Borecki, Paweł

Leszczyński, Paweł A.

Polish

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)

[17] R e c e n z j e 259Prawo wyznaniowe. Zbiór przepisów Oprać. W a c ł a w  U r u s z c z a k  -  Z d z is ł a w  Z a r z y c k i  Zakamycze, Kraków 2003, ss. 623Recenzowana edycja jest jedną z kilku, opublikowanych w ostat­nich latach, kompilacji przepisów prawa wyznaniowego obowiązu­jącego w Polsce. Zawiera, poprzedzone Wprowadzeniem autorstwa Wacława Uruszczaka, dziewięćdziesiąt osiem aktów prawnych, przytoczonych w całości albo fragmentarycznie. Towarzyszy im spis kościelnych jednostek organizacyjnych, którym nadano osobowość prawną w drodze aktów indywidualnych oraz wykazy: kościołów i związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw, wspólnot wyznaniowych i organizacji międzykościelnych wpisanych do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych odpowiednio w działach A i B oraz podmiotów wykreślonych ze wspomnianego rejestru w dziale A. Całość uzupełnia krótka biblio­grafia wybranych, podstawowych zbiorów przepisów i opracowań dotyczących prawa wyznaniowego. Liczba zamieszczonych aktów prawnych, choć znacząca, oraz przytoczenie danych zawartych w rejestrze kościołów i innych związków wyznaniowych nie stano­wią wszakże cech oryginalnych, dających pierwszeństwo pracy W. Uruszczaka i Z. Zarzyckiego wśród współczesnych opracowań tego rodzaju1. Wyróżniają natomiast podanie różnorodnych aktów o charakterze podustawowym.We Wprowadzeniu Wacław Uruszczak podejmuje zwłaszcza pró­bę sprecyzowania pojęcia prawa wyznaniowego, w szczególności dokonuje gradacji jego źródeł. Ignoruje jednakże przy tym hierar­chię źródeł prawa obowiązującego Polsce, określoną w Rozdziale III Konstytucji RP z 1997 r. Wspomniana hierarchia pozostaje w ścisłym związku ze zróżnicowaniem mocy prawnej aktów norma­tywnych oraz ich podmiotowego zakresem obowiązywania. Uzna-1 Por. K. W a r c h a ł o w s k i , Prawo wyznaniowe. Wybór źródeł, Warszawa 2000; W. W y s o c z a ń s k i  -  M. P ie t r z a k , Prawo kościołów i związków wyznaniowych nie- rzymskokatołickich w Polsce, Warszawa 1997.niu przez Autora w pierwszej kolejności za źródła prawa wyznanio­wego norm prawa międzynarodowego, w tym zawartych Konkorda­cie z 1993 r., towarzyszy nieuzasadniona deprecjacja Konstytucji, zaliczonej do drugiej kategorii źródeł -  prawa wewnętrznego pań­stwa. Powyższe założenia zdeterminowały podstawowy układ syste­matyczny omawianego zbioru. Poważne wątpliwości budzi także za­kwalifikowanie do współczesnego polskiego prawa wyznaniowego -  definiowanego przez Autora jako gałąź prawa państwowego -  statutów związków wyznaniowych. Normy wewnętrzne wspólnot wyznaniowych mogą uzyskać moc powszechnie obowiązującą jedy­nie na podstawie wyraźnego przyzwolenia państwa i w określonym zakresie.W analizowanej części pracy W. Uruszczak omawia w kontekście, historycznym podstawowe pojęcia prawa wyznaniowego, takie jak: wolność religijna, związki wyznaniowe oraz dwa zasadnicze modele relacji między państwem a wspólnotami konfesyjnymi -  system po­wiązania i system rozdziału. Wprowadzając termin wolność religijna operuje on nomenklaturą o zbyt wąskim podstawowym znaczeniu językowym, występującą, co prawda, we współczesnych wypowie­dziach Stolicy Apostolskiej i hierarchii katolickiej, lecz obcej uni­wersalnym i europejskim aktom prawa międzynarodowego, czy orzecznictwu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Zastrze­żenia te potwierdza pośrednio sam Autor przypisując pojęciu wol­ności religijnej treści w Deklaracji z 1981 r. w sprawie eliminacji wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji opartych na religii lub przekonaniach związane z szerszym pojęciem -  wolności myśli, su­mienia i religii. W kontekście zarysowania historycznego rozwoju idei wolności religijnej charakterystyka aktu Konfederacji War­szawskiej z 1573 r. jako ustanawiającego pokój religijny tylko w Królestwie Polskim, jest mylna, gdyż ów akt odnosił się do całej Rzeczypospolitej -  Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego.Przyjęta klasyfikacja systemów odniesień między państwem a związkami wyznaniowymi nawiązuje do klasycznej propozycji Mi­chała Pietrzaka w tej dziedzinie. Charakterystyka systemu rozdzia­łu jest wszakże, nawet jak na wymogi szkicu, pobieżna -  odwołuje260 R e c e n z j e  [18]się jedynie do dwóch szczegółowych cech wspomnianego modelu, niedostatecznie odróżniających go od systemu powiązania. Nie uwzględnia natomiast szeregu istotnych i oryginalnych przymiotów systemu separacji, przede wszystkim neutralności światopoglądo­wej państwa, eksponowanej we współczesnym orzecznictwie sądów konstytucyjnych. Dostrzegalne jest przemilczenie przez Autora ist­nienia w przeszłości systemu powiązania państwa i Kościoła w kra­jach katolickich. Na podstawie podanych przykładów współcze­snych państw wyznaniowych można odnieść wrażenie, że nie istnie­ją państwa katolickie. Tymczasem w świetle własnego ustawodaw­stwa znamiona takich posiadają w Europie: Irlandia, Malta, Lich- tenstein, Monako czy Andora. System ów funkcjonuje także we Francji, w trzech departamentach Alzacji i Lotaryngii. Przytoczony natomiast przez W. Uruszczaka przykład Szwecji jako państwa, w którym istnieje system powiązania, jest nieaktualny od 1 stycznia 2000 r. Nieprecyzyjnie zostały określone początki systemu rozdzia­łu kościoła od państwa. Za jego prekursora uznaje się bowiem Ro­gera Williamsa, który jako pierwszy wprowadził w I poł. XVII w. rozdział władz publicznych oraz wspólnot konfesyjnych, w założo­nej przez siebie kolonii Rhode Island. Na aprobatę zasługuje zara­zem rozróżnienie praktyki systemu rozdziału w państwach totali­tarnych i demokratycznych oraz związana z tym konstatacja, że ... tylko w pluralistycznych państwach demokratycznych system ten speł­niał swoją rzeczywistą funkcję gwaranta wolności religijnej dzięki neu­tralności wyznaniowej państwa.W. Uruszczak przedstawił także zarys przemian prawa wyznanio­wego w Polsce od roku 1918 r. Skoncentrował się przede wszystkim na ukazaniu ewolucji prawnego i faktycznego statusu Kościoła Ka­tolickiego, w stopniu czyniącym zasadną konstatację o pewnej mar­ginalizacji nierzymskokatolickich kościołów i związków wyznanio­wych. Charakterystyka okresu II Rzeczpospolitej znamionuje się nadto istotnymi przemilczeniami. Zabrakło stwierdzenia, że pań­stwo to miało charakter wyznaniowy, zaś Kościół Katolicki posia­dał zagwarantowaną prawnie pozycję przeważającą wobec innych denominacji. W okresie międzywojennym uznano tylko jeden nowy[1 9 ] R e c e n z j e  2 6 1262 R e c e n z j e [2 0 ]związek wyznaniowy. Treści nauczania w szkołach publicznych de­terminowane były przez założenia doktryny katolickiej. Natomiast kościoły nieuznane, jak Polski Narodowy Kościół Katolicki, nie­rzadko poddawano szykanom, wręcz prześladowaniom. Ten stan rzeczy legitymizowała Konstytucja z 1921 r., przyznając w art. 114 wyznaniu rzymskokatolickiemu naczelne stanowisko wśród równo­uprawnionych wyznań. Charakteryzując status nierzymskokatolic- kich kościołów i związków wyznaniowych Autor mylnie wskazał ja­ko źródło uregulowania położenia wyznania mojżeszowego dekret Naczelnika Państwa z 7 lutego 1921 r. podczas, gdy status żydow­skich gmin wyznaniowych określał głównie dekret z 7 lutego 1919 r. Omawiając rozwój prawa wyznaniowego w latach 1918-1939 r. scharakteryzował przede wszystkim postanowienia ustaw konstytu­cyjnych. Pominął natomiast kwestię polityki wyznaniowej państwa, pozostającej w ścisłym związku z jego polityką narodowościową.Praktykę działania organów władzy państwowej i administracji Wacław Uruszczak zarysował za to w kontekście prezentacji statusu związków wyznaniowych w latach 1939-1945 oraz dziejów prawa wyznaniowego w Polsce Ludowej. Autor zasadnie podkreślił instru­mentalizację prawa wyznaniowego po 1945 r., fasadowy charakter przepisów wyznaniowych Konstytucji z 1952 r. oraz sprzeczność re­presyjnej polityki władz wobec osób wierzących i związków konfe­syjnych z postanowieniami konstytucyjnymi. Kontrowersyjne jest jednak generalizujące twierdzenie, że w tym okresie państwo w praktyce ignorowało prawo wewnętrzne związków wyznaniowych i status osób duchownych. Trafnie wskazał natomiast W. Uruszczak na zmienność prawa wyznaniowego PRL jako funkcję ewolucji sys­temu polityczno-ustrojowego państwa. Podkreślając w związku z tym znaczenie ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego dla określenia osobowości prawnej jedno­stek organizacyjnych Kościoła, całkowicie wszakże przemilczał ustawę o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Tymczasem znaczenie tego aktu dalece wykraczało poza określenie statusu nie- rzymskokatolickich kościołów i związków wyznaniowych. W kra­jach bloku radzieckiego wyrażał on nowatorsko zasadniczą zmianę[21 ] R e c e n z j e 263stosunku państwa komunistycznego do zjawiska religii, wierzących oraz wspólnot konfesyjnych, polegającą na odejściu od założeń doktryny marksistowskiej w tej dziedzinie i wprowadzeniu instytu­cji charakterystycznych dla modelu państwa liberalno-demokra­tycznego.Charakteryzując współczesne polskie prawo wyznaniowe Autor dokonał jedynie oryginalnej gradacji zbioru norm w tej dziedzinie. Odstąpił niestety od zarysowania genezy najważniejszych aktów prawnych ustanowionych po 1989 r.We wstępnej części pracy W. Uruszczaka i Z. Zarzyckiego zosta­ły sformułowane twierdzenia budzące wątpliwości w świetle obec­nego polskiego porządku prawnego. Charakterystyka podstawo­wych pojęć z zakresu prawa wyznaniowego nierzadko jest nieprecy­zyjna, zaś zarys dziejów tej dziedziny polskiego prawa zawiera istot­ne luki, a niekiedy błędy faktograficzne. Pozwala to wątpić, czy Wprowadzenie spełni swoje podstawową funkcję -  zapewni studen­tom, głównym adresatom zbioru, podstawowy zasób rzetelnych in­formacji, porządkujących obraz heterogenicznej dziedziny prawa, jaką jest współczesne, polskie prawo wyznaniowe, w szczególności przybliży podstawowe instrumentarium terminologiczno-pojęciowe oraz historyczne uwarunkowania treści norm prawnych.Wypracowania kompleksowego i poprawnego obrazu polskiego prawa wyznaniowego nie gwarantuje zasadnicza część opracowania -  zbiór przepisów z tej dziedziny prawa. Nie łatwo jest określić da­tę, na którą Autorzy ustalili stan prawny. Informacja na ten temat została bowiem zamieszczona drobnym drukiem na ostatniej stro­nie okładki. Wyeksponowana część pracy dotycząca prawa między­narodowego obejmuje treść tylko dziewięciu aktów prawnych, co wyraźnie kontrastuje z licznym i zróżnicowanym zbiorem aktów prawa wewnętrznego. Wśród tych ostatnich przeważają akty rangi podustawowej. Kolejność prezentacji poszczególnych aktów praw­nych, ignorująca konstytucyjny system źródeł prawa, utrudnia okre­ślenie ich mocy derogacyjnej, a tym samym ustalenie rzeczywistej treści norm prawnych. Zwłaszcza zamieszczenie przepisów Konsty­tucji po wybranych aktach prawa międzynarodowego, sugeruje264 R e c e n z j e [2 2 ]błędnie, że ustawa zasadnicza posiada niższą moc prawną. Zara­zem wśród przytoczonych postanowień Konstytucji, nierzadko nie dotyczących bezpośrednio problematyki konfesyjnej, nie ma prze­pisów Rozdziału III pt. Źródła prawa. Autorzy podają łącznie, w za­kresie tych samych jednostek systematycznych zbioru, zarówno ak­ty będące źródłami prawa powszechnie obowiązującego jak i te o charakterze wewnętrznym, obowiązujące jednostki organizacyjne podległe organom, które je wydały.Część zbioru obejmująca akty polskiego prawa wewnętrznego nie została jako taka wyodrębniona od część dotyczącej aktów pra­wa międzynarodowego. Ponadto jest ona wewnętrznie nieuporząd­kowana. Zamiennie stosowane są podmiotowe i przedmiotowe kry­teria klasyfikacji. Przyjęta systematyka oraz kolejność prezentacji aktów prawnych nie sprzyja zatem także sprawnemu, praktyczne­mu korzystaniu z omawianego opracowania.Zastrzeżenia wzbudzają szczegółowe decyzje w sprawie zamiesz­czenia niektórych aktów w zbiorze. W pracy zlokalizowano akty nie będące źródłami prawa lecz jedynie źródłami poznania prawa wy­znaniowego, np. komunikat Ministra Edukacji Narodowej z 24 sierpnia 2000 r. Za chybione należy uznać w świetle wstępnych za­łożeń przytoczenie historycznego już aktu prawnego -  uchwały Try­bunału Konstytucyjnego z 24 czerwca 1992 r. w sprawie wykładni art. 61 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP; na podstawie art. 239 ust. 3 Konstytucji RP z 1997 r. uchwała ta utraciła moc powszechnie obowiązującą. Zara­zem pominięto inne orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, mogące mieć praktyczne znaczenie dla praktycznej realizacji uprawnień z zakre­su wolności sumienia i wyznania, jak wyrok NSA z 23 stycznia 1998 r., syg. I SA 1065/97 ONSA 1998/4 poz. 135, w którym sąd ten pod­jął próbę m.in. sprecyzowania pojęcia religii.Zakres treści przytoczonych aktów prawnych niejednokrotnie nie odpowiada przedmiotowi opracowania, określonego w jej tytu­le. Potwierdza to w szczególności przytoczenie w całości aż dzie­więtnastu pierwszych artykułów Konwencji o Ochronie Praw Czło­[23] R e c e n z j e 265wieka i Podstawowych Wolności. Szereg prezentowanych przepi­sów dotyczy dziedzin życia jednostki i społeczeństwa, na których kształtowanie pragną mieć wpływ związki wyznaniowe, zwłaszcza Kościół Katolicki, jak regulacja prokreacji, czy model małżeństwa i rodziny, lecz nie są przez doktrynę prawa wyznaniowego trakto­wane za przedmiot jego regulacji. W. Uruszczak i Z. Zarzycki za­mieścili m.in. obszerny wyciąg z rozporządzenia Rady Ministrów z 5 października 1993 r. w sprawie określenia zakresu i form oraz trybu udzielania kobietom w ciąży oraz wychowującym dziecko po­mocy w zakresie opieki socjalnej i prawnej. Trudno natomiast do­strzec jakikolwiek bezpośredni związek z wolnością sumienia i wy­znania oraz działalnością związków konfesyjnych np. regulacji ustroju organów administracji rządowej w sprawach obrony cywil­nej, zawartej w ustawie 21 listopada 1967 r. o powszechnym obo­wiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.Zarazem w zbiorze W. Uruszczaka i Z. Zarzyckiego pominięto liczne, istotne akty prawne. W części dotyczącej prawa międzynaro­dowego nie zamieszczono Karty Narodów Zjednoczonych, Dekla­racji z 1992 r. w sprawie praw osób należących do mniejszości naro­dowych lub etnicznych, religijnych i językowych, Konwencji Mię­dzynarodowej Organizacji Pracy (nr 111) z 1958 r. dotyczącej dys­kryminacji w sprawie zatrudnienia i wykonywania zawodu czy Kon­wencji UNESCO z 1960 r. w sprawie zwalczania dyskryminacji w dziedzinie oświaty. Autorzy przytoczyli wybrane przepisy Kon­wencji o Prawach Dziecka, pominęli jednak zastrzeżenia i deklara­cję strony polskiej złożone przy jej ratyfikacji, mające istotne zna­czenie dla interpretacji tego aktu. Zastrzeżenia wzbudza ponadto lokalizacja deklaracji Rządu Rzeczypospolitej Polskiej z 15 kwiet­nia 1997 r. w celu zapewnienia jasnej wykładni przepisów Konkor­datu podpisanego 28 lipca 1993 r. wśród aktów prawa wewnętrzne­go dotyczących Kościoła Katolickiego, nie zaś w części dotyczącej prawa międzynarodowego, w bezpośrednim sąsiedztwie umowy ze Stolicą Apostolską. Pomiędzy wspomnianymi aktami zachodzi wszakże bezpośredni związek treściowy i funkcjonalny. Jako szcze­gólnie przemawiające na niekorzyść pracy można uznać pominięcie266 R e c e n z j e [24]postanowień konfesyjnych szeregu aktów polskiego prawa we­wnętrznego, w tym przede wszystkim ustaw: o systemie oświaty, o radiofonii i telewizji, o tytule naukowym i stopniach naukowych, o łączności, o szkolnictwie wyższym oraz o ochronie danych osobo­wych. Spośród mniej istotnych braków należy odnotować nieza- mieszczenie odpowiednich przepisów ustawy -  Prawo o ustroju są­dów powszechnych, wykluczających objęcie stanowiska ławnika przez osobę duchowną, czy postanowień ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zwalniających spod egzekucji przed­mioty kultu religijnego albo służące odprawianiu nabożeństw.Ranga pominiętych źródeł prawa sprawia, że oceny pracy zasad­niczo nie zmiennia podanie przez Autorów licznych aktów praw­nych o charakterze podustawowym, niejednokrotnie znanych głów­nie specjalistom a w praktyce mających wpływ na stosunki wyzna­niowe, jak porozumień Ministra Edukacji Narodowej z Konferencją Episkopatu Polski oraz z Polską Radą Ekumeniczną w sprawie kwa­lifikacji wymaganych od nauczycieli religii, uchwały Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego określających minimalne wymagania progra­mowe dla kierunków studiów magisterskich na kierunkach: prawo kanoniczne oraz teologia, czy umowy między Rządem RP a Konfe­rencją Episkopatu Polski w sprawie statusu prawnego szkół wyż­szych zakładanych i prowadzonych przez Kościół Katolicki.Treść omawianego zbioru dobrze wskazuje na szereg niepożąda­nych cech współczesnego, polskiego prawa wyznaniowego. W prze­ciwieństwie do tendencji występujących w prawie wyznaniowym Unii Europejskiej oraz w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Polsce jest to dział prawa zorientowany niemal wyłącznie na regulację statusu wspólnot religijnych, przede wszyst­kim tradycyjnych kościołów, oraz osób wyznających światopogląd teistyczny. Pomimo upływu ponad pięciu lat od wejścia w życie Konstytucji w ograniczonym stopniu nastąpiło uzgodnienie prawa wyznaniowego z jej postanowieniami. Wyrazem tego jest stagnacja ustawodawstwa określającego indywidualnie status nierzymskoka- tolickich Kościołów i innych związków wyznaniowych, zgodnie z art. 25 ust. 5 Konstytucji. Szczególnie razi anachronizm wciąż[2 5 ] R e c e n z j e 2 6 7obowiązującego, przedwojennego, indywidualnego ustawodawstwa wyznaniowego, sprzecznego z konstytucyjnymi zasadami relacji państwo -  związki wyznaniowe oraz ewidentnie nie odpowiadające­go współczesnemu ustrojowi politycznemu i administracyjnemu Polski. Sfera praw i wolności obywateli oraz ich wspólnot normo­wana jest nadal niejednokrotnie przez akty prawa wewnętrznego, albo przez akty nie będące w świetle postanowień konstytucyjnych źródłami prawa, by wymienić porozumienia naczelnych organów administracji z przedstawicielstwami niektórych kościołów. Wska­zuje to na praktyczne abstrahowanie od wyrażonej w ustawie za­sadniczej koncepcji zamkniętego systemu źródeł prawa powszech­nie obowiązującego.Dokonując ogólnej oceny pracy należy stwierdzić, iż nieład w dziedzinie systematyki, ignorowanie konstytucyjnego systemu źródeł prawa, pominięcie aktów prawnych o istotnym znaczeniu dla regulacji sfery wolności sumienia i wyznania w wymiarze indy­widualnym i kolektywnym, zbytnia preferencja na rzecz Kościoła Katolickiego, wyrażona w treści Wprowadzenia oraz w szczegóło­wym doborze i kolejności prezentacji materiałów uzasadniają twierdzenie, że opracowanie W. Uruszczaka i Z. Zarzyckiego może być jedynie subsydiarnym źródłem poznania polskiego prawa wy­znaniowego.Paweł Borecki* -  Paweł A. Leszczyński** Uniwersytet Warszawski

Prawo wyznaniowe. Zbiór przepisów. Oprac. Wacław Uruszczak - Zdzisław Zarzycki, Zakamycze, Kraków 2003, ss. 623

https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/zp/article/download/1326/1277

Prawo wyznaniowe. Zbiór przepisów. Oprac. Wacław Uruszczak - Zdzisław Zarzycki, Zakamycze, Kraków 2003, ss. 623

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Czasopisma UKSW (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego)