelişmelerden dahi habersiz kalan bilim adamı, çalışmakta olduğu alan içinde bağlantıları ve ilişkileri göre­meyen bir duruma gelmiştir » (Varış, 1973, s. 57) Bilim adamı ile alanı ve alandışı arasındaki bu kopukluk, temel bilimlerde yoğun­laşan zihinsel faaliyetin sonucudur. Bunda ısrar eden bilim politi­kası, giderek «(...) radyonun nasıl çalıştığını bilmeyle, bir musikinin derinliğine vakıf olmayı» (Özel, 1978, s. 124) iki farklı şey olarak gören bir insan tekine ulaşacaktır.Tüm bu gerçeklere karşın, pekçok ülkede olduğu gibi. Türkiye’­de de araştırma ve geliştirme faaliyetleri içinde sosyalizasyona önemli ölçüde pay ayrıldığı söylenemez. Bu. olumlu bir durum değil­dir. Türkiye'de ilk sistematik bilim politikası, ilgili devlet bakanlığının çalışmasıdır. Başta 1983'te yapılan bu ilk çalışma olmak üzere (Türk Bilim Politikası, 1983-2003), araştırma ve geliştirmenin yapıldığı te­mel bazı kurumların plan ve etkinliklerinde, sosyal bilim çalışma­ları, hiç yer almamıştır. Bunlardan DPT araştırma ve geliştirmede hedefleri şöyle saptamıştır:40«1 — Üretimde kalite artışı ve maliyet düşüşü sağlamak,2 — Ucuz enerji kaynakları geliştirmek,3 — Doğal kaynakları geliştirmek,4 — Savunma sanayiini geliştirmek,» (ÖİK, 1983, s. 6)Bu hedefler, kalkınma planlarının önemli değişkenlerinden biri olan «sosyal tepkiyi» gözardı etmiştir. Böyle bir tespit, özel ihtisas komisyonu raporlarında kalsaydı, bunun bir önemi olmazdı. Yazık ki bilim politikasını yönlendirecek nitelikte olan -başta TÜBİTAK olmak üzere-benzeri kuruluşların etkinliklerinde de temel bilimler ve sos­yal bilimler arasındaki denge, temel bilimler yararına çalıştırılmıştır.Bu olgu, haklı şikâyetlerin konusudur. Araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yürütmek üzere Başbakanlığa bağlı olarak 278 sayılı kanunla 1963'te kurulan TÜBİTAK'ın «ismi ve işlevleri arasına, sos­yal bilimler kelime ve araştırmalarını sokabilmek bugün bile müm­kün olmamıştır.» (Kaptan, 1984, s. 11) Aynı kayıtsızlığı DPT’te de görmek mümkündür: «DPT (...) kuruluşundan bugüne kadar, ülkede­ki yüksek nitelikli insangücü, arz-talep tahmin istatistiklerine sosyal bilimlerdeki insangücünü dahil etmemektedir.» (Kaptan. Ön-Ver., s. 14) Oysa çağdaş bilimsel gelişmelerin doğruladığı gibi «bütünlüğü olan bir bilim politikasının gerçekleşmesi için fen ve teknolojide ol­duğu kadar, sosyal bilimlerde de yüksek ihtisas gücüne ihtiyaç var­dır.» (Varış, 1973, s. 58).SONUÇ :Bilimin ve Bilimsel çalışmaların taşıdığı önem, günümüz toplum- larında olanca varlığı ile hissedilmektedir. Bilim politikalarıyla bu önem üzerinde ciddiyetle durulmakta, sistem çalışmaları yapılmak­tadır. Bu anlamda «disipliner» denilebilecek bir yaklaşımla, varlığın tüm alanlarında aynı duyarlıkla «zihni faaliyet»ler yapılmasının teş­vik görür olması aşırı uzmanlaşmaya karşı bir set işlevini de taşı­maktadır.Araştırıcı sayısının artırılmasında «Üniversiteye girişte temel bilimlere yöneltilmesi» (Tübitak, 1983, s. 12) önerisini sosyalbilim- ler için düşünmeyen Tübitak’ın da bu yanlışından en kısa zamanda dönmesi gerekmektedir.«Uzun dönemli plan hedef ve stratejilerine ve ülkenin ekono­mik, endüstriyel ve sosyal kalkınma amaçlarına uygun bir bilim ve teknoloji ana planı hazırlanacaktır. Söz konusu anaplanın hazırlan-41masında 1983 yııinda sonuçlandırılan 'Türk Bilim Politikası 1983- 2003‘ konulu çalışma, bir hareket noktası olarak kabul edilecektir.» (5. beş yıllık kalkınma planı. 1985, s. 159)Kalkınma planındaki bu ifadelerle. 1983’teki Türk bilim politika sının esas alınacağı yeni bir Türk bilim politikası hazırlanması ön­görülmektedir. Umulur ki, Türk bilim politikasının bu ikinci ve önem­li aşamasında, sosyal bilimler, gereken yerini alır. Kuşkusuz böyle bir çalışmada en büyük katkıyı Üniversite yapacaktır. Çünkü Üni­versite «kuvvetli geleneksel bağımsızlığı, akılcı değerleri ile ülkede, bilim ve teknoloji politikasına yön çizecek yegâne kaynaktır.» (Va­rış, 1982, s. 89)İnsan ve toplum sounlarının giderek çoğaldığı bir dünyada, sos- yalbilim gerçeğini dikkate almayan bilim politikasının topluma ve in­sanlığa yapacağı katkı oldukça sınırlı kalacaktır.ÇALIŞMA İÇİN SEÇİLMİŞ KAYNAKÇAChandler, Alice, «Amerika Birleşik Devletlerinde Yüksek öğretim ve Kamu Po­litikası- (Ankara: A. Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesinde Verdiği Konfe­rans, 26 mart 1985)Kaptan, Saim. «Dertli Bilimler- (Ankara: Çağdaş Eğitim Dergisi, mart - 1984).özel, îsmet. Üç Mesele. (İstanbul: Düşünce yay., 1978).Tugaç, Ahmet «Milli Bilim Araştırma Politikası ve örgütleşme Sorunları» (Ankara: DPT, mart - 1977).Türkiye'nin Araştırma ve Geliştirme Politikasına Toplu Bakış (Ankara: TBTK, Bilim Politikası Ünitesi, 1983).Türk Bilim Politikası, 1983-2003. (Ankara: TC. Bakanlığı, 1983)Varış. Fatma. -Bilimsel ve Teknik Gelişmede Eğitimin Rolü- (Ankara: A. Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, c. 15, s. 2).------------------ . Türkiye’de Lisansüstü Eğitim-Sosyal Bilimlerde (Ankara: A. ÜEğitim Fakültesi Yay., 1973)-------------------«Aşın Uzmhanlaşma ve Sorunları Konulu Bir Görüşme- (Anka­ra: A. Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi, nisan-1985).42

Bilim Politikası ve Sosyal Bilimler

https://educationandscience.ted.org.tr/article/download/17/17

Bilim Politikası ve Sosyal Bilimler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Eğitim ve Bilim / Education and Science (E-Journal)