Dziurzyński, Adam

Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe

ADAM DZIURZYtfSKIKSZTAŁCENIE W SZKOŁACH WYŻSZYCH NAUCZYCIELI BIOLOGII1. Nie ulega chyba wątpliwości i nie wymaga dowodów, że w zawo­dowej wyższej szkole kształcenia nauczycieli winien student biologii po­siąść zarówno rzetelną wiedzę, jak i gruntowną znajomość metod pracy stosowanych w szkole ogólnokształcącej. Nauczanie w zakładzie kształ­cącym nauczycieli musi więc stać na poziomie wiedzy współczesnej, od­powiadającym wyższej uczelni, i winno jeszcze uwzględniać potrzeby szkoły podstawowej i średniej i wewnętrzne potrzeby przyszłego nauczy­ciela światłodawcy.W związku z tym należy założyć:Kształceniem nauczycieli biologii zajmować się mogą tylko wykładow­cy ze stopniem naukowym, posiadający znajomość programów szkol­nych, metod pracy w szkole ogólnokształcącej i dydaktyczne uzdolnienia, plan zaś studiów musi być dostosowany do potrzeb szkoły ogólnokształ­cącej.2. Bez względu na to, kto i w jakiej szkole podejmie się kształcenia nauczycieli biologów, musi przyjąć, że od tej chwili jego zadaniem bę­dzie przygotowanie do pracy ludzi, umiejących w sposób właściwy prze­kazywać młodzieży wiedzę zdobytą w uczelni i umiejących na niej kształ­cić i rozwijać umiejętności charakterystyczne dla biologii. Byłoby to roz­wijanie umiejętności obserwowania i eksperymentowania.Nie chodziłoby w tym przypadku o produkowanie biologów naukow­ców, tj. ludzi umiejących w widzianych przedmiotach i zjawiskach do­strzegać i opisywać to, co nowe, dotychczas nie poznane, a więc ludzi posuwających wiedzę biologiczną naprzód, ale o ludzi umiejących ją prze­kazywać młodzieży. Pomiędzy nauczycielem-biologiem a naukowcem- biologiem byłaby zasadnicza różnica, na pewno większa, niż w muzyce między odtwórcą a kompozytorem.Szkoła ogólnokształcąca ma istotnie specjalne potrzeby natury kadro­wej. Wiadomo, że nie każdy biolog nadaje się do pracy w szkole. I tak np. tylko taki odpowiada jej potrzebom, który w wystarczającym stop­niu zna swój przedmiot w różnych jego dziedzinach, a mianowicie za­równo botanikę, jak zoologię, ponadto ewolucjonizm i posiada wystar­czające wiadomości z zakresu organizacji, funkcji i higieny ciała czło­wieka; krótko mówiąc taki, który w zakresie biologii ma wykształcenie raczej encyklopedyczne, niż specjalistyczne.34W związku z tym zarówno program studiów, jak i wymagania grona uczących muszą być do tego celu dostosowane. Kierownictwu szkoły kształcącej nauczycieli nie fnoże zależeć na produkowaniu w dziedzinie botaniki i zoologii np. cytologów, histologów, anatomów porównawczych lub embriologów, systematyków, ekologów, geografów, genetyków itp., nie może mu chodzić o wychowywanie zoologów specjalistów, np. ento­mologów, ornitologów, parazytologów, a w botanice glono- lub grzybo- znawców, nie może mu odpowiadać nawet kształcenie tzw. zoologów i botaników. Przeciwnie: dążyć ono musi do produkowania nie zoologów i botaników, lecz przyrodników ogarniających mniej więcej równomier­nie i na poziomie całość wiedzy biologicznej w wystarczającym dla szko­ły ogólnokształcącej stopniu.Tego rodzaju ogólne wykształcenie nie pozbawia jego posiadaczy możli­wości naukowego opracowywania problemów metodycznych, ani też nie przeszkadza specjalnie zainteresowanym, a pragnącym pracować nauko­wo na niwie biologii w opracowywaniu w terenie zamieszkania, często odległym od ośrodków naukowych, np. tematów fizjograficznych.Kierownictwo szkoły kształcącej nauczycieli zdaje sobie doskonale z tego sprawę, że biologowie-naukowcy, chociażby znali świetnie np. an­tropologię lub embriologię, a nie potrafili rozpoznać w terenie pospoli­tego owada lub rośliny, nie nadają się w ogóle na nauczycieli.Można więc przyjąć, że kształcenie ogólne, a nie specjalistyczne w za­kresie biologii odpowiadałoby najbardziej potrzebom szkoły ogólno­kształcącej.3. Wykształcenie nauczyciela biologa musi być przy tym takie, aby go można było zatrudnić w szkole w pełnym wymiarze godzin. Prakty­ka wykazuje, że w obecnej chwili i prawdopodobnie w najbliższych la­tach trudno będzie znaleźć „czystemu biologowi“ zajęcie w szkole pol­skiej skutkiem braku etatów dla biologów. Byłoby znacznie łatwiej umieścić nauczyciela biploga w szkole, gdyby obok biologii potrafił on uczyć innego jeszcze przedmiotu. Skutkiem tego mówi się coraz głośniej o rozszerzeniu kwalifikacji studenta biologii na przedmiot poboczny.Trzeba zgodzić się z tym, że pomysł doczepiania przedmiotu pobocz­nego do przedmiotu kierunkowego o tak olbrzymim zakresie wiedzy, jak biologia, jest pomysłem raczej szkodliwym, niż pożytecznym. Prowadzi bowiem do spłycania kształcenia nauczyciela w przedmiocie kierunko­wym. Mimo to kierownictwo szkoły kształcącej nauczycieli musi się z tą koniecznością pogodzić. Chodziłoby jedynie o dobór takiego przedmiotu pobocznego, który by miał o ile możności ścisły związek z przedmiotem kierunkowym. Wobec tego należałoby się opowiedzieć przeciw nieodpo­wiedniemu łączeniu np. biologii z geografią i to bez względu na to, czy przedmiotem kierunkowym mmłaby być geografia, czy biologia. Nauki biologiczne tak się w ostatnich czasach rozrosły, że ich łączenie np. z geo­grafią jako przedmiotem kierunkowym byłoby ogromnym obciążeniem pamięci studenta, w dodatku nie rokującym pomyślnych wyników w przyszłości. Dotychczasowe doświadczenia krakowskie zdają się świad­czyć o słuszności tego przypuszczenia.Natomiast można by zgodzić się na łączenie biologii jako przedmiotu kierunkowego z chemią jako przedmiotem pobocznym. Chemia dla bio­logów jest bowiem nauką pomocniczą, korzysta z niej zawsze fizjolog35roślin i fizjolog zwierząt, stąd jako taka będzie ona stale wchodzić w pro­gram pracy studenta biologa. Uczynienie z niej przedmiotu pobocznego nie obarczy studenta w tym stopniu pracą dodatkową, co studiowanie od podstaw nowej dyscypliny, a zmusi go do rozszerzenia wiedzy w za­kresie ważnego dla niego przedmiotu wykładanego zawsze na studium biologicznym; będzie to z pożytkiem dla niego jako biologa i dla szkoły, w której stanie się kiedyś nauczycielem.Stąd płynie treść następującego założenia:W wyższej szkole kształcącej nauczycieli programy studiów biologii winny być tak skonstruowane, aby zapewniały studentowi możność zdo­bycia wiedzy w przedmiocie kierunkowym i pobocznym. Tym przed­miotem pobocznym dla biologa winna być chemia.4. W naszej szkole ogólnokształcącej dąży się do osiągnięcia nie tylko celów poznawczych, lecz również wychowawczych i kształcących.W programach szkolnych na pierwszym miejscu wśród celów wycho­wawczych postawiono „kształtowanie naukowego poglądu na świat, opar­tego na fundamencie współczesnych osiągnięć materializmu dialektycz­nego“. W związku z tym, obok założeń wypływających z przyjęcia zasad filozofii materialistycznej, a respektowanych w nauczaniu biologii przez nauczycielstwo szkoły ogólnokształcącej (np. materialność i poznawalność procesów i zjawisk), wyczuć można w obecnych programach biologii przy­jęcie z góry pewnych założeń związanych z przedmiotem i dla niego cha­rakterystycznych. Wprowadzenie ich ma na celu ułatwienie nauczycie­lowi kształtowania podstaw światopoglądu naukowego młodzieży przez biologię. Oto one:a. wszystkie ustroje przeszły, względnie przechodzą jeszcze, ewolucję;b. istnieje więź między ontogenią a filogenią;c. istnieje więź między budową ustroju a środowiskiem;d. istnieje zależność między budową narządu a jego funkcją;e. wiązanie teorii z praktyką jest koniecznym warunkiem osiągnięcia dobrych wyników w nauczaniu szkolnym biologii.Wymienione założenia, przyjmowane bez zastrzeżeń przez ogół biologów, nie mogą pozostać bez wpływu na programy nauczania i ich realizację w szkole kształcącej nauczycieli. Takie przedmioty, jak morfologia, fizjo­logia, ekologia roślin i zwierząt, a nadto ewolucjonizm, muszą w jej pro­gramach zająć poczesne miejsce. Wykłady zaś z zakresu wymienionych dyscyplin i związane z nimi ćwiczenia winny być ujmowane w sposób dialektyczny. Stąd przyjąć należy, że student biologii powinien otrzymać w swej szkole takie wykształcenie, aby rozumiał, na czym polega kształ­towanie podstaw światopoglądu naukowego młodzieży w zakresie biologii, i aby umiał je wpajać. .5. Zadaniem każdej wyższej szkoły kształcącej nauczycieli biologii mu­si być produkowanie pracowników umiejących w sposób właściwy prze­kazywać młodzieży zdobytą w uczelni wiedzę biologiczną.Nie ulega wątpliwości, że również naukowiec przekazuje ludziom zdo­bytą przez siebie wiedzę, np. w formie drukowanych prac naukowych: Lecz między przekazywaniem wiedzy przez naukowca i przez nauczyciela szkoły ogólnokształcącej jest olbrzymia różnica. Naukowiec przekazuje ją zazwyczaj innym naukowcom lub kandydatom na naukowców, prawie36zawsze ludziom dojrzałym i wykształconym podobnie, jak on, skutkiem czego jego sposób przekazywania wiedzy nie wymaga specjalnych studiów.Inaczej nauczyciel biolog. On ją musi przekazać w sposób niesfałszowa- ny dzieciom, względnie młodzieży, z czym związane są zawsze znaczne trudności. Można je naturalnie pokonać, lecz do tego potrzebna jest zna­jomość psychiki dziecka, znajomość zasad i metod wychowywania i nau­czania, wypracowana przez liczne już pokolenia pedagogów i metodyków naszych i obcych.Tę znajomość powinien zdobyć student w szkole wyższej w trakcie swych studiów nauczycielskich, a nie w długiej drodze w czasie swej pra­cy w szkole podstawowej czy średniej, ponieważ wyniki bywają wtedy na ogół marne. Zaznaczyć trzeba z naciskiem, że tu nie chodzi o przesłu­chanie i do tego jeszcze jak najpóźniej i w jak najmniejszym wymiarze godzin pewnej ilości wykładów i ćwiczeń z pedagogiki i metodyki biologii, jak to do niedawna praktykowało się na uniwersytetach. Zresztą doczepia­nie do programów szkół uniwersyteckich, np. do programów biologii, przedmiotów pedagogicznych, jako całkowicie obcych z ducha zadaniom uniwersytetów, nie mogło zmienić charakteru tych uczelni, ani też wpły­nąć na przekształcenie wyprodukowanych przez nie naukowców w peda­gogów szkół średnich.Tu chodzi o coś zupełnie innego. Dobrych nauczycieli dać może społeczeństwu tylko taka szkoła, w której od początku studiów aż do ich ukończenia panuje „klimat“ sprzyjający kształceniu nau­czycieli. Tego klimatu nie było i nie ma dotychczas w naszych szkołach kształcących naukowców. Zycie upływało i upływa w nich nadal, i słusz­nie, pod znakiem prac badawczych, a w związku z tÿm w dobrze postawio­nych pracowniach uniwersyteckich wytwarzał się i wytwarza nie klimat pedagogiczny, lecz zupełnie od niego różny i dla młodzieży więcej atrak­cyjny klimat naukowy. Charakteryzuje go zainteresowanie studentów problemami naukowymi przy równoczesnym lekceważeniu problemów związSnych z nauczaniem w szkole średniej. Jeśli program studiów w uni­wersytetach nie ulegnie gruntownej zmianie, to można przewidywać z dużą dozą prawdopodobieństwa, że będą one nadal wysyłać w teren ma­gistrów zoologów, względnie botaników, jednych i drugich wyspecjalizo­wanych w jednej gałęzi wiedzy zoologicznej lub botanicznej, którzy od­czuwać będą jako największe osobiste nieszczęście, jako złamanie karie­ry życiowej, konieczność szukania pracy w szkole, jeśli warunki życia w Polsce zmuszą ich do tego.Do kształcenia dobrych nauczycieli biologii potrzebny jest w szkole wyż­szej klimat pedagogiczny. Do stworzenia tego klimatu służą różne środki Jednym z nich, na który tutaj trzeba zwrócić uwagę, jest zmetodyzowa- nie w niej wykładów i ćwiczeń.Tu chodzi o to, aby wykłady i ćwiczenia z biologii były bez zarzutu tak co do formy, jak i treści, tzn. stały na poziomie szkoły wyższej, a obok tego były w zgodzie z przyjmowanymi w metodyce biologii zasadami nau­czania. Chodzi więc o wykłady i ćwiczenia będące wzorem nie tylko pod względem rzeczowym, lecz też pod względem metodycznym. Dezyderat ten jest na ogół dosyć trudny do zrealizownia, gdyż naukowcom wykładającym w uczelni wyższej, a także asystentom prowadzącym w niej ćwiczenia, brak jest często dostatecznej znajomości metodyki nauczania biologii. Mimo to37musi się przyjąć: wykładowcy w wyższej szkole kształcącej nauczycieli winni nie tylko znać metodykę nauczania biologii w szkole ogólnokształ­cącej* lecz również winni umieć i chcieć jej zasady stosować w praktyce.Aby wytworzyć w szkole charakterystyczny dla niej klimat pedagogicz­ny, winni oni wyrabiać w słuchaczach postawę nauczyciela nie w koń­cowych fazach kształcenia ich w uczelni, ale od pierwszego roku studiów, przez wiązanie wykładów i ćwiczeń z potrzebami przyszłego zawodu stu­denta.W związku z tym konieczne jest stosowanie niżej podanych zasad:a) Obok terminologii i nomenklatury naukowej wprowadzać trzeba także terminy i nazwy polskie. Może nie tyle terminologia, co nomenkla­tura polska, nie ma znaczenia dla naukowca, stąd też rzadko używa się jej w języku naukowym. Lecz znajomość nomenklatury polskiej jest koniecznie potrzebna nauczycielowi, gdyż tylko tą nomenklaturą może się posługiwać w szkole ogólnokształcącej.b) Wykładowcy w wyższej szkole kształcącej nauczycieli winni —  o ile możności —  dostosować wykłady i ćwiczenia pod względem treścio­wym do potrzeb szkoły ogólnokształcącej. Np. więź istniejącą między ontogenią i filogenią można ilustrować różnymi przykładami zarówno z obcej, jak i rodzimej przyrody. Ze względu na potrzeby szkoły ogól­nokształcącej w szkole kształcącej nauczycieli, stosującej wykłady zmetodyzowane, winni wykładowcy dobierać przykłady z przyrody kraju ojczystego, nadające się najlepiej do wykorzystania w szkole średniej.c) W związku z potrzebami szkoły ogólnokształcącej wykładowcy powin­ni żądać od studenta nie tylko zapoznawania się z literaturą naukową, lecz także z dziecięcą i młodzieżową. Zwracanie uwagi na jej istnienie, wymienianie ważniejszych pozycji oraz uwydatnianie ich znaczenia w kształceniu dzieci i młodzieży wzmaga klimat pedagogiczny w szkole.d) Kształtowanie postawy nauczyciela biologii winno odzwierciedftć się w odpowiednim prowadzeniu ćwiczeń we wszystkich dyscyplinach biologicznych. Jednym z ważniejszych celów prowadzenia ćwiczeń biologicznych w szkole ogólnokształcącej jest kształcenie przez nie umiejętności obserwowania i eksperymentowania. Zgodnie z obecny­mi zasadami nauczania pozostawia się uczniowi w ćwiczeniach dosyć dużą dozę samodzielności w obserwowaniu przedmiotów i zjawisk i w eksperymentowaniu. Osiąga się przez to wyniki bez uprzedzania z góry, co ma uczeń zobaczyć lub też jaki wynik ma dać eksperyment. Tego sposobu prowadzenia ćwiczeń z różnych powodów, niekiedy ze względu na zbyt obszerny program i chroniczny brak czasu, nie uwzględnia się prawie zupełnie w ćwiczeniach o naukowym nastawie­niu. Prowadzi to w następstwie do późniejszego naśladownictwa przez studentów tych niewłaściwych metod na terenie szkoły. W szkole kształcącej nauczycieli, w której istnieje klimat peragogiczny, prze­ciwdziała się temu niebezpieczeństwu przez wprowadzenie ćwiczeń botaniczno-zoologicznych z morfologii i fizjologii dostosowanych te­matycznie i metodycznie do potrzeb szkoły ogólnokształcącej. Tego rodzaju ćwiczenia winien prowadzić w uczelni pracownik obeznany dobrze z metodyką biologii.38Podane powyżej cztery przykłady mówią wyraźnie o odrębności kształ­cenia studentów biologii na nauczycieli od kształcenia ich na naukowców. W podobny sposób przez cały czas trwania studiów wiąże się w szkole pe­dagogicznej wykłady i ćwiczenia z przyszłym zawodem słuchacza. Sprzyja to tworzeniu właściwych kadr nauczycielskich. Dotychczasowa praktyka dowodzi, że wychowany w tym klimacie student idzie do zawodu nauczy­cielskiego z zapałem i pracuje w nim z poświęceniem i pełnym zadowo­leniem własnym i szkoły, w której go zatrudniono.Stąd przyjąć należy, że wytworzenie klimatu pedagogicznego w szkole kształcącej nauczycieli biologii jest koniecznością.6. Jednym z założeń, na których wspiera się nauczanie biologii w szko­le ogólnokształcącej, jest obowiązek łączenia teorii z praktyką. W związ­ku z tym wprowadzono w szkole ogólnokształcącej zajęcia uczniów pod kierunkiem nauczycieli w pracowni szkolnej, kąciku żywej przyrody, na działce szkolnej, na wycieczkach i w muzeum szkolnym.Bez względu na to, w jakim kierunku pójdzie u nas obecnie wiązanie teorii z praktyką, można przewidywać, że lwia część tych zajęć pozostanie. Jak długo zaś utrzymają się one w szkołach ogólnokształcących, tak dłu­go również w szkołach kształcących nauczycieli trzeba będzie dbać o odpo­wiednie przygotowanie studenta do oczekujących go zajęć praktycznych w szkole.W związku z tym w szkole kształcącej nauczycieli trzeba wprowadzić wykłady i ćwiczenia z agrobiologii i ogrodnictwa, ponadto ćwiczenia techniczne przynajmniej w papierze, tekturze i drewnie, w rysowaniu obrazów, fotografowaniu, w montowaniu preparatów makro- i mikrosko­powych, ogółem zajęcia praktyczne bardzo ważne dla wykształcenia nau­czyciela, nieważne lub mało ważne dla naukowca.Można ogólnie powiedzieć, że kształcenie nauczycieli biologii pod tak wieloma względami różni się od kształcenia naukowców biologów, że uwzględnienie obu kierunków nauczania w jednej szkole wydaje się moc­no problematyczne.39

Kształcenie w szkołach wyższych nauczycieli biologii

http://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/11716/3306/1/05--Ksztalcenie-w-szkolach-wyzszych--Dziurzynski.pdf

Kształcenie w szkołach wyższych nauczycieli biologii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowe