Fabiańska, Agnieszka

REIN UW  Institutional Repository of the University of Warsaw

Rękopis z XV w. z klasztoru Świętego Krzyża w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w WarszawieW zasobie średniowiecznych rękopisów w BUW znajduje się rękopis o proweniencji świętokrzyskiej, który w nieznanych okolicznościach wypły-nął z biblioteki łysogórskiej i znalazł się w zbiorach kieleckiego kolekcjonera Tomasza Zielińskiego1. Wspomniany został kilkakrotnie w różnych opraco-waniach dotyczących zarówno klasztoru świętokrzyskiego, jak i samego Zie-lińskiego, ale po rozproszeniu kolekcji popadł w niepamięć. Obecnie znajduje się w zbiorach Gabinetu Rękopisów i nosi numer akc. 376.Rękopis przepisany przez jednego kopistę w 1400  r. ma 284 karty. Na k. 1r‒257v znajduje się pierwsza i druga część zbioru Postillae super evange-lia dominicalia autorstwa Jordana z Quedlinburga (wydanie: Strassburg 1483, por. GW M15120), a na k. 258r‒284r Passio Christi tego samego autora (wyda-nie: Basel 1492, por. GW M15092). Autor obu dzieł był augustianinem, urodził się ok. 1300 r. w Quedlinburgu w Saksonii, zmarł w 1380 r. prawdopodobnie w Wiedniu2. Po skończeniu studium generale zakonu w Bolonii (1317‒1319), Paryżu (1319‒1322) oraz innych ośrodkach augustianów (1327‒1331), peł-nił różne funkcje w zakonie. W roku 1348 został prowincjałem macierzystej prowincji Saksonii i urząd ten sprawował do 1351 r. Jego spuścizna pisarska zawiera kazania, dzieła hagiograficzne i teologiczne. Postillae super evangelia dominicalia to obok Sermones de tempore najpopularniejsze dzieło tego auto-ra. W rękopisie znajdują się dwie pierwsze części: na Adwent i okres Bożego Narodzenia oraz na Wielki Post. Ostatnie kazanie zachowanej części zbioru przeznaczone jest na Niedzielę Palmową. Tekst pierwszej części kończy się 1  J. Łepkowski, Ś. p. Zieliński Tomasz i jego zbiory w Kielcach, cz. 2, „Gazeta Warszawska”, 1860, nr 131 s. 5‒6; ks. J. Gacki, Benedyktyński klasztor świętego Krzyża na Łysej Górze, Warszawa 1873, s. 157; M. Derwich, Benedyktyński klasztor św. Krzyża na Łysej Górze w średniowieczu, Warszawa–Wrocław 1992, s. 105.2  Jordan z Quedlinburga OESA, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 8, Lublin 2000, s. 82.Agnieszka Fabiańska(Gabinet Rękopisów BUW Warszawa)Debaty Świętokrzyskie, vol. 1/201432 Agnieszka Fabiańskana k. 156v kolofonem: Et sic est finis operis per me, partis que est de tempo-re Christi adventus et incarnacionis. Scriptum per Nicolaum de Gedfridi Villa anno domini millesimo CCCCo feria quinta ante diebus Rogacionum. Incipit secunda pars que est de tempore nostre conversionis. Część wielkopostna nie posiada podobnego zakończenia i zaraz po niej, na kartach 258r‒284r umiesz-czona została Passio Christi Jordana, będąca niejako kontynuacją jego kazań. Chociaż dziełko to było wielokrotnie wydawane jako odrębny druk, to jednak w rzeczywistości jest tylko nieco zmienioną wersją kazania na Wielki Piątek z tego zbioru.Wydaje się, że kopista ostatecznie zrezygnował z przepisywania kolejnych części Postylli, albo zamierzał je umieścić w kolejnym woluminie, gdyż po eks-plicicie Pasji z wyraźną ulgą napisał w kolofonie: Laus sit Ihesu Christo quod me liberavit a volumine isto. Słowa te kończą zawartość opisywanego kodeksu.Rękopis spisano na 24 seksternionach. Jedynie ostatni z nich jest uszko-dzony, ma budowę 6+2, usunięte zostały prawdopodobnie niezapisane karty3. Składki starannie oznaczono kustoszami, a od szóstej także reklamantami. Kodeks oprawiono w deski pokryte pergaminem i w tej oprawie pozosta-je do dziś. Każda z okładzin została zaopatrzona w pięć metalowych guzów (obecnie brak górnego z lewej strony przedniej okładziny). Spod niektórych guzów wystają skrawki skóry – mógł to być rodzaj podkładek lub elementy zdobienia oprawy. Na tylnej okładzinie znajdują się nacięcia i ślady gwoździ świadczące o tym, że wcześniej w tych miejscach zamocowane były zapin-ki. W środku każdej ze składek znajduje się pasek niezapisanego pergaminu wzmacniający szycie. Wyklejki oprawy stanowią karty zapisanego papieru, nie przyklejone do bloku kodeksu. Na wyklejkach znajdują się fragmenty kaza-nia z tego samego zbioru, ale przepisanego inną ręką. Tekst pochodzi z trze-ciej części Postylli – na Niedzielę Wielkanocną. Na wyklejce tylnej okładziny znajdują się dwie notki komputystyczne: „Anno domini Mo CCCCo IXo ha-buimus pro intervallo septem ebdomadas et V concurrentes” oraz „Anno [d] omini Mo CCCCo Xo habuimus pro intervallo V [eb] domadas et IIIIor con-currentes Maria […] unde mayt [?]”. Są to informacje z Tabula intervalli, po-dającej ilość tygodni i dni między dniem Bożego Narodzenia a niedzielą Esto 3  Józef Łepkowski w cytowanym wspomnieniu tak opisuje kodeks: „Rękopis łaciński na papierze (kilka kart pergaminowych) in folio, półarkuszów numerowanych 289 – oprawa w deskę i skórę z guzami metalowymi. Tytułu brak. Na pierwszej kartce napi-sano: „Monasterii S. Crucis O. S. B. (Ord. Sti Bened.)”. Jest to chomiletyczny wykład żywota Chrystusa Pana – na odwrocie karty 156 zapisano, iż rękopis ten (cały jedną ręką spisany) napisał Mikołaj ze wsi Gedsida w 1400 r.”. Podana przez niego liczba kart jest mylna, ponieważ nawet gdyby składka nie była uszkodzona w czasie, gdy przyglą-dał się rękopisowi, tych kart mogło być najwyżej 288.33Rękopis z XV w. z klasztoru Świętego Krzyża…mihi. Na grzbiecie oprawy znajdują się fragmenty naklejki z zatartym tytułem i sygnaturą B. [.] XX. Jest to najprawdopodobniej ślad inwentaryzacji zbioru rękopisów świętokrzyskich dokonanej przez Gustawa Lefebvre’a.Oba teksty spisane są staranną bastardą przez jednego kopistę, którym był Nicolaus de Gedfridi Villa. Nic bliżej o nim nie wiadomo. Pewną wskazów-ką co do jego pochodzenia może być fakt, że w dwóch miejscach w rękopisie zapisał tekst po niemiecku: na k. 2r na końcu przedmowy dopisał „Hilf Got”, a na k. 102r: jako titulus kolejnej części kazania napisał po niemiecku: Wer ist selber komen. Identyfikacja miejscowości pochodzenia kopisty jest trudna, gdyż była to nazwa występująca w kilku krajach: Włoszech, Francji, Niem-czech i Polsce, na terenie której leżą dwie wsie, obecnie noszące nazwy: Go-sprzydowa (woj. małopolskie, gm. Gnojnik) i Rzędziwojowice (woj. opolskie, gm. Niemodlin). Zapewne skrupulatne poszukiwania przyniosą wiedzę na te-mat kopisty, jego pochodzenia i biografii, a co za tym idzie wskażą miejsce, w którym rękopis mógł powstać. W ustaleniu pochodzenia rękopisu może pomóc zbadanie znaków wodnych papieru, ale nawet dokładne przyjrzenie się tym znajdującym się w kodeksie nie rozstrzyga wszystkich wątpliwości. Filigrany – dzwonek, głowa wołu i 2 odmiany głowy Murzyna z przepaską – są dość często spotykane w rękopisach z przełomu wieków XIV i XV w pół-nocnych Włoszech i południowych Niemczech. Zapewne na tych terenach był też papier z takimi filigranami produkowany. C. M. Briquet i Fr. Piekosiński, którzy odnotowują bardzo zbliżone znaki, podają że tego rodzaju papier był używany m.in. na Śląsku oraz w Krakowie i Poznaniu4. Wynika z tego, że rę-kopis mógł powstać zarówno w Bawarii, z której najpewniej pochodzi papier, jak i na terenie Polski: na Śląsku lub w Krakowie.W nieznany sposób i nie wiadomo, kiedy kodeks trafił do biblioteki bene-dyktynów na Łysej Górze. O tym, że był tam przechowywany świadczą noty proweniencyjne: na k. 1r „Monasterii S. Crucis O. S. B” i na k. 2r „Monasterii S. Crucis in Calvo Monte”. Nieznany jest czas i okoliczności, w jakich kodeks opuścił Łysą Górę i rozpoczął wędrówkę przez kolejne kolekcje. Czy Tomasz Zieliński był pierwszym kolekcjonerem, który wszedł w posiadanie tego rę-kopisu? Nie wiadomo. Pewne jest, że w momencie śmierci (1858 r.) był wła-ścicielem kodeksu. Po śmierci Zielińskiego kolekcję odziedziczył na mocy testamentu jego kuzyn Aleksander Bronikowski. Poprzedni właściciel po-kładał wielkie nadzieje w zdolnościach organizacyjnych swego następcy. Obaj bowiem i Zieliński, i Bronikowski chcieli, żeby kolekcja w całości zna-lazła swe miejsce w jakichś zbiorach i służyła nie tylko właścicielowi, ale też 4  C. M. Briquet, Les Filigranes. Dictionnaire historique des marques du papier, Leipzig 1923, nr 15592, wymienia m.in.: Śląsk 1383 r. i Wrocław 1404 r.; Fr. Piekosiński, Wybór znaków wodnych z XV stulecia, Kraków 1896, nry: 288‒291. 34 Agnieszka Fabiańskaspołeczeństwu, tak jak to miało miejsce za życia Zielińskiego, który kolekcję w swoim pałacu w Kielcach udostępniał wielu miłośnikom malarstwa i staro-żytności. Obdarowany, po przejęciu spadku, zorientował się, że spadkodaw-ca miał pokaźne długi, a że sam nie dysponował zbyt okazałym majątkiem, musiał je spłacić wystawiając na sprzedaż część spadku. Nie wiadomo, czy jednym z elementów kolekcji, które szybko poszły pod młotek nie był oma-wiany rękopis. Aleksander Bronikowski zmarł w 1868 roku, nie doprowadziw-szy do umieszczenia zbioru w godnym miejscu. Jeśli rękopis dzielił losy całej biblioteki, to kolejnym jego właścicielem byłby spadkobierca i brat poprzed-niego – Wojciech Bronikowski, który całą odziedziczoną kolekcję przewiózł do Warszawy, gdzie mieszkał, i rozpoczął jej wyprzedaż. Od niego całą biblio-tekę nabył w 1871  r. Mieczysław Puławski, właściciel Siążenic w Kaliskiem. O tej kolekcji nic nie wiadomo – ani jakie miała zbiory, ani w czyich rękach kolejno się znajdowała. Ostatni raz rękopis zmienił właściciela w 1955 r., kiedy Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie kupiła kodeks w warszawskim anty-kwariacie Dippela i Hammera.Trudno prześledzić losy tego rękopisu z tego powodu, że oprócz wpisów proweniencyjnych klasztoru świętokrzyskiego nie ma w nim śladów pobytu w kolejnych kolekcjach. Gdyby nie to, że znalazł się w kolekcji zasłużonego zbieracza, który po śmierci został upamiętniony licznymi wspomnieniami, nie można by się domyśleć, jakie koleje losu spowodowały, że ten właśnie ko-deks nie podzielił losu większości biblioteki, która po kasacie klasztoru została przewieziona do Biblioteki Publicznej w Warszawie.W toku dotychczasowych prac nad rękopisem nie udało się jeszcze odpo-wiedzieć na wszystkie pytania związane z powstaniem i jego losami. Z pewno-ścią bardziej szczegółowe badania pozwolą znaleźć na nie odpowiedź.

Rękopis z XV w. z klasztoru Świętego Krzyża w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie

http://repozytorium.uw.edu.pl/bitstreams/87ccec08-4d71-45cd-aec5-3b9cdae1140b/download

Rękopis z XV w. z klasztoru Świętego Krzyża w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

REIN UW Institutional Repository of the University of Warsaw