Wróblewski , Michał

Polish

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)

» 87 «Michał Wróblewski Instytut Filozofii UG orcid: 0000-0001-9602-6253Cztery fazy pogladówJerzego Prokopiuka1. Cztery fazy poglądówUrodzony w roku 1931 Je-rzy Prokopiuk jest polskim tłumaczem, znawcą licz-nych tradycji ezoterycz-nych, otwarcie przyznający się do swojego gnostycz-nego światopoglądu. Ów światopogląd, zwany jest przez niego teoantropocen-tryzmem oraz spirytuali-stycznym holizmem. Głów-ną inspiracją jego poszuki-wań stanowi antropozofia Rudolfa Steinera. Ważne miejsce w jego poszukiwaniach posiada także psychologia głębi Carla Gustava Junga, którego dzie-ła – jako pierwszy – Prokopiuk tłumaczył na język polski. Polski tłumacz obu myśli-cieli uważa za neognostyków, czyli gnosty-ków transformacyjnych, przeciwstawiając ich optymistyczne poglądy pesymizmowi, charakterystycznemu dla gnostyków eska-pistycznych. Gnoza transformacyjna sta-nowi zalążek idei Ruchu Nowej Ery (New Age). Prokopiuk staje się jednym z propa-gatorów „wodnikowych idei” w naszym kraju, publikując kilkaset tekstów o charakterze ese-istycznym oraz dwudziestu dwóch książek. Z czasem jednak coraz częściej zauwa-ża się w jego pismach pesy-mistyczny nastrój, przywo-łujący atmosferę antycznego gnostycyzmu. Dlatego moż-na powiedzieć, że rozwój światopoglądu Prokopiu-ka przechodzi przez cztery zasadnicze fazy. Pierwszą, naznaczoną przez gorącz-kowy pesymizm młodości, wynikający z rozczarowania do katolicy-zmu i niechęci do materializmu. Drugą, wskazującą na fascynację antropozofią oraz kontakt z polskim ezoterykiem Robertem Walterem. Trzecią, określoną przez budo-wę własnego oryginalnego światopoglą-du, wynikającego z refleksji nad różnymi postaciami tradycji ezotertcznej. Czwartą, dookreśloną przez powrót do młodzień-czych wątpliwości1. 1 Por. M. Wróblewski, Ateizm w poglądach Jerzego Prokopiuka, w: Ateizm. Próba dokończenia projektu, red. S. Wróbel, K. Skonieczny, Warszawa 2018, s. 285–286. „Karto-Teka Gdańska”, nr 2(5)/2019, s. 87‒91Fot. Monika Rzeczycka» 88 «Michał Wróblewski Cztery fazy pogladów Jerzego Prokiopiuka2. Gorączkowy pesymizm młodzieńca Wychowany w rodzinie katolickiej Proko-piuk jako szesnastolatek traci wiarę. Utrata wiary spowodowana jest między innymi „let-nią” i bezrefleksyjną religijnością rodziców, jak też karygodnym zachowaniem szkol-nych katechetów. Do tego dochodzą pertur-bacje natury erotycznej, związanej z dojrze-waniem płciowym, a także odkrywaniem homoerotycznych skłonności. Jednocześnie jest on niechętny materializmowi, co wyni-ka ze styczności z propagandą komunistycz-ną, jak też niechęci do nauk ścisłych. Pro-kopiuk wówczas interesuje się literaturą oraz marzy o byciu poetą, a co za tym idzie pisze wiersze. Jego młodzieńcze niepokoje objawia-ją się w poczuciu obcości wobec świata. Jego zaś ulubionymi lekturami są nacechowane symbolizmem dzieła okresu Młodej Polski, a także prace podejmujące problematykę fi-lozoficzną i religioznawczą. W ten sposób zaczyna się jego zainteresowanie orientalny-mi religiami wyzwolenia oraz teozofią, czy-li synkretycznym światopoglądem Heleny Bławatskiej, zakładającym możliwość uzy-skania bezpośredniego kontaktu człowieka ze światem duchowym2. Według niej, teo-zofia wskazuje na najwyższą wiedzę, mają-cą swoje korzenie na wschodzie, stanowiąc wspólne jądro wszystkich religii. Bławatska, w przeciwieństwie do wcześniejszych teozo-fów, zdecydowanie odcina się od chrześcijań-stwa, co tłumaczy, dlaczego jej narracja od-wołuje się do pojęć charakterystycznych dla myśli hinduskiej, takich jak karma oraz re-inkarnacja, wprowadzając je trwale do języka nowej duchowości3. 2 J. Prokopiuk, Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, Katowice 2004, s. 34–36. 3 I. Trzcińska, Teozofia, online: <http://www.Przełomowym momentem w życiu Pro-kopiuka jest wyjazd na studia do Warsza-wy. Początkowo jest on studentem orienta-listyki, a później filozofii i anglistyki. Kie-runków tych jednak nie kończy, z powodu pobytu w więzieniu za udział w domnie-manym spisku przeciwko władzy ludowej. O wiele ważniejsze znaczenie dla jego edu-kacji ma znajomość z Walterem, który wpro-wadza go w tajniki antropozofii. Nie jest to jednak łatwe, z racji krnąbrnego usposo-bienia ucznia, a także wspomniane kłopoty z prawem (czy może raczej bezprawiem cza-sów stalinowskich). Prokopiuk przekonany o niemożności sprostania wymaganiom sta-wianym przez antropozofię, przeżywa zała-manie nerwowe. Wówczas zaczyna intere-sować się psychologią Jungowską. Równo-legle rozpoczyna swoją pracę translatorską. Najpierw tłumaczy poezję, z czasem kieru-jąc swoją uwagę w stronę dzieł o charakte-rze filozoficznym i religioznawczym. Bo-dajże najbardziej pełną listę autorów tłuma-czonych przez Prokopiuka podaje w 2010 roku Stefan Baranowski. Najważniejszy-mi postaciami na tej liście, wskazującymi na inspiracje w rozwoju światopoglądowym polskiego gnostyka, w moim mniemaniu, są: Steiner, Jung, Johann Wilhelm Goethe, Friedrich Schiller, Novalis, Erich Fromm, James Hillman, Gerhard Wehr oraz być może najbardziej zasługujący na pierwszeń-stwo Mistrz Eckhart4. tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/687>; [dostęp: 21.01.2020].4 S. Baranowski, Dzieło przekładowe Jerzego Prokopiuka, w: Mel vitae = miód życia. 75-lecie Jerzego Prokopiuka, red. J. Prokopiuk, Z. Rosińska, Akasha, Kraków 2010, s. 289–290. » 89 «Michał Wróblewski Cztery fazy pogladów Jerzego Prokiopiuka3. Fascynacja antropozofią Antropozofia jest kluczem do zrozumienia światopoglądu Prokopiuka. Antropozofia ro-zumiana jest na trzy sposoby. Po pierwsze, traktowana jest ona jako ścieżka inicjacyjna, pozwalająca na prowadzenie tak zwanych ba-dań duchowych. Po drugie, rozumiana jest ona jako światopogląd wynikający z owych badań duchowych. Po trzecie, ujmowana jest ona jako projekt cywilizacji alternatywnej re-alizowany w różnych obszarach życia, zwłasz-cza w edukacji, poprzez działalność Szkół Wal-fdorskich5. Według antropozofii istotą rzeczy-wistości jest duch, której świat materialny jest zaledwie odblaskiem. Centralnym wydarze-niem w historii świata jest życie, śmierć i zmar-twychwstanie Chrystusa, umożliwiające po-nowne nasycenie rzeczywistości materialnej duchem. Rozpoznanie rzeczywistości ducho-wej domaga się od człowieka przekształcania jego możliwości kognitywnych, afektywnych oraz wolicjonalnych w ramach ezoteryki, skła-dającej się z gnozy, mistyki oraz magii. Myśle-nie przekształca gnoza. Mistyka przekształca uczucia. Magia przekształca wolę6.Antropozofia również kładzie nacisk na kwestie etyczne, napominając, że jedne-mu krokowi na drodze poznania duchowego, winny towarzyszyć trzy kroki na ścieżce roz-woju moralnego. Szczytem tego rozwoju jest etyka wolności i miłości, kiedy powodowani wewnętrznymi pobudkami, decydujemy się na działanie o charakterze altruistycznym, do którego zobowiązywał Chrystus. Stąd też mocna obecność symboliki chrześcijańskiej w pismach Steinera, a co za tym idzie posta-ci Chrystusa jako wzoru do naśladowania. 5 J. Prokopiuk, Szkice antropozoficzne, Białystok 2003, s. 10–11. 6 Tenże, Manifest wolności, Białystok 2014, s. 197.Chrystus, według antropozofii, zdaje się kro-czyć drogą środka, dążąc do uduchowienia rzeczywistości materialnej i „przeanielenia” człowieka. Droga ta nie jest zatem ucieczką w duchowość, ani tym bardziej jej negacją i sprowadzeniem ujęcia rzeczywistości jedynie do wymiaru materialnego7. Prokopiuk, mó-wiąc o sobie jako antropozofie, podkreśla, że jest ona dla niego metodą poznania rzeczywi-stości duchowej oraz światopoglądem inspiru-jącym go do własnych przemyśleń8. 4. Propagator New Age Prokopiuk spośród trzech integralnych ele-mentów ezoteryki najwięcej miejsca poświę-ca gnozie. Definiuje on gnozę jako poznanie o charakterze transracjonalnym, objawiające się w postaci „doświadczenia wewnętrzne-go” (przeciwstawionego wierze), stanowią-cego wynik: albo spontanicznego wglądu, albo metodycznego treningu. Tak rozumiana gnoza jest podstawą wszelakich wyznań reli-gijnych, a gnostycyzm jest tylko jedną z jego postaci. Prokopiuk wyróżnia trzy główne odmiany gnozy. Po pierwsze, gnozę eskapi-styczną dążącą do ucieczki ze świata mate-rii i uwolnienie się od ciała, zaliczał do niej antyczny gnostycyzm oraz orientalne religie wyzwolenia. Po drugie, gnozę transforma-cyjną dążącą do przekształcenia człowieka oraz świata, w skład jej wchodzi antropozofia i psychologia Junga. Po trzecie, gnozę lateral-ną, zakładającą istnienie i możliwość tworze-nia światów alternatywnych. Być może naj-bardziej ambitnym przedsięwzięciem Proko-piuka jest próba stworzenia własnego świata alternatywnego, jakim jest Atlan9. 7 Tenże, Szkice…, dz. cyt., s. 97. 8 Tenże, Rozdroża…, dz. cyt., s. 130.9 Tamże, s. 145. » 90 «Michał Wróblewski Cztery fazy pogladów Jerzego ProkiopiukaTeksty Prokopiuka na temat różnych form ezoteryki i gnozy traktują również o tak zwanym paradygmacie wyobraźni, za pomocą którego polski gnostyk wskazu-je na tendencje w dwudziestowiecznej na-uce, uwzględniające czynnik imaginatywny, zbliżając się tym samym do świata ezoteryki, co szczególnie widoczne jest w psychologii oraz fizyce kwantowej. Szczególne znacze-nie w tym względzie posiada dla niego psy-chologia Jungowska oraz nurty z nią koja-rzone, takie jak psychoanaliza, psychologia humanistyczna oraz psychologia transper-sonalna. Paradygmat wyobraźni ma stano-wić dla niego zalążek szerszych przemian cywilizacyjnych, prowadzących do powsta-nia Nowej Ery. Prokopiuk jest bowiem prze-konany o kryzysie współczesnej cywilizacji naukowo-technicznej, a także o jej różnych formach regresji do dawnych praktyk religij-nych. Jego zdaniem remedium na kryzys jest synteza religii i wiary, której wzorem wyda-je się być antropozofia, dążącą do przezwy-ciężenia jednostronności materialistycznego przyrodoznawstwa oraz tradycyjnej mistyki. 5. Lucyferyczne pokusy Z czasem jednak do optymistycznych po-glądów Prokopiuka zdają się wkradać wąt-pliwości. Noszą one znamiona tak zwanych lucyferycznych pokus. Lucyfer w antropo-zoficznej demonozofii nie jest jedynie repre-zentacją zła, lecz jego specyficznej odmiany, jaką jest iluzja. Stąd Lucyfer jest pojmowany przez antropozofów jako patron wszelkich tendencji eskapistycznych w życiu, zarazem tych wzniosłych, kojarzonych ze sztuką oraz religią (zwłaszcza mistycyzmem), lecz także tych mniej wzniosłych, związanych z róż-nymi formami odurzania się. Prokopiuk, mówiąc o lucyferycznych pokusach w swo-im życiu, zwraca uwagę na niemożność po-godzenia się z prowadzeniem życia na wzór Chrystusa, a także towarzyszącym mu od młodego wieku poczuciu obcości w świecie. Stanowią one niejako powrót do manichej-skich wątpliwości, kwestionujących ustale-nia steinerowskiej teodycei oraz nie zawsze łatwych rozmów z Walterem, dotyczących istnienia zła w świecie. Skoro bowiem zło domaga się transformacji w dobro, to dlacze-go tyle jest na świecie zła, którego nie sposób przemienić (przynajmniej w tym życiu)10. Wątpliwości Prokopiuka sprawiają, że z czasem coraz mniej w swoich pismach po-święca uwagi Nowej Erze. Za to coraz czę-ściej podsumowuje swoje dotychczasowe osiągnięcia pisarskie oraz dokonywane wy-bory, starając się przekonać czytelników do swojego oryginalnego światopoglądu, zwanego teoantropecentryzmem oraz spiry-tualnym holizmem11. Według niego istotą rzeczywistości jest duch utożsamiony z Bó-stwem wielu światów. Świat, w którym ży-jemy jest tworem demiurga, którego można utożsamić z Bogiem religii monoteistycz-nych. Relacją pomiędzy Bóstwem a człowie-kiem jest wolność, której najwyższą formą jest kreatywność zdolna generować inne rze-czywistości, takie jak Atlan. Dlatego celem rozwoju człowieka jest w dużej mierze roz-wój twórczej wyobraźni, potwierdzający nie-jako założenia gnozy lateralnej. Do kształ-towania wolności potrzebna jest ezoteryka przekształcająca, w kierunku rzeczywistości duchowej, pole ludzkich działań, obejmujące sferę myśli, uczuć oraz woli. Innymi słowa-mi, pomimo miłości Bóstwa do świata i par-tycypacji w jego twórczych możliwościach, 10 Tamże, s. 132.11 Tamże, s. 148. » 91 «Michał Wróblewski Cztery fazy pogladów Jerzego Prokiopiukapozostaje otwartym pytanie, czy wszyscy lu-dzie chcą żyć w takim świecie. 6. Antropozoficzny heretyk czy heretycki antropozof? Jednym z ulubionych określeń Prokopiuka jest heretyk12. Biorąc pod uwagę wpływ, jaki na jego myślenie i sposób życia wpłynęła an-tropozofia, warto zastanowić się, czy jest on w większym stopniu antropozoficznym he-retykiem, czy też heretyckim antropozofem? Mówiąc o Prokopiuku jako antropozoficz-nym heretyku, bierze się w dużym stopniu pod uwagę jego sposób bycia, czy wręcz ce-chy osobowości. Dążenie bowiem do własnej, oryginalnej, heretyckiej drogi sprawia, że pol-ski gnostyk nie do końca odnajduje się w śro-dowisku rodzimych antropozofów czy jun-gistów. Dla niego kontakt z dziełami Steine-ra oraz Junga stanowi raczej zachętę do wła-snych poszukiwań i rozważań, stanowiących materiał do tworzenia własnego światopoglą-du. Ów światopogląd można traktować jako wyraz osobowości jego autora, obejmujący również projekt świata alternatywnego, jakim jest Atlan. Świat ten przywołuje ustalenia an-tropozoficznych badań duchowych, zdradza-jąc tym samym zainteresowania jego twórcy. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę stwier-dzenie, że Prokopiuk jest heretyckim an-tropozofem, to wówczas powstaje pytanie o relację pomiędzy ontologią a antropozofią. Z filozoficznego punktu widzenia, antropo-zofia może się jawić jako jedna z wielu wer-sji spirytualizmu, domagająca się od pozna-jącego podmiotu nie tylko sprawności inte-lektualnej. Uprawianie antropozofii wiąże się z określoną postawą moralną, wskazującą 12 Tenże, Jestem heretykiem. Ogdoada gnostycka, Białystok 2004, s. 8. na charakterystyczny dla wiedzy duchowej warunek przemiany podmiotu poznania. Postulat transracjanolizmu siłą rzeczy budzi sceptycyzm wśród tych, którzy poprzestają na samym racjonalizmie. Nie znaczy to jed-nak, że istnieje możliwość innego spojrzenia na relację pomiędzy filozofią a ezoteryką. Tą możliwością jest spojrzenie na filozofię od strony ezoteryki, o czym świadczą liczne pi-sma Prokopiuka. Autora nie tylko godnego uwagi ze względu na erudycję i specyficz-ne poczucie humoru, lecz także ze względu na próbę nadania ezoterycznemu światopo-glądowi większej intersubiektywności jako alternatywy światopoglądowej dla wiary re-ligijnej oraz tych, którzy zdają się wierzyć je-dynie w moc ludzkiego rozumu. BIBLIOGRAFIA:Baranowski S., Dzieło przekładowe Jerze-go Prokopiuka, w: Mel vitae = miód życia. 75-lecie Jerzego Prokopiuka, red. J. Proko-piuk, Z. Rosińska, Akasha, Kraków 2010.Prokopiuk J., Manifest wolności, Studio Astropsychologii, Białystok 2014.Prokopiuk J., Jestem heretykiem. Ogdoada gnostycka, Studio Astropsychologii, Bia-łystok 2004.Prokopiuk J., Rozdroża, czyli zwierzenia gnostyka, KOS, Katowice 2004.Prokopiuk J., Szkice antropozoficzne, Studio Astropsychologii, Białystok 2003.Trzcińska I., Teozofia, online: <http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/687>; [dostęp: 21.01.2020].Wróblewski W., Ateizm w poglądach Jerzego Prokopiuka, w: Ateizm. Próba dokończe-nia projektu, red. S. Wróbel, K. Skoniecz-ny, DIG, Warszawa 2018. 

Cztery fazy poglądów Jerzego Prokopiuka

https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/karto-teka/article/download/7894/6999

Cztery fazy poglądów Jerzego Prokopiuka

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

University Scientific Journals (Univ. of Gdansk)