Justyna  Kowalska-Leder

Zagłada Żydów Studia i Materiały

Directory of Open Access Journals

Andrzej Bart, Fabryka muchołapek, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2010„Daliśmy sobie wydrzeć postać jedną z najbarwniejszych w dziejach ostatniej wojny, jak dotąd nie ma bowiem polskiej książki o tym człowieku i nie wygląda na to, by się prędko pojawiła”1 – pisał niemal pół wieku temu Adolf Rudnicki w eseju poświęconym Chaimowi Mordechajowi Rumkowskiemu. To prawda, choć przecież przełożony Judenratu w łódzkim getcie jest jedną z najbardziej kontrowersyjnych i tajemniczych postaci XX wieku. Stworzył z getta ogromną fabrykę pracującą na rzecz III Rzeszy. Sprawował władzę niemal dyktatorską, w przekonaniu, że praca jest jedyną walutą, którą Żydzi mogą zapłacić za ocalenie życia. Zadbał więc o to, by w getcie powstało jak najwięcej warsztatów i innych stanowisk pracy, zabiegał też o jak największe zamówienia oraz niezbędne do ich realizacji surowce, współ-pracując przy tym z Hansem Biebowem, sprawującym kontrolę nad wyżywieniem i gospodarką getta. Rumkowski nie był jednak przykładem skromnego kupca, któ-rego okoliczności zmusiły do ujawnienia w podeszłym wieku niezwykłych umie-jętności organizacyjnych. Grzeszył pychą i ubóstwieniem własnej osoby, z radością uczestniczył w akademiach organizowanych na jego cześć, lubił przemawiać, żąd-ny był pochwał i zachwytów nad sobą. W oczach wielu mieszkańców getta jawił się jako syty, ostentacyjnie zadowolony z siebie tyran, który przestał dostrzegać we współbraciach ludzi, traktując ich jak trybiki w wielkiej maszynie. Wśród zarzutów wobec ponad sześćdziesięcioletniego Rumkowskiego znajdziemy nawet oskarżenia o seksualne wykorzystywanie podległych mu kobiet2.Czy rzeczywiście „cesarz łódzkiego getta” wierzył, że praca uratuje Żydów przed śmiercią? A jeśli tak, to jak długo żyła w nim ta wiara? A gdy już zgasła, czy zarzą-dzał nadal swoim żydowskim państwem w nadziei na ratunek wyłącznie dla siebie 1 A. Rudnicki, Kupiec łódzki, Warszawa 1963, s. 9.2 Pisze o tym między innymi Laurence Rees, powołując się na relację niemieckiej Ży-dówki Lucille Eichengreen: L. Rees, Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”, przeł. P. Stachura, Warszawa 2005, s. 84–85. [Ocalona z getta łódzkiego Lucille Eichengreen w ro-ku 2000 napisała książeczkę zatytułowaną Rumkowski and the Orphans of Lodz, której pod-tytuł wyraźnie wskazuje, że mamy do czynienia z dokumentem. Tymczasem już pierwszy rzut oka na treść tej pracy pozwala wykryć, że książka jest montażem wspomnień Janiego Szulmana (pozostawionych bez żadnych odniesień!) oraz mało prawdopodobnych, rzeko-mo zasłyszanych przez Eichengreen relacji molestowanych byłych wychowanek sierociń-ca, którym przed wojną zarządzał Mordechaj Rumkowski. Choć o zarzutach stawianych Rumkowskiemu w okresie przedwojennym pisano wielokrotnie (Filip Friedman, Jeszaja Trunk, Wolf Jasny), to nikt nie znalazł dotąd żadnych dokumentów ani prasowych donie-sień faktycznie go obciążających. Bardzo możliwe, że były to tylko pomówienia – przyp. red.]Recenzje320i swojej młodej żony? A przede wszystkim, co czuł i myślał, współpracując z Niem-cami przy deportacjach mieszkańców getta do obozów zagłady? Kiedy zoriento-wał się, że wysyła ich na pewną śmierć? Co go skłoniło, by 5 września 1942 roku prosić mieszkańców getta o to, by oddali do transportów starców i dzieci poniżej dziesiątego roku życia? Jakie wrażenie zrobiła na nim wieść o samobójstwie Ada-ma Czerniakowa? Czy za decyzjami Rumkowskiego stał skrajny pragmatyzm, czy też omnipotentne fantazje? Czy w swoich działaniach kierował się posłuszeństwem wobec Niemców, czy też prowadził z nimi grę, w której pragnął przechytrzyć prze-ciwnika? Jakie były źródła jego groteskowo wyrażanej pychy? Jakim kompleksom dawał upust, wprowadzając do getta wewnętrzną walutę, na której umieścił swój podpis, oraz znaczki pocztowe z własną podobizną? Jakie doświadczenia życiowe ukształtowały człowieka, w którym Adolf Rudnicki dostrzegał karykaturalne wcie-lenie Hitlera? Wiemy, że ukończył zaledwie cheder i kilka klas rosyjskiej szkoły elementarnej, później był kupcem, współwłaścicielem niewielkiej wytwórni włókienniczej, pod-czas I wojny światowej przebywał w Rosji, gdzie działał w moskiewskim Ogólnym Komitecie Pomocy Żydom, a po powrocie do Łodzi pracował jako agent ubezpie-czeniowy. Był również działaczem społecznym w wielu placówkach oświatowych i opiekuńczych, kierował Domem Sierot w Helenówku. Te informacje to jednak zbyt mało, by odpowiedzieć na pytanie, z jakiego kruszcu ulepiony został Chaim Rumkowski. Szukając takiej odpowiedzi, należałoby przełożyć te fakty na konkret-ne doświadczenia i spotkania z ludźmi, które mogły wpłynąć na jego wizję świata i ukształtowały obraz własnej osoby3.Zapewne wielu czytelników sięgających po Fabrykę muchołapek Andrzeja Barta ma nadzieję, że odpowie ona przynajmniej na część pytań, które narosły wokół po-staci Chaima Rumkowskiego. Mogłaby to oczywiście być taka odpowiedź, jaką dać może literatura, a więc raczej otwarcie na różne interpretacje niż prosty inwentarz faktów. Apetyt na nią pojawia się już za sprawą informacji na okładce, gdzie czyta-my, że tematem powieści będzie utajniony proces Rumkowskiego. Oczekiwanie na nowatorskie i odważne zmierzenie się z tą postacią podsycane jest również rozgło-sem, jakim cieszy się książka Barta4. Narracja powieści prowadzona jest z trzech perspektyw: żony Chaima Rumkow-skiego, ich adoptowanego syna oraz pisarza, który niewątpliwie stanowi alter ego Andrzeja Barta. Mimo wahań podejmuje się zrelacjonowania na piśmie tajemnicze-go procesu, który ma mieć miejsce w Łodzi. Wraz z nim zanurzamy się w dziwnej, labiryntowej rzeczywistości, przypominającej Kafkowski chronotop, której punk-3 Badania historyczne na temat przedwojennego etapu biografii Chaima Mordechaja Rumkowskiego prowadzi Monika Polit. Ich wyniki przedstawiła na marcowym seminarium Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN. 4 Fabryka muchołapek otrzymała nagrodę TVP Kultura oraz nominacje do nagród litera-ckich Nike i Angelus. Do jej ekranizacji przygotowuje się Borys Lankosz, nagrodzony w ubie-głym roku Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni za Rewers, nakręcony również według scenariusza Andrzeja Barta. Recenzje 321tem centralnym jest miejsce podobne do auli uniwersyteckiej, pełniące funkcję sali sądowej. W roli świadków na procesie występuje wielu mieszkańców getta łódz-kiego, w tym osoby sprawujące tam funkcje urzędowe i mające w związku z tym wyrobiony pogląd na temat postępowania przełożonego Judenratu. Na sali sądowej pojawia się również Hans Biebow, a w roli eksperta – Hannah Arendt. Z kolei Janusz Korczak opowiada o swoim przedwojennym spotkaniu z Rumkowskim, który przy-jechał do Domu Sierot, by zobaczyć, jak w praktyce realizowane są założenia peda-gogiczne Starego Doktora. Pojawienie się na rozprawie Żydów, o których wiemy, że zginęli w Holokauście, unieważnia konkretyzację czasową wydarzeń rozgrywają-cych się na sali sądowej. Wiemy co prawda, że sam budynek znajduje się we współ-czesnej Łodzi, gdzie na murach wypisuje się sprejem „Jude raus!”, ale jednocześnie dla Rumkowskiego proces stanowi przystanek na drodze do obozu zagłady, dokąd, jak wiemy, wyruszył w sierpniu 1944 roku. Skąd na salę sądową przybył Janusz Korczak, trudno powiedzieć; oskarżyciel przywołuje bowiem jego heroiczną posta-wę z sierpnia 1942 roku, próbując w ten sposób jeszcze mocniej ukazać nędzę mo-ralną Rumkowskiego. Trzeba powiedzieć, że w oczach wszystkich zgromadzonych na sali, których większość stanowią ofiary Zagłady – wśród nich na przykład siostry Franza Kafki – Korczak cieszy się szczególną estymą i szacunkiem. Na pytanie, czy jego zdaniem o prezesie Rumkowskim ktoś mógłby w przyszłości powiedzieć dobre słowo, Stary Doktor odpowiada: „Na pewno nie mnie o tym sądzić”5. Słowa te, podobnie jak inne wypowiedzi Korczaka, znakomicie oddają sposób myślenia, który znamy choćby z jego Pamiętnika6. Widać w nich dystans do uogólnień, nie-chęć do ferowania łatwych wyroków, postrzeganie człowieka jako istoty zagadko-wej, zdolnej zarówno do największej podłości, jak i do bezinteresownego czynie-nia dobra. Warto w tym miejscu podkreślić, że autor Fabryki muchołapek potrafi przez opis zeznających świadków, a przede wszystkim przez ich wypowiedzi oddać charakter tych postaci, znany czytelnikowi z rozmaitych tekstów źródłowych. Na przykład Dawid Sierakowiak, chłopiec z łódzkiego getta, autor opublikowanego po wojnie dziennika7, ukazany jest tu jako osoba wrażliwa i nad wyraz dojrzała, widać przy tym, że szczerze nienawidzi „cesarza getta”. W swoich notatkach nazywał go sadystą i oskarżał o pychę, nepotyzm, a przede wszystkim o stworzenie w getcie kasty uprzywilejowanej, bezwzględnie pasożytującej na przymierających głodem robotnikach. Sierakowiak, należący do grupy młodzieży o poglądach lewicowych, widział w tym przejaw wyzysku klasowego. Z kolei Hannah Arendt, wezwana przez sąd w charakterze eksperta mającego ocenić rolę Judenratów w procesie Zagłady, wypowiada się w sposób znany choćby z książki Eichmann w Jerozolimie8. Autor Fabryki muchołapek posiada nie tylko rozległą wiedzę historyczną na pod-jęty w powieści temat, lecz również umiejętność wnikliwej lektury, rodzaj słuchu, 5 A. Bart, Fabryka muchołapek, Warszawa 2010, s. 51. 6 J. Korczak, Pamiętnik [w:] idem, Pisma wybrane, t. 1, red. A. Lewin, Warszawa 1978. 7 D. Sierakowiak, Dziennik, oprac. L. Dobroszycki, Warszawa 1960.8 H. Arendt, Eichmann w Jerozolimie, przeł. A. Szostkiewicz, Kraków 1987.Recenzje322który pozwala mu stworzyć postacie wiarygodnie przylegające do pierwowzorów. Ale czytelnik zna przecież poglądy Janusza Korczaka, Hannah Arendt czy Dawida Sierakowiaka. Owszem, może podziwiać wiedzę i kunszt pisarski Andrzeja Barta, ale za sprawą jego powieści niczego nowego się nie dowie, nie zostanie też emo-cjonalnie z niczym nowym skonfrontowany. Problem tkwi bowiem w tym, że autor Fabryki muchołapek nie podejmuje się najtrudniejszego, a zarazem najważniejsze-go z perspektywy czytelnika zadania – próby zrozumienia postępowania Chaima Rumkowskiego, a więc odpowiedzi na przynajmniej część pytań, które narosły wo-kół jego osoby. Znamy przecież zarówno argumenty na jego obronę, jak i oskar-żenia o nieludzką podłość. Nie ma potrzeby, by je powtarzać jeszcze raz podczas fikcyjnego procesu. Chcielibyśmy natomiast wniknąć w sposób myślenia Rumkow-skiego, który nie zostawił po sobie żadnych zapisków osobistych, mogących w tym pomóc. Do tego właśnie potrzebna jest literatura, która pozwala dotknąć rzeczywi-stości niedostępnej w żaden inny sposób. Dotknąć, a nie uciekać przed nią, jak robi to Bart, gdy w scenie spektaklu teatralnego, zorganizowanego dla uczestników pro-cesu, każe aktorowi grającemu rolę Rumkowskiego wygłosić mowę wzorowaną na Królu Learze: „Wiedzcie, nie królem, waszym ojcem byłem, kimś, kto nad sobą miał srogiego kata. Zaś układ z katem po to był zawarty, by was ratować od niechybnej śmierci. […] Jeden drogowskaz miałem: ratowanie Żydów, i za to chcecie wypluć mnie ze szczętem? Nad waszym losem, nie nad swoim płaczę!”9. W puencie artyku-łu poświęconego Fabryce muchołapek Anna Kuligowska-Korzeniewska stawia pyta-nie, czy rzeczywiście chwyt „teatru w powieści” był tu niezbędnie potrzebny, czy nie stanowił po prostu kolejnego ozdobnika10. Powieść Barta rzeczywiście mieni się ornamentami literackimi, proponuje również czytelnikowi rodzaj erudycyjnej gry, opartej o wiedzę historyczną. Tym bardziej żal, że stawiając Chaima Mordechaja Rumkowskiego przed sądem, ani przez chwilę nie podejmuje wyzwania, jakim by-łaby próba spojrzenia na świat oczami „cesarza łódzkiego getta”. Justyna Kowalska-Leder9 A. Bart, op. cit., s. 233–234.10 A. Kuligowska-Korzeniewska, Teatralny sąd nad Rumkowskim, „Dialog” 2010, nr 1, s. 138–147.

Andrzej Bart, Fabryka muchołapek, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2010

https://zagladazydow.pl/index.php/zz/article/download/745/704

Andrzej Bart, Fabryka muchołapek, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2010

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals