Abstract is not available.Streszczenie nie jest dostępne

Ciszek, Marek

Polish

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

Studia Ecologiae et Bioethicae 4/2006Mariusz CISZEKInstytut Nauk Społecznych Akademia Podlaska w SiedlcachRola etyki środowiskowej w edukacji ekologicznej oraz jej implikacje w katechezie(referat wygłoszony w trakcie obrad konferencji, pt.: Problemy X X I wieku: Edukacja środowiskowa a katecheza - UKSW  25.10.2006 r.)WstępW  publikacjach z zakresu etyki środowiskowej podkreśla się, że ta dyscyplina normatywna oprócz zadań ściśle teoretycznych jest także dziedziną praktyczną, mającą za zadanie doprowadzić do nawiązania pozytywnych relacji człowieka z przyrodą. Tak postawiony cel może spełnić jedynie przy współudziale edukacji ekologicznej, dla której dostarcza odpowiednio uzasadnionych wartości i m o­ralnych imperatywów1. Na tej płaszczyźnie zaznacza się wspólna praca etyków, ekologów i pedagogów. Proces ten może być z powodzeniem realizowany rów­nież w obszarze edukacji katechetycznej przy wsparciu nauczycieli religii -  kate­chetów.1. Etyka środowiskowa -  rozważania natury ogólnejEtyka środowiskowa stanowiąca część etyki normatywnej (zamiennie stoso­wana z pojęciem etyka ekologiczna bądź ekoetyka) dotyczy zasad i norm ochro­ny, zniszczonej w dużym stopniu przez człowieka przyrody, z uwzględnieniem również stosunku ludzi wobec zwierząt. Ponadto ten współczesny nurt w etyce, określa aktualne tendencje oraz możliwości takiej reorientacji w relacjach czło­wieka z przyrodą, która pozwoliłaby na utrzymanie równowagi naturalnej.Naturalnie zadania i cele wpisane w je j przedmiot zasadzają się na silnym związku teoretycznej refleksji z oczekiwaniami natury praktycznej. Do zadań1 Zob. W. B o ł o z , Etyczne uwarunkowania edukacji ekologicznej rodziny, (w :) Edukacja ekologicz­na rodziny. Stan -  możliwości -  programy. Pod red. W. Bołoza, Warszawa 1995, s.19-29.teorii należy bowiem zbudowanie i uzasadnienie odpowiedniego systemu war­tości i norm, który następnie za pomocą edukacji ekologicznej zostanie ugrunto­wany w ludzkiej świadomości, kształtując pozytywne postawy człowieka wobec przyrody2.Ponieważ etyka środowiskowa w swoim zamierzeniu ma stanowić asumpt do działań praktycznych zmierzających do poprawy sytuacji na polu ochrony środowiska społeczno-przyrodniczego, istnieje zatem konieczność rozpatrywa­nia problematyki etycznej łącznie z jej edukacyjnym, pedagogicznym podłożem. Zagadnienie to podejmę w następnym podrozdziale.2. Etyka środowiskowa w kontekście pedagogicznymEtyka środowiskowa (ekologiczna) wyrosła z uzasadnionych obaw o stan śro­dowiska przyrodniczego i w swych założeniach jest czymś w rodzaju remedium na coraz bardziej pogłębiający się kryzys ekologiczny. Uczeni skupieni wokół tej dyscypliny od samego początku podkreślali, iż oprócz sfery teoretycznej, n ie­zmiernie ważny jest je j zakres praktyczny, mający swe zastosowanie w działa­niach edukacyjnych, wychowawczych, spełniającym rolę środka na zło kryzysu ekologicznego. Etycy i pedagodzy zwrócili uwagę, iż nawet najlepiej skonstru­owane przepisy prawne, nie przyczynią się do poprawy globalnego stanu przyro­dy, jeśli nie zostaną uzupełnione zmianą w świadomości i postawach ludzi wobec przyrody.Określona kondycja środowiska przyrodniczego, jest w dużym stopniu po­chodną systemu wartości i norm wyznawanych przez ludzi, a także ich em ocjo­nalnej postawy wobec natury. Nie bez znaczenia jest również poziom wiedzy0 środowisku jako ekosystemie. Na tej podstawie można uznać, iż myślenie ekologiczne jest niezbędnym wstępem do rozwoju świadomości ekologicznej. Jeśli bowiem cele edukacji i etyki środowiskowej nie zostaną na trwałe wpisane w ludzkiej psychice, to ich postulaty nie mają najmniejszych szans powodzenia1 na zawsze pozostaną w sferze „pobożnych życzeń”.Na tej też podstawie za W. Tyburskim przyjąłem, iż świadomość ekologiczna jest dynamiczną strukturą trzech wzajemnie dopełniających się elementów:a) wiedzy na temat funkcjonowania ekosystemów oraz zależności między przy­rodą a społeczeństwem;b) systemu wartości, zasad i norm postępowania;c) wrażliwości pozwalającej na przewidywanie ekologicznych skutków własne­go działania3.2 W. T y b u r s k i , Główne zasady i kierunki etyki środowiskowej, (w :) W prowadzenie do filozo ficz­nych problem ów  ekologii. Pod red. A. Papuzińskiego, Bydgoszcz 1999, s. 101.3 Ibidem, s. 130.Z wyżej zaprezentowanej charakterystyki świadomości ekologicznej wyni­kają istotne przesłanki na temat celów edukacji ekologicznej. Pierwszy z nich akcentuje w edukacji ekologicznej potrzebę wyposażenia człowieka w niezbędną wiedzę z zakresu ekologii. Mamy tu do czynienia z funkcją poznawczą edukacji ekologicznej.Ten teoretyczny zasób „suchej” wiedzy z zakresu ekologii i sozologii należy odpowiednio uzasadnić aksjologicznie i normatywnie (zadanie etyki środowi­skowej). Nie można bowiem prowadzić właściwej działalności wychowawczej bez uwzględnienia wartości, które powinny być podstawą wszelkiej działalności edukacyjnej i wychowawczej. W  aspekcie edukacyjnym wartości są centralnie ulokowanymi przekonaniami o tym, jak  jednostka powinna lub nie powinna postępować, lub o pewnym końcowym stanie istnienia wartym lub nie wartym osiągnięcia4.Po tych ogólnych uwagach na temat związków etyki środowiskowej z eduka­cją (wychowaniem) ekologicznym chciałbym scharakteryzować modele przeka­zywania treści ekologicznych.3. Modele przekazywania treści w ekologii i sozologiiW  mojej opinii treści edukacji ekologicznej powinny bazować nie tylko na dorobku nauk przyrodniczych ale i humanistycznych, zwłaszcza z szerokim uwzględnieniem problematyki filozoficzno-m oralnej. Dlatego też uznałem za zasadne przedstawić swoją autorską wersję filozofii edukacyjnej na gruncie eko­logii i ukazać ją  z perspektywy trzech modeli edukacyjnych, które określiłem jako: model scjentystyczno-technokratyczny, model aksjologiczno-perswa- zyjny oraz model aksjologiczno- scjentystyczny (systemowy). Myślę, iż warto je  pokrótce scharakteryzować5.Z mojego doświadczenia wynika, iż programy zajęć z przedmiotu edukacja ekologiczna realizowane są zwykle w modelu scjentystyczno-technokratycz- nym. Tradycyjna edukacja ekologiczna budowana jest w oparciu o przyrodniczy model poznawczy, ponieważ ma za zadanie dostarczyć tylko niezbędnych „su­chych” wiadomości na temat funkcjonowania przyrody oraz przedstawienia opisu globalnych zagrożeń ekologicznych, a także nowoczesnych technik jej ochrony. Wiedzy tej następnie wymaga się od uczniów, w postaci różnego rodzaju spraw­dzianów. Takie podejście jest jednak zbyt płytkie, ponieważ nawet najlepiej wy­4 R. K u l i k , Ja k  kształtow ać postaw y proekologiczne. Trening grupow y w edu kacji ekologicznej, Katowice 2001, s.29-30.5 M. C i s z e k , Filozoficzne m odele realizowania treści ekologicznych, (w:) Filozoficzne wizje i m odele św iata. Pod red. W. Kamińskiej i S. Konstańczaka, Słupsk 2002, s.73-79. Por. A. Papuziński, Św iadom ość ekologiczna a kultura, (w:) W prowadzenie do filozoficznych problem ów  ekologii, op. cit., s. 186-204.edukowani uczniowie, wcale nie muszą chcieć chronić przyrody, ponieważ sama wiedza, jest nie wystarczająca jeśli nie pobudzimy sfery uczuciowej człowieka, na trwałe wpisując w ich świadomość, chęć do działań ochroniarskich.Trzeba bowiem naturę ukazać jako pewną wartość, a nie tylko jak zbiornik po­trzebnych surowców naturalnych. Ten paradygmat edukacyjny, ma swoje korze­nie w filozofii i jest dziedzictwem paradygmatu Kartezjańsko -  Newtonowskiego. Główną zasadą tego modelu jest przekonanie, iż „to co technika zepsuła, techni­ka jest również w stanie naprawić”. Stan degradacji środowiska przyrodniczego jest więc w pewnym sensie przysłowiowym „wypadkiem przy pracy”6. Brakuje w tym modelu jakiejś głębszej, interdyscyplinarnej refleksji dotyczącej przyczyn kryzysu ekologicznego. Akcentuje się więc tutaj treści ekologiczne z perspektywy skrajnie rozumianego antropocentryzmu.Naczelnym hasłem tego paradygmatu, jest przekonanie o pierwszeństwie ekonomiki nad etyką, a co za tym idzie wartości ekonomicznych przed warto­ściami moralnymi7.Model scjentystyczny jak przystało na pozytywistyczną koncepcję nauki wy­łącza z zakresu swoich badań rozważania metafizyczne i aksjologiczne, dlatego też moim zdaniem nie może zostać uznany za pożądany paradygmat w eduka­cji ekologicznej. Uważam, iż nie można prowadzić właściwej działalności wy­chowawczej bez uwzględnienia wartości, które powinny być podstawą eduka­cji, które następnie należy ugruntować w świadomości wychowanków, w celu rozbudzenia ich wrażliwości. Nawet najlepsze proekologiczne przepisy prawne oraz metody rekultywacji i recyklingu, nie przyniosą pożądanych skutków, jeśli u wychowanków nie zaszczepimy trwałego dążenia i potrzeby ochrony przyrody. Ten rzadko stosowany model można określić jako aksjologiczno-perswazyjny8; powinien on stanowić podstawę warsztatów proekologicznych i mówimy tutaj raczej o wychowaniu do środowiska niż o tradycyjnej edukacji ekologicznej.W  paradygmacie aksjologiczno-perswazyjnym, w przeciwieństwie do m o­delu wyżej scharakteryzowanego, edukacja ekologiczna realizowana jest wedle założenia faworyzującego etykę przed ekonomiką, a co za tym idzie faworyzuje wartości moralne przed wartościami ekonomicznymi9.Wcześniejszy, technokratyczny styl realizowania treści ekologicznych miał charakter poznawczo-opisowy, natomiast model aksjologiczno-perswazyjny jest normatywny, ponieważ inwencja pedagogów, animatorów wkładana w rozbudze­6 Z. H u l l , Problemy filozofii ekologii, (w :) W prowadzenie do  filozoficznych problem ów  ekologii, op. cit., S.81.7 A. Pa p u z iń s k i , Świadomość ekologiczna a kultura, (w :) W prowadzenie do filozoficznych p rob le­mów ekologii, op. cit., s. 191.8 Por. Ibidem, s. 193-198.9 Ibidem, s. 195.nie i aktywizację świadomości ekologicznej jest realizowana według pożądanego i uznanego wzorca. Zwraca się tutaj uwagę na zasadnicze rozróżnienie między w artościam i akceptowanymi a respektowanymi, a więc takim i, które zostały uwewnętrznione przez wychowanków w postaci „sumienia ekologicznego”10.Poza wieloma zaletami tego modelu, należy zwrócić uwagę na pewne wady i wynikające z nich ograniczenia. Często nadmierne deprecjonowanie wartości ekonomicznych i technicznych prowadzi do zbyt radykalnych i utopijnych wizji, zaś rzetelny model edukacji ekologicznej powinien być realistyczny, w przeciw­nym wypadku będzie nieefektywny. Rozwój gospodarki, a co za tym idzie i tech­nologii, niestety wiąże się z niszczeniem natury. Trzeba więc szukać wyjścia z tej sytuacji, w taki sposób, aby odrzucić rozwiązania skrajne.Jestem zwolennikiem takiego paradygmatu, który w edukacji ekologicznej połączyłby te dwa wyżej scharakteryzowane. Model ten określiłem jako aksjo- logiczno-scjentystyczny (systemowy). Uważam, iż nie należy rezygnować z do­brodziejstw techniki i dorobku naukowego, bo to przecież od człowieka zależy w jakim celu je wykorzysta. Ponadto aby skutecznie chronić przyrodę, musimy również wiedzieć co tak naprawdę chronimy i dlaczego to czynimy. Należy również poznać skuteczne metody ochrony. W  takim aspekcie edukacji ekologicznej, funk­cja aksjologiczno-wychowawcza zostałaby połączona z funkcją poznawczą, w obrę­bie której powinny być przekazywane takie szczegółowe treści, jak: ujęcie struktury i właściwości populacji, biocenoz i ekosystemów, problemy warunkujące istnienie homeostazy biocenotycznej, prawidłowości charakterystyczne dla krążenia materii i przepływu energii w ekosystemach oraz cykle biogeochemiczne11.Paradygmat, którego jestem  zwolennikiem, powinien być „trzecią drogą” między, którąś z opozycji: ekonomika -  etyka czy etyka -  ekonomika. W  takim ujęciu wartości ekonomiczne (czy inne wartości pozamoralne, jak: polityczne, kulturowe, poznawcze) nie stoją w opozycji do wartości moralnych (czy na od­wrót). Dzieje się tak dlatego, że realizacja wartości ekonomicznych dokonuje się zawsze w sprzężeniu z wartościami moralnymi.Podobnie wygląda również problem odnośnie kwestii aksjologicznych w ekolo­gii. Model aksjologiczno -  scjentystyczny unika radykalnych ujęć tematu, kształ­tujących relacje w ujęciu: skrajny antropocentryzm czy równie skrajny biocen- tryzm. W  miejsce sporu proponuje antropocentryzm umiarkowany, lub teocen- tryczny paradygmat ekoetyki12, który zapewnia człowiekowi nadrzędne miejsce10 A. Pa p u z iń s k i , Życie -  N auka -  Ekologia, Bydgoszcz 1998, s.215-218.11 E. T r z a s k o w s k a , O potrzebie i form ach  edukacji ekologicznej, „Humanizm Ekologiczny”, t. 1, Lublin 1991, s. 99.12 Por. M. C i s z e k , Antropoprioryczna koncepcja chrześcijańskiej etyki środowiskowej oraz je j  impli­kacje w bezpieczeństwie ekologicznym, (w:) Ekofilozofia, bioetyka, etyka biznesu. Aktualne p ro ­blemy współczesności. Pod red. J. Jaronia, Siedlce 2004, s. 39-43.w hierarchii wartości, dbając zarówno o zachowanie należnej mu godności, jak i o jego zdrowie i życie. Taki właściwy wzorzec prowadzenia edukacji środowiskowej można upowszechniać również w obszarze edukacji katechetycznej.4. Rola katechezy w edukacji ekologicznej rozwijanej na gruncie modelu aksjologicznegoUnikalną wartość przyrody można ukazać poprzez pryzmat wielu kierunków w etyce środowiskowej. W  mojej opinii zwłaszcza dwa z nich przypisują przyrodzie wartość wewnętrzną. Mam tu na myśli nurt biocentryczny i teocentryczny w eko- etyce, ponieważ kierunki te traktują przyrodę w kategorii wartości. Biocentryzm wydaje się jednak wielu etykom nurtem zbyt radykalnym, ponieważ pomniejsza on wartość człowieka na korzyść środowiska przyrodniczego, uważając, iż homo sapiens nie stanowi uprzywilejowanej części biosfery. Naturalnie takiej krytyki nie przyjmują zwolennicy tego kierunku, nie zagłębiając się tutaj w szczegóły chciał­bym tylko zauważyć, iż warto w edukacji ekologicznej odwołać się do tych kierun­ków etycznych, które wyrastają z naszej tradycji kulturowej13.Mam tu na myśli ekoetykę teocentryczną, której zasady z powodzeniem moż­na upowszechniać w edukacji katechetycznej. Przypomnę tylko, iż wspomniany nurt w etyce środowiskowej nakazuje rozpatrywać wszelkie relacje między dzia­łaniami moralnymi człowieka a przyrodą, w odniesieniu do Boga, jako Stwórcy przyrody i kosmosu. Przyroda posiada wartość ze względu na Boga, który ją  stworzył i utrzymuje ją  nadal w istnieniu. Człowiek jako istota wyjątkowa po­winien pełnić rolę dobrego strażnika, gospodarza i opiekuna świata przyrody, którą otrzymał w darze od Stwórcy. Natomiast niszcząc przyrodę sprzeciwiamy się Bogu, a więc grzeszymy i czynimy zło. Taki teocentryczny wymiar etyki śro­dowiskowej można również uzgodnić z antropocentrycznym ujęciem ekoetyki w jej umiarkowanej wersji.14W  odpowiedni sposób prowadzona katecheza może przyczynić się do kształ­towania duchowej relacji człowieka z naturą, która polega na przekraczaniu tra­dycyjnego podejścia do środowiska. Jeśli w procesie edukacji katechetycznej będzie upowszechniać się przekonanie, iż przyroda oprócz aspektu fizycznego i materialnego posiada również wymiar duchowy, to istnieją znacznie większe szanse, iż wykształcone wśród uczniów tendencje aksjologiczne, nie zostaną utra­cone. Na ten duchowy aspekt natury zwracają uwagę wspomniani zwolennicy13 Naturalnie nie mam zamiaru deprecjonować etyki biocentrycznej w ochronie przyrody, gdyż dorobek przedstawicieli tego nurtu jest na pewno wartościowy, który z powodzeniem można wykorzystać w działaniach z zakresu edukacji ekologicznej.14 M. C is z e k , Antropocentryczne czy teocentryczne podstaw y chrześcijańskiej etyki środowiskow ej, (w:) Etyka środow iskow a wyzwaniem XXI wieku. Pod red. J.W . Czartoszewskiego, Warszawa 2002, s. 59-71.nurtów biocentrycznych, a także innych kierunków nawiązujących do panteizmu czy też panenteizmu, które traktują przyrodę w kategorii sacrum. Nie należy jed­nak zapominać o proekologicznym charakterze naszej judeochrześcijańskiej tra­dycji. Katecheci mogą czynnie włączyć się w szkolną edukację środowiskową, zwracając uwagę na ekologiczne walory przesłania religii chrześcijańskiej, a także korzystając z przykładu św. Franciszka propagować pozytywne nastawienie do otaczającej człowieka przyrody.W  tym kontekście warto przypomnieć wypowiedź Jana Pawła II w encyklice Centesimus annus w której zwrócił uwagę, iż „U korzeni bezmyślnego niszczenia środowiska naturalnego tkwi błąd antropologiczny, niestety rozpowszechniony w naszych czasach. Człowiek, który odkrywa swą zdolność przekształcania i w pewnym sensie stwarzania świata własną pracą, zapomina, że zawsze dzieje się to w oparciu o pierwszy dar, otrzymany od Boga na początku w postaci rzeczy przezeń stworzonych. Człowiek mniema, że samowolnie może rozporządzać zie­mią, podporządkowując ją  bezwzględnie własnej woli, tak jakby nie miała ona własnego kształtu i wcześniejszego, wyznaczonego jej przez Boga przeznaczenia, które człowiek, owszem, może rozwijać, lecz któremu nie może się sprzeniewie­rzać. Zamiast pełnić rolę współpracownika Boga w dziele stwarzania, człowiek zajmuje Jego miejsce i w końcu prowokuje bunt natury, raczej przez niego tyra­nizowanej, niż rządzonej”15 (CA 37).ZakończenieKończąc rozważania, chciałbym jeszcze raz podkreślić wyjątkową wartość etyki środowiskowej w sferze szerzenia świadomości ekologicznej, bowiem bez chęci ochrony przyrody nawet najlepiej skonstruowane prawo ochrony przyrody, nie uchroni nas przed dalej postępującą degradacją natury. W  takim ujęciu uwi­dacznia się szczególna rola katechezy w kształtowaniu właściwych relacji czło­wieka z przyrodą, która przyczynić się może do wykształcenia u wychowanków „sumienia ekologicznego”.15 Ja n  Pa w e ł  II, encyklika, Centesimus annus, Rzym 1991, p. 37.

Rola etyki środowiskowej w edukacji ekologicznej oraz jej implikacje w katechezie

https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/seb/article/download/7720/6935

Rola etyki środowiskowej w edukacji ekologicznej oraz jej implikacje w katechezie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)