Grzegorz Krzywiec

Zagłada Żydów Studia i Materiały

Directory of Open Access Journals

Kevin P. Spicer, Hitler’s Priests. Catholic Clergy and National Socialism, Northern Illinois University Press, in association with the United States Holocaust Museum, DeKalb 2008Prezentowana praca jest dziełem amerykańskiego badacza, a zarazem duchow-nego, benedyktyna z Kongregacji Świętego Krzyża (CSC), i nosi wyraźnie piętno rozliczenia z pewnymi nieznanymi szerzej epizodami w dziejach katolicyzmu w Niemczech hitlerowskich. Już po lekturze wstępu trudno oprzeć się wrażeniu, że praca ta w uczciwości i rzetelności w stawianiu pewnych problemów wyprzedza o lata – uwzględniając nieliczne wyjątki – polską literaturę przedmiotu powstającą w kręgach katolickich. Chronologiczno-przedmiotowy układ monografii Spicera, choć miejscami nieco konwencjonalnie sproblematyzowany, broni się doskona-le. Autor poprowadził swoją narrację wokół perypetii kapłanów zaangażowanych w narodowy socjalizm. Praca wzbogacona została pomocnymi biogramami głównych bohaterów, a tak-że faktami z dziejów Kościoła katolickiego w państwach niemieckich, w tym przede wszystkim dotyczących funkcjonowania Kościoła pod rządami reżimu nazistow-skiego. Czytelnik zaznajomiony z literaturą przedmiotu znajdzie tam liczne odniesienia do wielu istotnych w historiografii ostatniego dwudziestolecia debat1. Są tam także odnotowane ważne dla tej problematyki dyskusje wokół prac podnoszących istot-ny udział wątków religijnych w narodowym socjalizmie, w tym zwłaszcza głośna rozprawa Richarda Steigmanna-Galla2. Prace te przypominają, że wewnątrz same-go ruchu nazistowskiego istniały silne prądy ideowe tzw. pozytywnego chrześci-jaństwa skupione na tym, by „aryzować” i „dejudaizować” religie chrześcijańskie. Jak argumentuje Steigmann-Gall, wcale nie były one mniej wpływowe od nurtu neopogańskiego, któremu zwykle przypisuje się dominującą pozycję w ideologii NSDAP. Autor ten, dodajmy, idzie dalej, określając nazizm jako wersję religijne-go sekciarstwa mającego głębokie korzenie w tradycji kościelnej. Jak pokazują ostatnie opracowania, pomijając nawet te najbardziej skrajne, elementem łączą-cym wszystkie ruchy ideowe – zarówno pseudochrześcijańskiego, jak i neopogań-skiego pochodzenia – spoiwem ideowym ich uczestnictwa w ruchu nazistowskim 1 Przekrojowe wprowadzenie do tej problematyki w związku z opublikowaniem pracy Daniela J. Goldhagena stanowi zbiór studiów pt. „The Goldhagen Effect”. History, Memory, Nazism-Facing the German Past, red. G. Eley, Ann Arbor 2000. 2 R. Steigmann-Gall, The Holy Reich: Nazi Conceptions of Christianity, 1919–1940, Cam-bridge 2003.Recenzje496był radykalny antysemityzm, konstruowany jako ideowe spoiwo etniczno-rasowej wspólnoty narodowej (Volksgemeinschaft)3.Monografia Kevina P. Spicera wskazuje, że grupa księży – w tym także działaczy katolickich – czynnie zaangażowanych w nazizm nie była duża, liczyła zaledwie kilkaset osób. Niemniej ich rola, kulisy osobistych karier i pozycja w strukturach państwa nazistowskiego i sytemu władzy wiele mówią o mechanizmach funkcjo-nowania tego reżimu. Spicer odnalazł sto kilkadziesiąt, a opisał i przeanalizował szczegółowo kilkanaście przypadków księży, którzy z ruchem narodowosocjali-stycznym związali się od samego początku bądź przyłączyli się doń w drodze ewo-lucji swoich poglądów, zwykle w ostatnich latach Republiki Weimarskiej. Okresem granicznym, jak wiele wskazuje, było uzyskanie przez partię Hitlera statusu naj-większego ugrupowania na prawicy nacjonalistycznej, co nastąpiło między rokiem 1930 a 1933. Czy istniał zatem model kształtowania się księdza nazisty? Co najbardziej przy-ciągało do nazistowskiego ruchu przyszłych „brunatnych księży”? Czy owi koś-cielni zwolennicy nacjonalistycznego ekstremizmu w jakiś sposób kształtowali ten heterogeniczny ruch, czy wręcz przeciwnie, księża naziści poddawali się logice prawicowego populizmu w Niemczech? A z drugiej strony, co budziło wśród nacjo-nalistycznego kleru katolickiego największe opory przed ugrupowaniem Hitlera? Czy było jakieś non possumus dla katolickich kapłanów, nawet tych, którzy jawnie sympatyzowali z narodowym socjalizmem?Od razu trzeba powiedzieć, że odpowiedzi na wszystkie te pytania nie staną się po lekturze pracy Spicera do końca jasne. Byłoby niezmiernie trudno wskazać na jeden klucz interpretacyjny tych zaangażowań. Z pewnością ruch nazistowski przy-ciągał i fascynował część młodzieży katolickiej, a także młodsze i średnie pokolenie kleru katolickiego i teologów katolickich bardziej niż starsze pokolenia. Najbardziej podatni okazywali się księża 30–40-letni, czasami też ich młodsi koledzy, choć zda-rzały się wyjątki, jak przypadek Josepha Muellera (ur. 1855), doktora filozofii, jed-nego z najbardziej elokwentnych adwokatów polityki rasowej NSDAP, czy Johanna Bernarda Seillera OSB (ur. 1863), wieloletniego promotora ugody między reżimem nazistowskim a Kościołem. Największą opozycję nazizm jako ruch polityczny budził wśród starszego, bar-dziej konserwatywnego duchowieństwa. W tych kręgach znaleźli się również naj-bardziej potem znani opozycjoniści, a także, o czym nie należy zapominać, ofiary rządów Hitlera. Co interesujące, znakomita większość „brunatnych księży” starała się pogo-dzić swoją katolicką formację z nazistowskim programem, nawet jeśli pewne jego elementy (np. program eutanazji) postrzegali jako kontrowersyjne. Wielu z tych kapłanów uważało swoje postawy za młody, odnowicielski nurt w Kościele kato-lickim, a siebie samych za awangardę przemian, pośrednio czy wprost wskazując 3 Por. Volksgemeinschaft. Neue Forschungen zur Gesellschaft des Nationalsozialismus, red. M. Wildt, F. Bajohr, Frankfurt am Main 2009.Recenzje 497na Hitlera jako charyzmatycznego przywódcę politycznego – zestawianego z no-wym wcieleniem Chrystusa – którego wizja odrodzenia Niemiec miała prowadzić do głębszych zmian w Kościele. Niektórzy, jak np. Franz Seidl, jeden z głównych bohaterów książki, chcieli pełnego zjednoczenia najważniejszych obrządków i wy-znań religijnych, z oczywistym wykluczeniem Żydów.Co znamienne, katalizatorem postaw i późniejszych zachowań księży nazistów nie okazał się stosunek księży katolickich do antysemityzmu, a później do Zagłady. Trudno w tym miejscu wnikać, w jakiej mierze duchowieństwo na tle innych grup społeczeństwa niemieckiego było wrażliwe na masowe mordy Żydów na wschodzie Europy. Spicer nie pozostawia zresztą złudzeń; dla uwikłanych w ruch nazistowski księży radykalny nazistowski antysemityzm nie stanowił przedmiotu kontrowersji. Pisze dobitnie o tym już we wstępie (s. IX). Wyjątki – rzecz jasna – się zdarzały, ale w tej materii przeważała pełna akceptacja, jeśli nie wręcz utożsamienie się progra-mem nazistów. Więcej nawet, to właśnie obietnica rozwiązania „kwestii żydow-skiej” była jednym z ważniejszych, jeśli wręcz nie najważniejszym wyznacznikiem ich światopoglądu. Kapłani, często doskonale wykształceni teologowie katoliccy, potrafili gładko połączyć postulaty czystości rasowej ze swoim katolickim credo. Czy było w tej – z dzisiejszej perspektywy zadziwiającej – symbiozie wiary chrześ-cijańskiej z rasowym ekskluzywizmem zawarte przyzwolenie na fizyczną elimina-cję Żydów? Jednoznaczna odpowiedź na tak postawione pytanie jest oczywiście pułapką rozumowania teleologicznego, zakładającego implicite mordercze intencje nazistów, a więc stanowi projekcję współczesnej wiedzy na tamte realia i uwikła-nia. Być może ważniejsze, a na pewno ciekawsze, jest jednak co innego: W jaki sposób „brunatni księża” adaptowali tę antyżydowską politykę i jej eksterminacyj-ne konsekwencje?Kevin Spicer przywołuje kilka takich impulsów, które skierowały katolickich księży w stronę nazizmu. Pierwszą, bodaj najważniejszą inspirację stanowiła nacjonalistyczna gorączka, która po I wojnie światowej owładnęła sporą częścią społeczeństwa niemieckiego. Poczucie traumy po przegranej wojnie, upokorze-nie i kryzys dumy narodowej, owocujące eksplozjami brutalnego, ledwie masko-wanego szowinizmu, spotkać można u wielu jego bohaterów, często kapelanów frontowych. Drugi, równie istotny impuls, to właśnie antysemityzm. Książka ame-rykańskiego historyka to dobra ilustracja znanej tezy izraelskiej badaczki Schula-mit Volkov o antysemityzmie jako części niemieckiego konserwatywno-nacjonali-stycznego kodu kulturowego. Posługując się licznymi opracowaniami i wynikami własnej szeroko zakrojonej kwerendy archiwalnej przekonująco pokazuje głębię i rozpowszechnienie antysemickich postaw wśród zachowawczej części społeczeń-stwa niemieckiego. Ruch hitlerowski wydobył je tylko z latentnej formy i umiejętnie zradykalizował. Żydzi jako uosobienie upadku imperialnej Rzeszy, personifikacja słabości liberalno-demokratycznych Niemiec weimarskich; rozwiązłości kojarzo-nej z artystyczną bohemą Berlina lat dwudziestych, z którą tak zacięcie walczył w swych filipikach Goebbels, „zażydzonego bolszewizmu” i infiltrowanej przez Żydów socjaldemokracji, zdegenerowanej sztuki itd.; wszystkie te kulturowe sko-Recenzje498jarzenia, zlewające się w program usunięcia Żydów z życia publicznego, były sil-nie ugruntowane w światopoglądzie niemieckiej prawicy. Wielu bohaterów książki to autorzy zwykle już dziś zapoznanych traktatów antysemickich, bardzo często wspierających się na głębokiej podbudowie teologicznej. Inne motywy akcesu księży do narodowego socjalizmu są już mniej wyraźne. Spora grupa poddała się hipnotyzującej sile samego Hitlera. Powtarzającym się źródłem dyskomfortu du-chownych w ramach Kościoła były ich osobiste, niejednokrotnie przyziemne ambi-cje. W zasadzie jednak w większości przypadków mamy do czynienia z kapłanami głęboko oddanymi misji Kościoła i „idei narodowej”.A jednak rozwój ruchu nazistowskiego i osobiście postawa Hitlera nie wzbu-dziły początkowo powszechnego entuzjazmu w kręgach katolickich. Na ten stan rzeczy złożyło się wiele przyczyn. Z pewnością od wodza narodowych socjalistów odstręczała jego rewolucyjna retoryka i takież metody w praktyce politycznej. Ke-vin Spicer pokazuje to dogłębnie, przywołując katolicko-konserwatywną Bawarię lat dwudziestych, która bynajmniej nie pokochała kawiarnianego demagoga. Bez wątpienia zniechęcała Kościół agresywna taktyka ruchu nazistowskiego, który konkurencję traktował bezwzględnie, a przeciwników brutalnie. W momen-cie tworzenia się ruchu nazistowskiego bardzo widocznie były elementy volkistow-skie i mistyczno-germańskie, upatrujące zresztą w Kościele katolickim (i nie tyl-ko) obcą narośl, którą należy usunąć. Wśród niemieckich katolików żywe były też opory przed centralistyczną tradycją państwową, która niemal od początku czyniła zakusy na pozycję Kościoła, a którą Hitler zdawał się efektywnie rewitalizować. Jak jednak wiadomo, Hitler nie tylko z taktycznych powodów nie zdecydował się na całkowitą konfrontację z Kościołami chrześcijańskimi. Tak zwany ruch nordycki, nurty neopogańskie, widoczne w latach dwudziestych, w następnej dekadzie stra-ciły na znaczeniu. Tym, co bardziej niż powszechna wiara w wyższość germańskiej rasy jednoczyło zróżnicowany ruch nazistowski, stał się kult wodza i sukcesy w po-lityce społecznej, które dały partii narodowosocjalistycznej – i osobiście Hitlerowi – masowe poparcie. Nazwiska Philipa Hausera, Josepha Hubera, Lorenza Piepera, Josepha Rotha czy Josepha Wirtha, „brunatnych księży”, członków NSDAD, którzy oddali duszę nazi-zmowi aż do końca, niewiele dziś komukolwiek mówią. Doprecyzujmy, większość „brunatnych księży” nie wstąpiła nawet w szeregi partii, czy to z racji sprzeciwu wyższych zwierzchników kościelnych, czy z chęci zachowania wpływów w swoich lokalnych wspólnotach religijnych. Kiedy w drugiej połowie lat trzydziestych re-żim hitlerowski chciał podporządkować sobie także Kościół katolicki – niezgodnie zresztą z zawartym przez Hitlera konkordatem – członkostwo w NSDAP zaczęło być postrzegane dwuznacznie, i to po obydwu stronach. Spora części księży nazistów po przejęciu władzy przez Hitlera weszła w struk-tury państwowe. Elita najbardziej oddanych sprawie, jak wspomniany ks. Hauser, osiągnęła nawet prominentne stanowiska w hierarchii nazistowskiej. Zwykle, co charakterystyczne, lokowali się zresztą w powstających jak grzyby po deszczu in-stytucjach propagujących antysemityzm (np. Institut zur Erforschung und Beseiti-Recenzje 499gung des jüdischen Einflusses im deutschen Leben). Inni usilnie starali się wypra-cować platformę dla jednoczącej współpracy między katolicyzmem a narodowym socjalizmem. Kilku porzuciło stan kapłański, by wstąpić do różnych formacji SS. Większość księży nie zrobiła wszakże spektakularnych karier w państwie nazistow-skim. Rzadkie były za to rozczarowania systemem i odejścia „brunatnych księży” na wewnętrzną emigrację. Czy niemiecki Kościół katolicki wyszedł więc obronną ręką z tej konfrontacji z nazizmem? Praca amerykańskiego historyka to także opis batalii niemieckiego Kościoła o zachowanie własnej tożsamości. Kevin Spicer nie daje tu definitywnych odpowiedzi. Choć w jego książce bez wątpienia można znaleźć kilku, może nawet kilkunastu pozytywnych bohaterów, którzy potrafili się przeciwstawić misternej, a czasami przeciwnie, brutalnej polityce nazistów, jak choćby powracający na kar-tach pracy wrocławski kardynał Adolf Bertram czy kard. Michael Faulhaber, autor skłania się ku poglądowi, że Kościół katolicki raczej bronił swojej pozycji, niźli fak-tycznie rozpoznał w narodowym socjalizmie integralne zakwestionowanie swoje-go przesłania. Przypadki „brunatnych księży”, mimo że stanowiły wyjątki na tle wstrzemięźliwej postawy Kościoła instytucjonalnego wobec reżimu, tym bardziej nie przydały chluby wspólnocie katolickiej. W zasadzie żadnemu z „księży nazi-stów” nie udało się w pełni wywikłać z pułapek zaangażowania w nazizm. U więk-szości tych, którzy przeżyli wojnę, trudno byłoby doszukać się głębszej refleksji nad własną postawą. Grzegorz Krzywiec

Kevin P. Spicer, Hitler’s Priests. Catholic Clergy and National Socialism

https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/download/333/360

Kevin P. Spicer, Hitler’s Priests. Catholic Clergy and National Socialism

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals