Aleksandra Namysło

Zagłada Żydów Studia i Materiały

Directory of Open Access Journals

Jan Andrzej Młynarczyk, Sebastian Piątkowski, Cena poświęcenia. Zbrodnie na Polakach za pomoc udzielaną Żydom w rejonie Ciepielowa, Instytut Studiów Strategicznych, Kraków 2007Problem postaw Polaków wobec ludności żydowskiej w okresie okupacji nie-mieckiej stał się w ostatnim czasie jednym z naczelnych i głośnych zagadnień hi-storiografii dotyczącej zagłady Żydów na ziemiach polskich. W ten nurt wpisuje się także książka Jacka Młynarczyka i Sebastiana Piątkowskiego. Autorzy są znanymi i cenionymi badaczami zagłady Żydów w dystrykcie radomskim. Ich wspólna pub-likacja stanowi jeden z pierwszych efektów programu „Index Polaków zamordowa-nych i represjonowanych przez hitlerowców za pomoc Żydom”, prowadzonego od 2005 r. przez Instytut Studiów Strategicznych w Krakowie, przy aktywnym zaanga-żowaniu licznych instytucji naukowych z kraju i z zagranicy (archiwa państwowe, IPN, ŻIH, Yad Vashem, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau). Głównym celem tego programu jest z jednej strony sporządzenie rejestru nazwisk Polaków, którzy w następstwie pomocy Żydom zostali zamordowani lub doznali innych sankcji ze strony okupanta, z drugiej – gromadzenie i weryfikacja przekazów na temat indy-widualnych i zbiorowych aktów represji za pomoc udzielaną Żydom oraz analiza wszelkich aspektów tego zjawiska. Młynarczyk i Piątkowski podjęli się realizacji tego zadania w odniesieniu do kilku wsi dystryktu radomskiego: Ciepielowa, Rekówki, Świesielic i Zajączkowa. W tych wsiach w grudniu 1942 i w styczniu 1943 r. oddział żandarmerii z posterun-ku w Górkach Ciepielowskich dokonał masowej egzekucji 38 osób (w tym głównie dzieci), pod zarzutem udzielania pomocy Żydom szukającym schronienia po ak-cjach likwidacyjnych w okolicznych gettach. Była to jedna z pierwszych, a zarazem jedna z największych i najbardziej brutalnych akcji represyjnych podjęta w następ-stwie pomocy Żydom na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Zbrodnię tę odno-towano co prawda w literaturze przedmiotu, lecz nie doczekała się ona szczegóło-wego opisu. Niewielka książeczka Młynarczyka i Piątkowskiego składa się z trzech części. Opis zdarzeń w Ciepielowie poprzedzony został niezwykle rozbudowanym wprowadzeniem przynoszącym charakterystykę polityki antyżydowskiej w Gene-ralnym Gubernatorstwie, ze szczególnym uwzględnieniem dystryktu radomskiego, oraz omówienie sankcji karnych grożących mieszkańcom tego obszaru za pomoc Żydom. Te wstępne rozważania, bo tak należy traktować tę objętościowo dominu-jącą część pracy, miejscami wydają się nazbyt szczegółowe i nużące. W intencji autorów przeznaczone były zapewne dla czytelników nieznających zbyt dobrze-realiów okupacyjnych i miały ułatwić zrozumienie opisywanych wydarzeń. Ich re-konstrukcji poświęcona jest druga część publikacji, w której zastosowano metody badawcze typowe dla studium przypadku. Dzięki analizie wszystkich dostępnych Recenzje540źródeł opisano przyczyny, przebieg i okoliczności zdarzeń, a także ustalono na-zwiska zamordowanych i personalia sprawców. Uzupełnieniem są faksymilia pro-tokołów przesłuchań świadków, zebrane w ramach śledztwa prowadzonego przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Kielcach w latach 1969–1970. Materiałami tego śledztwa są przede wszystkim zeznania świadków. To właśnie one stanowią podstawę źródłową recenzowanej publikacji. Odtworzenie przebie-gu zdarzeń na podstawie tego materiału wydaje się w zasadne, niemniej jednak, ponieważ śledztwo zostało podjęte w niesprzyjającym, delikatnie rzecz ujmując, klimacie dla badań nad Zagładą, wskazane byłoby podjęcie problemu wartości poznawczej materiałów w sprawie Ciepielowa, jak również innych pochodzących z tego okresu dokumentów sporządzonych przez okręgowe komisje badania zbrod-ni hitlerowskich w Polsce. Wręcz pożądane byłoby szczegółowe prześledzenie toku postępowania komisji w sprawie opisywanej w książce (na czyj wniosek ją podjęto i czym się zakończyła), przeanalizowanie procedur zastosowanych przez prokura-torów i – co bardzo ważne dla historyków – wskazanie na możliwe ograniczenia ich pracy, czego nie udało się lub czego nie chciano ustalić, wreszcie – jakich źródeł nie wykorzystano.Autorzy konsultowali niektóre kwestie z żyjącymi jeszcze świadkami zdarzeń. Ważniejsze jednak, iż zeznania zebrane przez prokuratorów komisji, zwłaszcza w odniesieniu do kontekstu akcji pacyfikacyjnych, po części udało się autorom zweryfikować i uzupełnić dokumentacją dowództwa I Batalionu Zmotoryzowane-go Żandarmerii w Iłży, będącą niewykorzystanym dotąd źródłem do okupacyjnych dziejów tego regionu. Raporty te, zdeponowane w Archiwum Federalnym w Berlinie--Lichterfelde dotyczą przeprowadzanych w ostatnich dniach listopada i pierwszych dniach grudnia 1942 r. akcji żandarmerii i policji skierowanych przeciw żydowskim partyzantom ukrywającym się w lasach w okolicy Lubienia. Dokumenty niemieckie ułatwiają również ustalenie celów stosowania zasady odpowiedzialności zbiorowej, pozwalają odtworzyć proces decyzyjny prowadzący do masowych egzekucji za po-moc Żydom i poznać schemat działań okupanta wobec mieszkańców wsi. Niemniej mimo wykorzystania bogatego zasobu archiwalnego autorzy powin-ni przynajmniej odnotować pojawienie się w innych dostępnych źródłach1 sprawy zbrodni w Ciepielowie i okolicach, jak i literaturę na temat represji za pomoc Ży-dom. Podstawowe informacje o wydarzeniach w Ciepielowie i Rekówce, poza litera-turą, na którą powołują się autorzy, znalazły się już w wydanej w 1968 r. pracy 1 Autorzy powinni byli wspomnieć o tzw. śledztwie Bielawskiego, prokuratora GKBZHwP, który przez lata gromadził materiał dokumentujący fakty niesienia przez Polaków pomo-cy Żydom. W efekcie jego działalności powstał pokaźny zbiór materiałów (wymagających gruntownej weryfikacji), przechowywany w Archiwum IPN jako odrębny zespół (IPN BU 392), w którym pod sygnaturą P. 1568 można odnaleźć materiały dotyczące zamordowania polskich rodzin z Ciepielowa i okolic. Jest to materiał wtórny w stosunku do śledztwa, na które powołują się autorzy, niemniej warto byłoby dla celów poznawczych taką informację zamieścić.Recenzje 541Szymona Datnera Las sprawiedliwych (s. 90–91). Nazwiska zamordowanych miesz-kańców tej wsi można znaleźć w dwóch istniejących wykazach polskich obywateli, którzy ponieśli śmierć za pomoc Żydom. Chodzi o pracę Wacława Bielawskiego Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzielaną Żydom (Warszawa 1987) oraz opracowanie Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews du-ring the Holocaust (Warszawa 1993), które nie zostały ujęte w bibliografii. Pomimo zastrzeżeń co do wiarygodności niektórych wymagających wnikliwej weryfikacji danych znajdujących się w tych wydawnictwach, pozostają one nadal punktem od-niesienia przy badaniu tego problemu.Jacek Młynarczyk i Sebastian Piątkowski, korzystając zarówno ze źródeł pro-weniencji niemieckiej, jak i świadectw polskich mieszkańców tych terenów, bez nadmiernych emocji i komentarzy pokazali w swej pracy niezwykle skomplikowa-ne i trudne do interpretacji zjawiska. Książka, pomimo kilku krytycznych uwag, jest bardzo dobra warsztatowo i stanowi cenny przyczynek do badań nad relacjami polsko-żydowskimi w okresie okupacji. Niebagatelne znaczenie ma również fakt, że jest to praca przeznaczona nie tylko dla wąskiego grona specjalistów. Autorom udała się rzecz niełatwa. Naukowe w zamierzeniu opracowanie jest jednocześnie pozycją popularyzującą jedno z najtrudniejszych do analizy zagadnień związanych z kwestią Zagłady na ziemiach polskich.Aleksandra Namysło

Jan Andrzej Młynarczyk, Sebastian Piątkowski, Cena poświęcenia. Zbrodnie na Polakach za pomoc udzielaną Żydom w rejonie Ciepielowa [

https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/download/343/370

Jan Andrzej Młynarczyk, Sebastian Piątkowski, Cena poświęcenia. Zbrodnie na Polakach za pomoc udzielaną Żydom w rejonie Ciepielowa [

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals