Litak, Stanisław

Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe

Annales Academiae Paedagogicae CracoviensisFolia  21 S tu d ia  H isto rica  III (2 0 0 4 )S ta n is la w  Litak (Lublin)Kościoły w miastach i na wsiW rozwoju struktur parafialnych podstawową funkcję pełni! zawsze rozwój osadnictwa, a zwłaszcza urbanizacja danego terytorium. Miasta były ośrodkami życia zbiorowego, handlu, rzemiosła oraz ogniskami nauki, zwłaszcza szkolnictwa. W miastach mieściły się także centra administracji państwowej i kościelnej1. Pierw­sze parafie wykształciły się ewolucyjnie jako instytucje wspomagające najstarsze jednostki organizacji kościelnej -  biskupstwa. Obok istniejących już od połowy IV w. w miastach Galii kościołów, przy których rezydowali biskupi, czyli katedr, zaczęły pojawiać się od przełomu IV i V w. w ważniejszych miejscowościach, miej­scach starego kultu pogańskiego, ośrodkach administracji państwowej i kompleksów dóbr, czyli w miastach, kościoły, które zdobywając coraz szersze uprawnienia kosz­tem katedr stały się kościołami parafialnymi. Początkowo bardzo duże parafie w miarę rozwoju osadnictwa ulegały podziałom. W ten sposób powstawała sieć kościołów parafialnych głównie w miastach1 2. Z czasem sieć ta objęła także wieś3. Następnie, w miarę dalszego rozwoju organizacji parafialnej, stopniowo wykształ­ciły się instytucie pośrednie między urzędem biskupa a parafią, jak archidiakonaty (lub instytucje analogiczne) i dekanaty, zwane też archiprezbiterami4.1 L. Benevolo, Miasto w dziejach Europy, przekl. H. Cieśla, Warszawa 1995, s. 37-56, 90-98, 117. Por. także: E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977, s. 161, oraz J. Kleczy ński. Miejskie biura statystyczne, w: Wybór polskiej myśli statystycznej. Wybór pism statystyków polskich, wyboru dokonał E. Rosset, przedmową opatrzył S. Konferowicz, Warszawa 1968, s. 160.1 Imbart de La Tour, Les paroisses rurales du IV  au X I siede, Paris 19002, passim; W. Abraham, Organi­zacja Kościoła w Polsce do połowy wieku XII, Poznań 19623, s. 192; P. Szafran, Rozwój średniowiecznej sieci parafialnej w Lubelskiem, Lublin 1958, s. 21-30.3 Por. np. F.X. Künstle, Die deutsche Pfarrei und ihr Recht zu Ausgang des Mittelalters a u f Grund der Weistiimer, Stuttgart 1905, s. 5-9. Późnym przykładem tego procesu w Polsce może być ziemia łukow­ska: S. Litak, Formowanie sieci parafialnej w Łukowskiem do końca XVI wieku. Studium geograficzno- -historyczne, RHum, 1.12, 1964, z. 2, s. 54-91.4 Por. B. Panzram, Die Anfänge der schlesischen Archidiakonate. Ihre Inhaber und ihr Recht bis zur ersten Hälfte des 14. Jahrhunderts, Eberswalde 1936, s. 42-53, 195; T. Silnicki, Organizacja archidiako-Także i w Polsce w rozwoju sieci parafialnej bardzo ważną funkcję zawsze spełniało miasto, bowiem, jak stwierdzono w dokumencie erekcyjnym parafii w miasteczku Nowodwór (ziemia stężycka) z 1612 r., „nie wypadało, by miasto po­zostawało bez kościoła [parafialnego]”5. Typowo miejskich parafii, tzn. położonych w granicach miast, w Rzeczypospolitej było jednak bardzo mało. Zwykle były to parafie tylko z siedzibami w miastach czy raczej (poza Śląskiem) w bardzo słabo rozwiniętych miasteczkach, do których należało ponadto kilka lub kilkanaście, a na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej -  kilkadziesiąt wsi i różnych innych osad4. Miało to duże znaczenie także dla rozwoju osadnictwa miejskiego. Pozostar anie w jednym okręgu parafialnym miasta jako jego centrum i okolicznych wsi zapew­niało łączność miasta z wsią i wyznaczało kierunki późniejszego rozwoju miasta7. W 2 połowie XVIII w. ok. 38% parafii w Rzeczypospolitej, na Śląsku i w Mołdawii miało swe siedziby najczęściej w tak rozumianych miastach. Pozostałe były to para­fie czysto wiejskie, jakkolwiek wsie, w których występowały kościoły parafialne, położone często obok pańskich dworów, należały do lepiej rozwiniętych. W struktu­rze osadnictwa zajmowały one miejsce tuż po miasteczkach*. Były to najważniejsze miejscowości w danej okolicy. W prowincji gnieźnieńskiej parafii miejskich, w sen­sie wyżej sprecyzowanym, było 1146, czyli 35,4%, wiejskich zaś 2079, czyli 64,5%, a we lwowskiej 448 (60,3%) i 295 (39,7%). W obydwu zaś diecezjach -  warmiń­skiej i wrocławskiej -  zależnych bezpośrednio od Rzymu było tylko 171 (23,2%) miejskich i 566 (76,8%) wiejskich.Już z tego zestawienia wynika, że parafie z siedzibami w miastach występowały przede wszystkim w diecezjach wschodnich o przewadze ludności ruskiej i Kościoła unickiego obrządku greckiego. Prawidłowość ta jeszcze bardziej jest widoczna, jeśli porównamy diecezje zachodnie ze wschodnimi. W 10 diecezjach wschodnich oraz w diecezji bakowskiej parafii miejskich było 934 (71,6%), a czysto wiejskich 371 (28,4%) na ogólną ich liczbę 1305. W 8 diecezjach zachodnich proporcje te były odwrotne: parafii miejskich było tylko 831 (24,4%), a wiejskich aż 2569 (75,6%) na ogólną ich liczbę 3400. Najwyższy odsetek parafii z siedzibami w miastach, nienatu w Polsce, Lwów 1927, s. 3-142; B. Kumor, Organizacja archidiakonatu w Malopolsce południowej, Prawo Kanoniczne, t. 2, 1958, nr 1-2, s. 391-423; J. Szymański, Powstanie archidiakonatu wojnickiego i jego organizacja, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, t. 5, 1958, z. 4, s. 83-102. Na temat początków dekanatów (archiprezbiteratów) na Śląsku por. B. Panzram, Die Anfänge, oraz B. Kumor, Początki orga­nizacji dekanalnej na ziemiach polskich, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, t. 7, 1970, z. 2, s. 89-101.5 AMetr, AEp. 38, k. 686-687 (quod nimirum non congruat oppidum sine ecclesia esse).4 Za Stanisława Augusta ok. 90% miast stanowiły „miasteczka całkowicie lub w znacznym stopniu zagra- ryzowane”; J. Kowecki, U początków nowoczesnego narodu, w; Polska w epoce oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, pod red. B. Leśnodorskiego, Warszawa 1971, s. 128.1 Por. J. Wiesiołowski, Miasto w przestrzeni społecznej późnego średniowiecza, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej, t. 3, pod red. S.K. Kuczyńskiego, Warszawa 1985, s. 305-386.* T. Lalik, Organizacje sąsiedzkie średniowiecznej wsi polskiej. KHKM, t. 24, 1976, z. 3, s. 454.licząc diecezji smoleńskiej, był w diecezji kijowskiej (90,3%), wileńskiej, (90,2%), kamienieckiej (89,8%) i żmudzkiej (81,0%). Mniejszy już był w archidiecezji lwow­skiej (69,1%) i diecezji łuckiej (63,8%). Z diecezji zachodnich na uwagę zasługują: poznańska (29,1%), gnieźnieńska (25,8%) i krakowska (25,8%). W diecezjach wschod­nich katolicyzm łaciński występował więc przede wszystkim w miastach będących ośrodkami wielkiej własności magnackiej9. Podobny układ obserwujemy, jeśli chodzi0 kościoły parafialne, filialne i kaplice publiczne razem wzięte. Również i w tym przypadku najwyższy odsetek tych świątyń występował w miastach na terenach wschodnich Rzeczypospolitej. W diecezjach wschodnich było 1177 (62,7%) kościo­łów w miastach i 701 (37,3%) na wsi, a w zachodnich odwrotnie -  4193 (72,1%) na wsi, a tylko 1619 (27,9%) w miastach. Natomiast w prowincji gnieźnieńskiej wystę­powało 3220 (62,5%) parafii z ośrodkami w miastach, a we lwowskiej tylko 392 (40,7%). Wysoki wskaźnik kościołów w miastach w prowincji gnieźnieńskiej wynika z tego, że 4 jej diecezje (inflancka, smoleńska, wileńska i żmudzka) znajdowały się na terenach wschodnich. Natomiast w dwóch diecezjach zachodnich -  warmińskiej i wro­cławskiej -  bezpośrednio zależnych od Stolicy Apostolskiej występowało 1281 (81,3%) kościołów na wsi i jedynie 295 (18,7%) w miastach10.W większym jeszcze stopniu były skoncentrowane w miastach kościoły zakon­ne zarówno męskie, jak i żeńskie. Aż 77% męskich placówek zakonnych występo­wało w Rzeczypospolitej w miastach, a tylko 23% na wsi. W zasadzie, poza pew­nymi wyjątkami, na wsi występowały tylko placówki drugorzędne, jak parafie, ko­ścioły filialne i kaplice prowadzone przez zakonników. Najbardziej miejskim zako­nem, nie licząc teatynów, którzy w Polsce mieli tylko 2 konwenty w Warszawie1 Lwowie, i krzyżowców z czerwoną gwiazdą (1 konwent) na Śląsku, byli duchacy, pijarzy, bonifratrzy, dominikanie (łącznie z dominikanami obserwantami), trynitarze i misjonarze mający od 100 do 90,9% swoich placówek w miastach. Wysoki procent (od 88,9 do 82,5%), placówek w miastach posiadali kanonicy regułami od pokuty czyli tzw. markowie oraz księża komuniści, reformaci, jezuici i franciszkanie kon­wentualni. Ponad 70,0% posiadali ich w miastach karmelici bosi i trzewiczkowi. Natomiast znacznie mniej (od 62,5 do 53,8%) posiadali tychże placówek w miastach paulini, premonstratensi i kanonicy laterańscy. Podczas gdy typowo wiejskimi za­konami byli kameduli (85,7% domów na wsi), cystersi (75,0%) i kartuzi (66,7%), a także marianie (96,0%) i benedyktyni (58,5%).Jeszcze w większym stopniu charakter miejski miały zakony żeńskie. Ogólnie biorąc aż prawie 92,0% żeńskich domów zakonnych znajdowało się w miastach. W wypadku zakonów zarówno męskich jak i żeńskich szczególne znaczenie miały duże miasta, jak Kraków, Warszawa, Lwów, Wilno, Lublin, Poznań, Wrocław11. ** M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986, s. 399-403."  Wszystkie dane statystyczne pochodzą z pracy: S. Litak, Kościół łaciński w Rzeczypospolitej około 1772 roku. Struktury administracyjne. Lublin 1996, s. 67-70."  Tamże, s. 101-104.M iastoL iczbaparafiiL iczba placów ek zakonów  m ęskichL iczba placów ek zakonów  żeńskichRazemKraków 1211 28 12 3 14 54Lublin 2 14 6 22Lw ów 5 22 9 36Poznań 7 10 5 22W arszaw a 4 25 11 40W ilno 4 22 9 35T a b e la . L iczba parafii i k lasztorów  w  6  najw iększych ośrodkach m iejskich w  Polsce i na L itw ie w  końcu X V III w .14Z tabeli wynika, że pod względem liczby parafii i klasztorów największym ośrodkiem w Polsce był Kraków. Do wielkich centrów życia kościelnego należy zaliczyć także Warszawę, Lwów i Wilno oraz Lublin i Poznań. Kraków nazywany już od końca XVI w. drugim Rzymem (altera Roma) wraz z Kazimierzem i Klepa- rzem oraz przedmieściami był największym ośrodkiem kościelnym nie tylko w Mało- polsce, lecz w skali całej Rzeczypospolitej. W liczącej w 1 połowie XVII w. 30 000 mieszkańców aglomeracji krakowskiej znajdowało się 50 kościołów parafialnych, filialnych, kaplic publicznych i kościołów zakonnych15. Ich liczba powiększyła się do 2 połowy XVIII w. do ok. 80, mimo zmniejszenia się liczby ludności Krakowa do 23 00016. Około pierwszego rozbioru oprócz parafialnych i zakonnych w aglomeracji tej było aż 28 kościołów filialnych, prepozytur szpitalnych i kaplic publicznych17, pod­czas gdy Poznań miał ich 11, Lwów 8, Wilno 7, Warszawa 6, Lublin 21*.Kraków, jedna ze stolic Polski, był wielkim ośrodkiem kościelnym. Ale należy pamiętać, że był on takim ośrodkiem w skali agrarnej Rzeczypospolitej, nieporów­nywalnym pod tym względem z zachodnimi stolicami, jak Paryż czy Londyn, liczą­cymi już we wczesnym średniowieczu po kilkadziesiąt. Londyn w 1200 r. miał 99 parafii, katedrę i klasztor augustianów. Jeden kościół przypadał tu na 1,5 hektara12 W rubryce tej policzono również parafie prowadzone przez zakonników, ponieważ stanowiły one także placówki zakonne.11 Licząc z opactwem cystersów w podkrakowskiej Mogile, S. Litak, Kościół łaciński, s. 500.14 Tabelę opracowano na podstawie: S. Litak, Kościół łaciński, s. 212,220 (parafie w Krakowie wraz z kate­dralną), s. 223 -  w Lublinie, s. 37,376 we Lwowie, s. 283-284 -  w Poznaniu, s. 303 -  w Warszawie, s. 331 -  w Wilnie, oraz 491-530, 531-538 (placówki zakonne męskie i żeńskie); Por. także J. Kłoczowski, Zakony męskie w Polsce w XVI~XVIII wieku, w: Kościół w Polsce, L 2: Wieki X V I-X V llI, Kraków 1969, s. 607; E. Janicka-Olczakowa, Zakony żeńskie w Polsce, w: tamże, s. 769.15 Por. M. Rożek, Kraków. Przewodnik historyczny, Wrocław 1998, s. 103.“  Liczby ludności Krakowa zaczerpnięto z: J. Bieniarzówna, Schyłek świetności, w: Dzieje Krakowa, L 2: Kraków w wiekach XVI-XV1U , pod red. J. Bieniarzówny, J.M. Małeckiego, J. Mitkowskiego, Kraków 1994, s. 200-225, J.M. Małecki, Kraków Oświecenia, w: tamże, s. 567.17 S. Litak, Kościół łaciński, s. 220-221.'* S. Litak, Kościół łaciński, s. 284,376,330,302,233.gruntu19. Wielkim skupiskiem kościołów był Erfurt, który w czasach Marcina Lutra liczył 90 kościołów i kaplic oraz 36 klasztorów20.Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że w porównaniu z ta­kimi katolickimi krajami Europy Zachodniej, jak Francja, gdzie w 2 połowie XVIII w. było ok. 42 000 parafii21 na ok. 551 600 km2, czyli na 1 parafię przypadało średnio zaledwie 13 km2 (w niektórych regionach Francji była ona jeszcze gęściejsza, np. w diecezji Boulogne22 na pograniczu francusko-niderlandzkim jedna parafia przypa­dała zaledwie na 5 km2, a jeden kościół parafialny lub filialny tylko na 3 km2), sieć parafialna w Rzeczypospolitej, nawet na jej terytoriach etnicznie polskich, była bar­dzo rzadka. Pozornie bardziej zbliżona do polskiej była sytuacja pod tym względem w Hiszpanii (w 1787 r. ok. 17 000 parafii na ok. 503 000 km2)23, gdzie przeciętna parafia liczyła ok. 29 km2, ale należy pamiętać, że osadnictwo było tu rozwinięte przede wszystkim na terenach nadmorskich i tam była ona bardzo gęsta, natomiast w głębi kraju było ono bardzo rzadkie, a więc i sieć parafialna była rzadka, co pod­wyższało ogólnokrajową średnią wielkość parafii. Sieć parafialna była również0 wiele rzadsza na etnicznie polskich ziemiach niż w sąsiednich Czechach i na Mo­rawach razem potraktowanych24 -  w XIV w. na 1 parafię średnio przypadało tu ok. 21 km2, a w samych Czechach, bez Moraw, przeciętna ta była znacznie niższa. Bardziej odpowiadała sytuacji polskiej sieć parafialna diecezji ołomunieckiej, poło­żonej głównie na Morawach (22 224 km2) oraz na Śląsku habsburskim (2071 km2)1 Śląsku pruskim (1283 km2); jedna parafia przypadała tu w 1772 r. na 49, a na jeden kościół parafialny lub filialny na 39 km2. Parafie na Morawach były jednak dużo ludniejsze. Przeciętna parafia w diecezji ołomunieckiej liczyła w 1772 r. 2459 osób wyznania katolickiego25. Jedynie zachodnie dzielnice Rzeczypospolitej (niektóre tereny Małopolski i Wielkopolski oraz Prus Królewskich) miały gdzieniegdzie strukturę parafialną zbliżoną do krajów zachodnich. Większych analogii można się dopatrywać także między parafiami polskimi a austriackimi24 (w niektórych regio-n  Paryż: A. Friedmann, Paris ses rues, ses paroisses du moyen âge a la révolution. Origine et evolution de circonscriptions paroissiales, preface de G. Le Bras, Paris 1959, s. 330 (tuż przed rewolucją 63 parafie w Pary­żu). Londyn: Ch. Brooke, Europa średniowieczna. 962-1154, przeł. J. Marzęcki, Warszawa 2001, s. 128.20 R. Friedenthal, Marcin Luter. Jego życie i  czasy, przeł. Cz. Tamogórski, Warszawa 1991, s. 27.21 J. Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza. Warszawa 1998, s. 250. We Francji sytuacja była jednak bardzo zróżnicowana. Tak np. w diecezji awinioóskiej 1 parafia przypadała na 28, a w diecezji Cavaille na 23 km2 -  M. Venard, L 'Eglise d ’Avignon au X V ľ siècle, Lille 1980, s. 85-86.22 Obliczono na podstawie danych w: A. Playoust-Chaussis, La vie religieuse dans le dioecèse de Boulo­gne a u X V Iir  siècle (1725-1790), Arras 1976, s. 45.23 E. Preclin, E. Jany, Les lutte politiques et doctrinales aux XVIP et X V lIľ  s., w: Histoire de l'Eglise, A. Fliehe -  V. Martin, t. 19, Paris 1955, s. 84.24 J. Kłoczowski, Młodsza Europa, s. 252. Por. Neuster und volständigsler Atlas des Königreiches Böhmen bestehend aus 16 speziellen Kreiskarten von F.J.H. Kreybich, Prag 1824-1834.25 Ustalono na podstawie: R. Zuber, Osudy moravské cirkve v 18. stoleti. 1695-1777, Praha 1987, s. 9-10, 187,282,288.24 H. Ferihumer, Die kirchliche Gliederung des Landes ob der Enns im Zeitalter Kaiser Josefs II. Haus Österreich und Hochstift Passau in der Zeitspanne von 1771—1792, Linz 1952, s. 30.nach górskich) oraz węgierskimi17. Pod względem terytorialnym bardziej odpowia­dała warunkom zachodnioeuropejskim sieć parafialna Kościoła prawosławnego, a następnie unickiego w południowo-wschodniej części Polski, jakkolwiek same kościoły i parafie prawosławne, a później unickie były pod każdym względem uboż­sze27 8. Trudno też porównywać miasta polskie z miastami zachodnioeuropejskimi. Największe miasta polskie można porównywać co najwyżej ze średnimi lub mniej­szymi miastami Europy Zachodniej, a zwłaszcza Moraw29.Tak więc należy przyjąć, że w uformowanej na starych ziemiach polskich w za­sadzie już w okresie średniowiecza i ustabilizowanej w XVI w. sieci parafialnej nie zachodzą właściwie żadne poważniejsze zmiany aż do XX w. Pewne zakłócenie wprowadzone przez reformację, w większości przypadków okazało się przejściowe. W omawianym okresie chętniej funduje się nowe placówki zakonne niż parafie. Poważny przyrost kościołów parafialnych można jednak zaobserwować na wschod­nich terytoriach Rzeczypospolitej. Z jednej strony widzimy stabilizację sieci para­fialnej na etnicznie polskich ziemiach, a z drugiej -  odbudowę organizacji parafial­nej na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej, po zniszczeniach wojennych 2 poło­wy XVII i początków XVIII w. Odbudowie tej towarzyszył także dalszy szybki wzrost liczby różnego rodzaju fundacji zakonnych. Wyraźne jest również duże zróż­nicowanie sieci parafialnej tak, jeśli chodzi o diecezje i województwa, jak i w sto­sunkach lokalnych. Tam gdzie występowało więcej obrządków i wyznań chrześci­jańskich, sieć parafii katolickich obrządku łacińskiego była rzadsza. Natomiast na terenach jednorodnie polskich, o dobrze rozwiniętym osadnictwie, była ona o wiele gęstsza. Zwrócić należy uwagę także na miasta, które z reguły były ośrodkami para­fii. Wreszcie trzeba podkreślić duże różnice w zagęszczeniu parafii między Polską a innymi krajami, zwłaszcza zachodnimi i południowymi, gdzie struktury kościelne, w tym także organizacja parafialna, były o wiele bardziej rozwinięte. Rzeczpospoli­ta, a nawet etnicznie polskie ziemie Korony, są pod tym względem prawie niepo­równywalne z katolickimi krajami zachodnimi.27 J. Hizi, Die kanonische Visitation des Stefan Kozo, Archidiakon von Eisenstadt (Vesvär in Burgen­land, Teil des Komitates Eisenburg, in den Jahren 1697-1698, Eisenstadt 1958, s. 45-125. Przebadano 15 parafii. Najczęściej liczą one 2-3 miejscowości, ale są i większe, liczące do 14 miejscowości.2* Por. W. Kołbuk, Kościoły wschodnie, s. 46-52.29 G. Wolny, Kirchliche Topographie von Mähren, mainst nach Urkunden und Handschriften. I. Abteilung, Bd. 1, Brünn (Brno) 1855, s. 30-199.

Kościoły w miastach i na wsi

http://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/11716/6110/1/AF021--41--Koscioly-w-miastach-i-na-wsi--Litak.pdf

Kościoły w miastach i na wsi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe